Chương 1: Tổng quan về Chương trình Tự kỷ là một “phổ” rối loạn do các triệu chứng của nó có thể rất khác nhau ở từng trẻ. Tuy nhiên, tất cả trẻ tự kỷ đều có khó khăn về giao tiếp và tương tác xã hội. Trẻ cũng có thể có các hành vi cứng nhắc và lặp đi lặp lại gây cản trở đến việc học. Ví dụ, trẻ tự kỷ thường gặp những thách thức sau đây: Khó khăn trong giao tiếp mắt, tương tác với người khác và chia sẻ cảm xúc hay hoạt động Khó khăn trong việc học cử chỉ, học nói và theo chỉ dẫn Xu hướng lặp lại lời nói, hành động và chơi theo những cách thức khác lạ Các vấn đề trên đây chính là các triệu chứng của rối loạn phổ tự kỷ.
Nguyên nhân của các triệu chứng này hoàn toàn không phải là những việc cha mẹ trẻ đã làm. Tuy nhiên, cha mẹ và những người trong gia đình có thể giúp trẻ học các kỹ năng xã hội và ngôn ngữ tốt hơn bằng các kỹ thuật dạy đặc biệt. Cần sử dụng các kỹ thuật dạy đặc biệt vì trẻ tự kỷ không học theo cách mà phần lớn các trẻ khác học. Mục tiêu của chương trình này là dạy cho bạn cách sử dụng các kỹ thuật này để cải thiện kỹ năng giao tiếp xã hội của con bạn.
Khi bạn được dạy các kỹ thuật đặc biệt này thì rõ ràng là có lợi ích cho bạn và con của bạn. Chương trình đào tạo này mang lại lợi ích cho bạn và con bạn như thế nào Những điều mà trẻ tự kỷ học ở gia đình thường quan trọng hơn những gì trẻ học ở trường hoặc trung tâm điều trị. Cha mẹ và người thân trong gia đình chính là những người thầy đầu tiên của trẻ. Bạn hiểu con bạn nhất và dành nhiều thời gian cho con nhất.
Khi bạn học các kỹ thuật trong chương trình này, bạn có thể dạy con bạn suốt cả ngày. Có rất nhiều thời gian trong ngày mà bạn có thể dạy con ở nhà, như lúc tắm và lúc đi ngủ, những cơ hội này không xuất hiện ở trường hay trung tâm điều trị. Chương trình đào tạo này giúp cho bạn tận dụng tốt nhất các cơ hội đó. Khi bạn biết cách làm việc với trẻ, chính bạn có thể tăng số giờ trị liệu cho trẻ.
Ngoài ra, khi bạn được đào tạo, bạn có thể hướng dẫn các thành viên khác trong gia đình áp dụng các kỹ thuật này với trẻ. Điều này sẽ giúp mở rộng số lượng “trị liệu viên” mà con bạn có cũng như số giờ trị liệu mà bé nhận được. Ủy ban Nghiên cứu Quốc gia đã kiến nghị rằng trẻ tự kỷ phải nhận được ít nhất là 25 giờ trị liệu mỗi tuần. Việc bạn dạy trẻ, cộng với các giờ trị liệu khác sẽ giúp đạt được mục tiêu này.
Các nghiên cứu còn chỉ ra rằng khi trẻ tự kỷ học các kỹ năng trong “thế giới thực” tại nhà (thay vì ở trường hay trung tâm trị liệu), trẻ sẽ có thể sử dụng các kỹ năng đó trong các tình huống mới và duy trì được các kỹ năng đó lâu dài. Khi bạn học và sử dụng các kỹ thuật này, con của bạn sẽ có rất nhiều giờ học và thực hành. Điều này sẽ giúp cho việc sử dụng ngôn ngữ tốt hơn, cải thiện việc hiểu ngôn ngữ, cải thiện các kỹ năng xã hội và giảm bớt các hành vi khó chịu cho trẻ. Bạn cũng được lợi đấy.
Cha mẹ trẻ, những người tham gia vào các chương trình như thế này đã báo cáo những tác động tích cực đến cuộc sống của họ. Sử dụng các kỹ thuật này giúp giảm sự căng thẳng của cha mẹ, tăng thời gian nghỉ ngơi và giải trí, tăng sự lạc quan của cha mẹ trẻ về khả năng của họ trong việc can thiệp vào sự phát triển của đứa trẻ. Kỹ năng mà bạn cần học Chương trình này sẽ hướng dẫn bạn cách dạy con trong bốn mảng kỹ năng cơ bản: tương tác xã hội, ngôn ngữ, bắt chước về mặt xã hội và chơi. Trẻ tự kỷ thường gặp các thách thức trong cả bốn lĩnh vực này và đây chính là những nền tảng cho việc học sau này của trẻ.
Tương tác xã hội Trẻ tương tác với người khác thông qua giao tiếp mắt, ngôn ngữ cơ thể, điệu bộ, và lời nói. Trẻ tự kỷ có khó khăn trong việc giao tiếp với người khác theo những cách này. Xuất phát điểm của chương trình này là giúp cho bạn tăng cường sự tương tác của trẻ với bạn. Khi trẻ đã chú ý đến bạn thì trẻ có thể học từ chính bạn.
Phát triển kỹ năng của trẻ trong tương tác xã hội là nền tảng của sự phát triển các kỹ năng giao tiếp xã hội. Ngôn ngữ Ngôn ngữ bao gồm lời nói, điệu bộ, ký hiệu, ngôn ngữ cơ thể và biểu hiện nét mặt mà trẻ dùng để giao tiếp với bạn. Trẻ thường sử dụng ngôn ngữ vì nhiều mục đích khác nhau, bao gồm để yêu cầu, phản đối, khiến người khác chú ý đến mình, bình luận, chia sẻ và hồi đáp. Nhiều trẻ tự kỷ sử dụng ngôn ngữ chủ yếu để yêu cầu.
Trẻ gặp khó khăn trong sử dụng ngôn ngữ vì các lý do khác. Trẻ cũng thường không hiểu những lời người khác nói. Chương trình này sẽ giúp bạn cải thiện cách mà con bạn giao tiếp với bạn và hiểu bạn. Trọng tâm của chương trình là dạy cho con bạn cách giao tiếp tự giác.
Nghĩa là dạy con bạn cách tự giao tiếp mà không cần có sự giúp đỡ của bạn. Bắt chước về mặt xã hội Trẻ tự kỷ thường không bắt chước người khác. Tuy nhiên, khả năng bắt chước có vai trò rất quan trọng. Trẻ thông qua việc bắt chước về mặt xã hội sẽ học được các kỹ năng mới và bày tỏ được niềm hứng thú của mình với những trẻ khác.
Khi con của bạn biết bắt chước thì bạn có thể cải thiện kỹ năng của bé trong các lĩnh vực khác. Ngoài ra, việc bắt chước qua lại khi chơi là một cách mà trẻ kết bạn. Dạy trẻ tự kỷ cách quan sát người khác trong các môi trường mới và bắt chước hành vi của họ có thể giúp trẻ hòa nhập thành công ở các hoàn cảnh xã hội. Chương trình này giúp bạn dạy con cách bắt chước qua lại.
Chơi Trẻ tự kỷ thường không biết cách chơi. Nếu bạn đã từng cố gắng chơi với trẻ, bạn sẽ thấy việc đó khó khăn như thế nào, nhưng đó không phải là lỗi của bạn. Đó là bởi những hạn chế của trẻ. Trẻ tự kỷ có thể được dạy để chơi tốt hơn, và điểm quan trọng là phải dạy trẻ, vì chơi gúp trẻ phát triển giao tiếp xã hội.
Trẻ nhỏ giao tiếp với người khác thông qua các hoạt động chơi. Trẻ tự kỷ có kỹ năng chơi tốt hơn thường có thể tham gia vào các hoạt động với trẻ khác. Kỹ năng chơi có mối quan hệ trực tiếp với kỹ năng ngôn ngữ. Ví dụ, suy nghĩ biểu tượng (hiểu rằng một điều nhìn thấy có thể có ý nghĩa khác) rất cần cho việc chơi giả vờ và ngôn ngữ.
Chơi còn giúp phát triển các kỹ năng giải quyết vấn đề, trí tưởng tượng, kỹ năng hiểu và cảm nhận cảm xúc của người khác, và các kỹ năng vận động thô và vận động tinh. Chương trình này sẽ chỉ cho bạn cách cải thiện kỹ năng chơi của con bạn. Các kỹ thuật dạy mà bạn sẽ học Các kỹ thuật dạy mà bạn sẽ học trong Dự án TÁC ĐỘNG sẽ được dùng trong các hoạt động và giao tiếp hàng ngày của bạn với con. Khi bạn học các kỹ thuật này, bạn cần dành thời gian để thực hành.
Tuy nhiên, khi bạn học, các kỹ thuật sẽ trở thành bản chất thứ hai của bạn và sẽ được đan vào cuộc sống hàng ngày của bạn. Các kỹ thuật trong chương trình này lấy trẻ làm trung tâm. Bạn có thể áp dụng các kỹ thuật đó với đồ chơi, đồ vật hay hoạt động do trẻ lựa chọn. Do trẻ là người lựa chọn mỗi hoạt động hay đồ chơi, bạn có thể an tâm là trẻ hứng thú, tham gia và được khuyến khích.
Đây là những điều kiện tốt nhất cho bạn dạy trẻ và cho trẻ học. Nếu như trước đây bạn đã được tập huấn, bạn có thể thấy một số kỹ thuật trong chương trình này quen thuộc với bạn. Dự án TÁC ĐỘNG có nhiều yếu tố giống các chương trình khác cho trẻ tự kỷ, ví dụ như mô hình DIR/floor time; mô hình của Trung tâm Hanel; mô hình dạy hồi đáp; và mô hình SCERTS. Chương trình này cũng có các yếu tố giống như dạy ngẫu nhiên, dạy trong môi trường và trị liệu hồi đáp quan trọng.
Tài liệu tham khảo cho các cách can thiệp này có thể tìm thấy ở cuối cuốn sách này. Tuy nhiên, cái mà bạn học ở đây khác với các chương trình khác, vì Dự án TÁC ĐỘNG kết hợp tất cả những kỹ thuật này theo một cách thức độc đáo. Bạn sẽ học hai nhóm kỹ thuật chính trong Dự án TÁC ĐỘNG. Các kỹ thuật này được phát triển trên nền tảng của nhau.
Kỹ thuật thứ nhất gọi là các kỹ thuật dạy tương tác. Các kỹ thuật này sẽ gia tăng khả năng trẻ tương tác với bạn về mặt xã hội. Khi trẻ đã hứng thú và tham gia, thì kỹ thuật thứ hai, gọi là các kỹ thuật dạy trực tiếp, có thể được áp dụng để dạy trẻ các kỹ năng ngôn ngữ, bắt chước và chơi mới. Các kỹ thuật dạy tương tác Các kỹ thuật dạy tương tác là nền tảng cho phần còn lại của chương trình.
Mục tiêu của các kỹ thuật này là tăng khả năng trẻ tham gia và tương tác với bạn. Điều này rất quan trọng, vì trẻ có thể học được chỉ khi trẻ chịu tham gia vào hoạt động. Ngoài ra, các kỹ thuật này chú trọng vào việc thu hút sự chú ý của trẻ vào bạn một cách tự giác, hoặc khiến trẻ giao tiếp với bạn một cách tự giác. Nói một cách khác, các kỹ thuật đó giúp con bạn khởi xướng - bắt đầu - việc tham gia vào giao tiếp với bạn.
Tại sao lại chú trọng vào việc khiến con bạn khởi xướng? Một số trẻ tự kỷ chỉ giao tiếp khi cha mẹ dẫn dắt - ví dụ, hỏi các câu hỏi. Trẻ rất ít khi tự giao tiếp. Nhưng trẻ không biết tự giao tiếp thì sẽ gặp khó khăn trong việc được đáp ứng nhu cầu, đặc biệt là khi trẻ trưởng thành. Ngoài ra, nếu trẻ không giao tiếp một cách tự giác (và tự mình) thì trẻ sẽ không bao giờ tham gia vào các giao tiếp xã hội qua lại một cách thực sự.