Vấn Đề Đào Tạo Nghề Cho Lao Động Tại Các Khu Chế Xuất Ở TP.HCM

Khám phá luận văn thạc sĩ về đào tạo nghề cho lao động tại các khu chế xuất, khu công nghiệp TP Hồ Chí Minh, giải pháp và thách thức.

• Tác giả: Nguyễn Văn Thảo
• Người hướng dẫn: GS. Perkins
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính Sách Công
• Đề tài: Vấn Đề Đào Tạo Nghề Cho Lao Động Tại Các Khu Chế Xuất – Khu Công Nghiệp Thành Phố Hồ Chí Minh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý thuyết về thị trường lao động
• 1.2. Mô hình lựa chọn của người lao động
• 1.3. Lựa chọn của doanh nghiệp đối với việc đào tạo lao động
• 2. CHƯƠNG 2: TRIỂN KHAI KHUNG PHÂN TÍCH
• 2.1. Tổng quan về các KCX-KCN và tình hình lao động tại các KCX-KCN Tp.
• 2.2. Cơ cấu và trình độ công nghệ các ngành công nghiệp tại các KCX-KCN TP.
• 2.3. Hệ thống dạy nghề của TP.
• 2.4. Phân tích lựa chọn của người lao động
• 3. CHƯƠNG 3: THẢO LUẬN KẾT QUẢ VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 3.1. Thảo luận kết quả
• 3.2. Hàm ý chính sách
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ, HỘP

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Đào Tạo Nghề

Đào tạo nghề cho lao động tại các khu chế xuất (KCX) và khu công nghiệp (KCN) TP.HCM là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế hiện nay. Đào tạo nghề không chỉ giúp nâng cao kỹ năng nghề cho người lao động mà còn đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp trong khu vực. Theo thống kê, tỷ lệ lao động qua đào tạo tại các KCX-KCN TP.HCM còn thấp, chỉ đạt 22,1% vào cuối năm 2009. Điều này cho thấy sự cần thiết phải cải thiện hệ thống đào tạo nghề để nâng cao chất lượng lao động. Việc đào tạo lao động không chỉ giúp tăng cường năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp mà còn tạo ra cơ hội việc làm cho người lao động. Do đó, nghiên cứu này sẽ phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến đào tạo nghề và đề xuất giải pháp nhằm nâng cao chất lượng lao động tại các KCX-KCN.

II. Tình hình lao động tại các KCX KCN TP

Tình hình lao động tại các KCX-KCN TP.HCM hiện nay đang gặp nhiều thách thức. Lao động chủ yếu là công nhân chưa qua đào tạo chính thức, dẫn đến việc không đáp ứng được yêu cầu của các ngành công nghiệp hiện đại. Cơ hội việc làm cho lao động tại các KCX-KCN rất lớn, nhưng chất lượng lao động lại không tương xứng. Nhiều doanh nghiệp cho biết họ gặp khó khăn trong việc tuyển dụng lao động có trình độ nghề nghiệp cao. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất mà còn làm giảm khả năng thu hút đầu tư từ các doanh nghiệp nước ngoài. Để giải quyết vấn đề này, cần có sự phối hợp giữa các cơ sở đào tạo và doanh nghiệp trong việc xây dựng chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu thực tế của thị trường.

III. Hệ thống đào tạo nghề tại TP

Hệ thống đào tạo nghề tại TP.HCM hiện nay còn nhiều hạn chế. Các cơ sở đào tạo chưa đáp ứng được nhu cầu của thị trường lao động, dẫn đến tình trạng lao động không có kỹ năng phù hợp. Đào tạo chuyên môn cần được cải thiện để phù hợp với yêu cầu của các ngành công nghiệp. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế linh hoạt, kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, nhằm nâng cao kỹ năng nghề cho người lao động. Ngoài ra, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương trong việc phát triển các chương trình đào tạo nghề, tạo điều kiện cho người lao động tiếp cận với các khóa học chất lượng.

IV. Đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo nghề

Để nâng cao chất lượng đào tạo nghề cho lao động tại các KCX-KCN TP.HCM, cần thực hiện một số giải pháp cụ thể. Thứ nhất, cần tăng cường hợp tác giữa các cơ sở đào tạo và doanh nghiệp để xây dựng chương trình đào tạo phù hợp với nhu cầu thực tế. Thứ hai, cần đầu tư vào cơ sở vật chất và trang thiết bị cho các cơ sở đào tạo, đảm bảo người lao động được học tập trong môi trường tốt nhất. Thứ ba, cần có chính sách khuyến khích người lao động tham gia các khóa đào tạo nghề, nhằm nâng cao kỹ năng nghề và tạo cơ hội việc làm tốt hơn. Cuối cùng, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền trong việc phát triển hệ thống đào tạo nghề tại TP.HCM.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) là trung tâm công nghiệp lớn nhất Việt Nam với hơn 1.167 dự án đầu tư tại các khu chế xuất – khu công nghiệp (KCX-KCN), tổng vốn đăng ký đạt khoảng 4,7 tỷ USD tính đến cuối năm 2009. Tuy nhiên, tỷ lệ lao động qua đào tạo chính thức tại các KCX-KCN chỉ đạt khoảng 22,1%, tức gần 80% lao động chưa qua đào tạo chính thức, đặc biệt là lao động trực tiếp sản xuất chỉ có khoảng 15% được đào tạo nghề. Đây là một rào cản lớn đối với mục tiêu phát triển các ngành công nghệ cao và nâng cao giá trị gia tăng sản phẩm công nghiệp của thành phố.

Nghiên cứu tập trung phân tích nguyên nhân tỷ lệ lao động được đào tạo thấp tại các KCX-KCN TP.HCM, trong bối cảnh phát triển công nghiệp dựa trên lao động giá rẻ và kỹ năng thấp kéo dài gần 20 năm. Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong lao động trực tiếp (công nhân) tại các ngành công nghiệp chế biến trong các KCX-KCN, với đào tạo nghề được xem xét ở trình độ trung cấp và cao đẳng nghề. Mục tiêu nghiên cứu nhằm làm rõ các yếu tố tác động đến quyết định đào tạo nghề của người lao động, lựa chọn công nghệ và đào tạo của doanh nghiệp, cũng như vai trò của hệ thống đào tạo nghề trong thành phố.

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc đề xuất các chính sách phát triển nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng lao động, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu công nghiệp và cải thiện năng suất lao động tại TP.HCM, góp phần nâng cao sức cạnh tranh của các KCX-KCN trên thị trường quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình kinh tế về thị trường lao động và đào tạo nghề:

• Lý thuyết sản xuất (Pindyck và Rubinfeld, 1995): Doanh nghiệp lựa chọn yếu tố sản xuất dựa trên hiệu quả và chi phí tương đối. Khi lao động rẻ hơn so với vốn, doanh nghiệp ưu tiên sử dụng lao động thâm dụng.

• Mô hình Lewis (Perkins và cộng sự, 2006): Lao động dư thừa từ khu vực nông thôn chuyển sang công nghiệp với mức lương thấp hơn, thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp thâm dụng lao động. Quá trình chuyển dịch sang công nghiệp thâm dụng vốn và công nghệ cao đòi hỏi nâng cao kỹ năng lao động.

• Mô hình lựa chọn của người lao động (King, 2006): Quyết định đi học nghề dựa trên phân tích chi phí – lợi ích, bao gồm chi phí học tập, thời gian học, thu nhập hiện tại và tương lai, khả năng tìm việc làm phù hợp và các yếu tố văn hóa, tâm lý.

• Lý thuyết về lựa chọn đào tạo của doanh nghiệp (Becker, 1962): Doanh nghiệp chỉ đầu tư đào tạo khi chi phí đào tạo không vượt quá lợi ích thu được từ năng suất lao động tăng lên. Nếu chi phí đào tạo quá cao, doanh nghiệp ưu tiên tuyển lao động chưa qua đào tạo và tự đào tạo tại chỗ.

• Hệ thống đào tạo nghề (Vernières, 1998): Hệ thống đào tạo gồm các trường công lập, cơ sở đào tạo nghề và đào tạo tại doanh nghiệp, có mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau và cần phù hợp với cơ cấu sản xuất.

Nghiên cứu xây dựng mô hình tương tác giữa ba chủ thể chính trên thị trường lao động: doanh nghiệp, người lao động và hệ thống đào tạo nghề, nhằm giải thích nguyên nhân tỷ lệ lao động được đào tạo thấp tại các KCX-KCN TP.HCM.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp phân tích mô hình lý thuyết và khảo sát thực trạng:

• Nguồn dữ liệu: Số liệu thống kê chính thức từ Hepza, Sở Lao động – Thương binh – Xã hội TP.HCM, các báo cáo nghiên cứu trong và ngoài nước, khảo sát doanh nghiệp và người lao động tại các KCX-KCN.

• Phương pháp phân tích: Phân tích mối quan hệ giữa doanh nghiệp, người lao động và hệ thống đào tạo nghề dựa trên mô hình tương tác; đánh giá trình độ lao động, cơ cấu công nghiệp, chất lượng đào tạo nghề và lựa chọn của người lao động.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Dữ liệu tổng hợp từ các báo cáo và khảo sát có quy mô lớn, bao gồm hơn 1.000 dự án đầu tư và gần 250.000 lao động tại các KCX-KCN TP.HCM tính đến năm 2009.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn từ năm 1990 đến 2009, với trọng tâm phân tích dữ liệu và thực trạng lao động, đào tạo nghề trong khoảng thời gian này.

Phương pháp nghiên cứu nhằm làm rõ nguyên nhân và mối quan hệ phức tạp giữa các chủ thể trên thị trường lao động, từ đó đề xuất các hàm ý chính sách phù hợp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ lao động qua đào tạo thấp: Tính đến cuối năm 2009, chỉ khoảng 22,1% lao động tại các KCX-KCN TP.HCM có trình độ từ trung cấp chuyên nghiệp trở lên, trong đó lao động trực tiếp sản xuất chỉ khoảng 15% được đào tạo nghề. Gần 80% lao động chưa qua đào tạo chính thức.

2. Cơ cấu công nghiệp thâm dụng lao động chiếm ưu thế: Các ngành như dệt may, da giày, chế biến thực phẩm chiếm hơn 42% giá trị sản xuất công nghiệp và sử dụng hơn 63% lao động trong các ngành chế biến. Tỷ trọng các ngành công nghệ cao như điện tử chỉ chiếm khoảng 4,22% giá trị sản xuất năm 2008.

3. Trình độ công nghệ và năng lực lao động hạn chế: 51% doanh nghiệp tại các KCX-KCN được đánh giá có trình độ công nghệ yếu, đặc biệt yếu tố nhân lực với 91% doanh nghiệp đánh giá trình độ lao động kỹ thuật ở mức yếu hoặc trung bình. Doanh nghiệp nước ngoài không vượt trội hơn doanh nghiệp trong nước về trình độ công nghệ.

4. Chất lượng đào tạo nghề không đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp: Doanh nghiệp đánh giá kỹ năng và kiến thức của lao động qua đào tạo nghề chưa phù hợp, phải đào tạo lại sau khi tuyển dụng. Do đó, khoảng 90-95% nhu cầu tuyển dụng là lao động chưa qua đào tạo, doanh nghiệp tự đào tạo tại chỗ.

5. Lựa chọn của người lao động và lao động nhập cư: Khoảng 60% lao động phổ thông tại các KCX-KCN là lao động nhập cư, đa số xuất thân từ nông thôn, trình độ học vấn thấp. Họ ưu tiên tìm việc làm giản đơn để có thu nhập ngay thay vì học nghề. Người lao động tại TP.HCM có xu hướng không muốn làm thợ mà muốn học lên cao hơn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân tỷ lệ lao động được đào tạo thấp là do sự tương tác phức tạp giữa doanh nghiệp, người lao động và hệ thống đào tạo nghề. Doanh nghiệp ưu tiên sử dụng lao động giá rẻ, chưa qua đào tạo để giảm chi phí, đồng thời tự đào tạo tại chỗ do chất lượng đào tạo nghề bên ngoài không đáp ứng yêu cầu. Người lao động nhập cư có xu hướng tìm việc làm giản đơn để có thu nhập nhanh, trong khi người lao động tại thành phố không mặn mà với nghề thợ.

Hệ thống đào tạo nghề chưa phát huy hiệu quả do thiếu liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp, chương trình đào tạo lạc hậu, cơ sở vật chất hạn chế và phân bố không đồng đều. Điều này tạo ra vòng luẩn quẩn: doanh nghiệp không có nhu cầu tuyển lao động qua đào tạo, hệ thống đào tạo không được đầu tư nâng cao chất lượng, người lao động không xem học nghề là lựa chọn hấp dẫn.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế và kinh nghiệm các nước Đông Á cho thấy, việc chuyển dịch cơ cấu công nghiệp sang các ngành công nghệ cao đòi hỏi nâng cao kỹ năng lao động và phát triển hệ thống đào tạo nghề hiệu quả. TP.HCM đang đối mặt với thách thức lớn khi chiến lược phát triển dựa trên lao động giá rẻ, kỹ năng thấp không còn phù hợp trong bối cảnh cạnh tranh lao động ngày càng gay gắt và nhu cầu công nghệ cao tăng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cơ cấu lao động theo trình độ, biểu đồ cơ cấu giá trị sản xuất công nghiệp theo ngành, bảng đánh giá trình độ công nghệ doanh nghiệp và biểu đồ phân bố nhu cầu tuyển dụng lao động qua đào tạo và chưa qua đào tạo.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo nghề: Chủ động xây dựng các mô hình hợp tác công – tư như Trung tâm Phát triển Kỹ năng Penang (PSDC) để doanh nghiệp tham gia trực tiếp vào xây dựng chương trình đào tạo, giảng dạy và đánh giá chất lượng. Thời gian thực hiện: 3-5 năm. Chủ thể: chính quyền TP.HCM, Hepza, doanh nghiệp.

2. Nâng cao chất lượng đào tạo nghề: Đầu tư trang thiết bị hiện đại, cập nhật giáo trình, nâng cao năng lực giảng viên, tăng cường thực hành và kỹ năng ngoại ngữ. Thời gian: 2-4 năm. Chủ thể: các cơ sở đào tạo nghề, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Lao động – Thương binh – Xã hội.

3. Cơ chế chính sách hỗ trợ người học nghề: Cung cấp học bổng, cho vay học phí dài hạn với điều kiện ràng buộc trách nhiệm làm việc sau đào tạo, nhằm giảm chi phí và rủi ro cho người học. Thời gian: 1-3 năm. Chủ thể: chính quyền địa phương, các tổ chức tài chính.

4. Chuyển dịch cơ cấu công nghiệp: Ưu tiên thu hút đầu tư vào các ngành công nghệ cao, thâm dụng vốn và kỹ năng, đồng thời sàng lọc các dự án đầu tư phù hợp. Thời gian: liên tục, ưu tiên 5 năm đầu. Chủ thể: chính quyền TP.HCM, các cơ quan quản lý đầu tư.

5. Thống nhất cơ chế quản lý đào tạo nghề: Tập trung quản lý hệ thống đào tạo nghề dưới một cơ quan chủ quản để tăng hiệu quả đầu tư và phối hợp, thuận lợi tiếp cận nguồn vốn ODA và hỗ trợ quốc tế. Thời gian: 1-2 năm. Chủ thể: Chính phủ, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Lao động – Thương binh – Xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà hoạch định chính sách công: Để xây dựng các chính sách phát triển nguồn nhân lực, đào tạo nghề và chuyển dịch cơ cấu công nghiệp phù hợp với thực trạng và xu hướng phát triển của TP.HCM.

2. Các cơ sở đào tạo nghề và đại học: Nắm bắt các vấn đề về chất lượng đào tạo, nhu cầu doanh nghiệp và xu hướng lựa chọn của người học để cải tiến chương trình đào tạo, nâng cao hiệu quả đào tạo nghề.

3. Doanh nghiệp trong và ngoài nước tại các KCX-KCN: Hiểu rõ về xu hướng lao động, chất lượng nguồn nhân lực và các cơ hội hợp tác với hệ thống đào tạo nghề nhằm nâng cao năng suất và cạnh tranh.

4. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành chính sách công, kinh tế lao động: Tham khảo mô hình nghiên cứu, phương pháp phân tích và kết quả thực tiễn về thị trường lao động, đào tạo nghề và phát triển công nghiệp tại TP.HCM.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tỷ lệ lao động qua đào tạo tại các KCX-KCN TP.HCM lại thấp?
   Doanh nghiệp ưu tiên sử dụng lao động giá rẻ chưa qua đào tạo để giảm chi phí, tự đào tạo tại chỗ; hệ thống đào tạo nghề chưa đáp ứng nhu cầu; người lao động nhập cư ưu tiên tìm việc làm giản đơn để có thu nhập nhanh.

2. Chất lượng đào tạo nghề hiện nay có đáp ứng yêu cầu doanh nghiệp không?
   Phần lớn doanh nghiệp đánh giá kỹ năng và kiến thức của lao động qua đào tạo nghề chưa phù hợp, phải đào tạo lại sau khi tuyển dụng, dẫn đến nhu cầu tuyển dụng lao động chưa qua đào tạo chiếm ưu thế.

3. Người lao động có xu hướng lựa chọn học nghề hay đi làm ngay?
   Đa số lao động nhập cư có trình độ thấp ưu tiên đi làm ngay để có thu nhập, trong khi người lao động tại TP.HCM có xu hướng không muốn làm thợ mà muốn học lên cao hơn, làm việc trong các lĩnh vực “cao cấp” hơn.

4. Làm thế nào để nâng cao chất lượng đào tạo nghề tại TP.HCM?
   Cần tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo, đầu tư trang thiết bị hiện đại, cập nhật chương trình đào tạo, nâng cao năng lực giảng viên và hỗ trợ tài chính cho người học.

5. Vai trò của chính quyền TP.HCM trong phát triển đào tạo nghề là gì?
   Chính quyền cần làm trung tâm liên kết doanh nghiệp và cơ sở đào tạo, hỗ trợ về mặt bằng, tài chính, xây dựng cơ chế quản lý thống nhất và thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu công nghiệp phù hợp với nguồn nhân lực.

Kết luận

• Tỷ lệ lao động qua đào tạo tại các KCX-KCN TP.HCM rất thấp, chỉ khoảng 22,1%, gây cản trở phát triển công nghiệp công nghệ cao.
• Nguyên nhân chính là sự tương tác phức tạp giữa doanh nghiệp, người lao động và hệ thống đào tạo nghề với chiến lược phát triển dựa trên lao động giá rẻ, kỹ năng thấp.
• Hệ thống đào tạo nghề chưa đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp, chất lượng đào tạo còn hạn chế và thiếu liên kết chặt chẽ với thị trường lao động.
• Người lao động nhập cư ưu tiên tìm việc làm giản đơn, trong khi người lao động tại TP.HCM không mặn mà với nghề thợ, làm giảm nhu cầu học nghề.
• Cần có chính sách can thiệp mạnh mẽ, tăng cường liên kết doanh nghiệp – đào tạo, nâng cao chất lượng đào tạo và chuyển dịch cơ cấu công nghiệp để phát triển nguồn nhân lực bền vững.

Next steps: Tiến hành nghiên cứu định lượng sâu hơn, khảo sát quy mô lớn về nhu cầu lao động và đào tạo nghề; xây dựng các mô hình liên kết đào tạo nghề hiệu quả; triển khai các chính sách hỗ trợ người học và doanh nghiệp.

Các nhà quản lý, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo cần phối hợp chặt chẽ để đổi mới hệ thống đào tạo nghề, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, góp phần thúc đẩy phát triển công nghiệp bền vững tại TP.HCM.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Lý thuyết về thị trường lao động * Lý thuyết sản xuất: Lý thuyết sản xuất (Pindyck và Rubinfied, 1995) trong kinh tế học vi mô cho thấy: các doanh nghiệp sẽ chọn lựa các yếu tố sản xuất dựa trên hiệu quả (thể hiện bởi sản phẩm biên) và chi phí tương đối của các yếu tố này. Do đó, nếu lao động rẻ một cách tương đối, các doanh nghiệp sẽ ưu tiên sử dụng lao động hơn là vốn trong sản xuất trong điều kiện các yếu tố khác không đổi.1: Lựa chọn sử dụng yếu tố sản xuất của doanh nghiệp K I II A K1 B K2 Q L1 L2 L Nguồn: tham khảo từ Pindyck và Rubinfied (1995) Theo Hình 1.1, để sản xuất một mức sản lượng (thể hiện bởi đường đẳng lượng Q), doanh nghiệp sẽ căn cứ vào đường đẳng phí và điểm sản xuất tối ưu (cho chi phí thấp nhất) sẽ là điểm tiếp xúc giữa đường đẳng phí và đường đẳng lượng. Nếu chi phí của lao động rẻ tương đối so với chi phí của vốn (độ dốc của đường đẳng lượng giảm), doanh nghiệp sẽ chọn phương án sản xuất sử dụng nhiều lao động hơn.

123doc 5/44 * Mô hình Lewis: Theo mô hình Lewis (Perkins và đ.g, 2006), lao động dư thừa ở khu vực nông thôn làm năng suất biên của lao động ở khu vực này gần như bằng 0. Do đó, chuyển dịch lao động từ nông nghiệp sang công nghiệp sẽ không làm sụt giảm sản lượng nông nghiệp, không làm tăng giá nông sản và không tạo áp lực tăng lương trong khu vực công nghiệp. Do đó, khu vực công nghiệp chỉ cần duy trì mức lương vừa đủ cao hơn thu nhập trong nông nghiệp để thu hút lao động từ khu vực này. Điều này sẽ tạo lợi nhuận cho khu vực công nghiệp và việc tái đầu tư lợi nhuận sẽ làm gia tăng nhu cầu lao động.

Kết hợp với lý thuyết sản xuất, có thể suy ra là trong giai đoạn đầu công nghiệp hóa của một quốc gia, doanh nghiệp sẽ ưu tiên cho sử dụng lao động giá rẻ thu hút từ khu vực nông nghiệp. Dĩ nhiên là lực lượng lao động này chỉ là lao động phổ thông, chưa được đào tạo nghề, chỉ thực hiện được những công việc đơn giản sau khi được huấn luyện. Chính vì vậy, những ngành công nghiệp thâm dụng lao động sẽ phát triển trong giai đoạn này. Quá trình này sẽ diễn ra đến khi lao động dư thừa giảm dần, làm giảm nguồn cung lao động cho công nghiệp khiến chi phí lao động gia tăng.

Các doanh nghiệp buộc phải chuyển hướng sang các lĩnh vực công nghiệp thâm dụng vốn nhiều hơn, sử dụng lao động ít hơn một cách tương đối. Việc đào tạo nâng cao tay nghề, kỹ năng cho lao động để thích nghi với công nghệ hiện đại hơn là cơ sở để thúc đẩy quá trình chuyển đổi này. Quá trình công nghiệp hóa của các nước Đông Á là một minh họa cho lập luận trên. Có thể tham khảo kinh nghiệm của Đài Loan được mô tả trong Đặng Kim Sơn (2001).

Quá trình dịch chuyển lao động từ khu vực nông nghiệp sang các khu vực khác của Việt Nam có thể tham khảo trong Phạm Quang Diệu (2005). Mô hình lựa chọn của người lao động King (2006) đưa ra mô hình cho quyết định đi học, trong đó một người sẽ quyết định đi học hay không tùy thuộc vào chi phí và lợi ích của việc học.2: Mô hình ra quyết định của người đi học Thu nhập, chi tiêu I 3 II 2 Độ tuổi 1 Tốt nghiệp Tốt nghiệp Nghỉ hưu trung học học nghề Nguồn: điều chỉnh từ King (2006) Đối với một người đã học xong trung học, người này sẽ đứng trước hai lựa chọn: (1) bắt đầu đi làm và nhận một mức thu nhập tương đối thấp cho công việc đơn giản; (2) tiếp tục đi học lên cao hơn: học trung cấp, cao đẳng hoặc đại học. Ở đây sẽ xem xét các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định đi học nghề (trung cấp nghề hoặc cao đẳng nghề) của những người không có điều kiện học đại học. Để học nghề, người này sẽ phải mất thời gian và chi phí cho việc học.2, đường I thể hiện dòng thu nhập nếu đi học nghề, đường II thể hiện dòng thu nhập khi chọn đi làm sau khi tốt nghiệp trung học.

Đường I tăng dần thể hiện thu nhập tăng lên theo thời gian làm việc. Đường II có độ dốc cao hơn, thể hiện thu nhập của người có học nghề sẽ tăng nhanh hơn. Mô hình giả định thu nhập của người mới tốt nghiệp học nghề sẽ mất một thời gian để theo kịp người tốt nghiệp trung học đã đi làm trước đó. Vùng 1 sẽ là chi phí cho việc đi học (học phí, chi phí sinh hoạt,…).

Vùng 2 là chi phí cơ hội của việc đi học nghề (thu nhập mất đi do không thể đi làm với bằng 123doc 7/44 trung học). Vùng 3 thể hiện chênh lệch thu nhập của người có học nghề so với người tốt nghiệp trung học. Trên nguyên tắc, người lao động sẽ quyết định đi học nếu thu được lợi ích ròng từ việc đi học, nghĩa là giá trị hiện tại của vùng 3 phải lớn hơn vùng 1 và 2. Tuy vậy, trên thực tế, người lao động phải xem xét thêm những yếu tố khác: - Khả năng xin được việc làm với bằng trung học và bằng nghề, cụ thể là thời gian và chi phí để xin được việc làm (mô hình của King giả định là không mất thời gian và chi phí để xin việc làm).

Ngoài ra là mức độ phù hợp của công việc với chuyên môn đã học. - Đánh giá của mỗi người về giá trị của tiền tệ theo thời gian (lãi suất chiết khấu). Nếu lãi suất chiết khấu là lớn nghĩa là một người sẽ quan tâm đến những khoản thu nhập trước mắt hơn là thu nhập cao hơn nhưng phát sinh trong tương lai nên sẽ có xu hướng đi làm hơn là đi học nghề. - Chi phí cho việc học và thời gian học càng cao thì xu hướng học nghề càng thấp.

- Những yếu tố khác như năng lực bẩm sinh, độ tuổi xem xét, đặc thù của thị trường lao động (nếu cung lao động học nghề là lớn so với cầu sẽ làm cho thu nhập của người tốt nghiệp học nghề tương đối thấp, ngược lại nếu cung của lao động phổ thông thấp so với cầu lao động phổ thông làm cho thu nhập của lao động phổ thông cao tương đối)… Mô hình của King giúp ta xác định được các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định đi học trên cơ sở phân tích lợi ích – chi phí của việc đi học. Tuy nhiên, quyết định đi học để làm nghề hay đi học để làm “thầy” còn phụ thuộc vào yếu tố văn hóa, truyền thống của người lao động. Xét trên góc độ này, Viện nghiên cứu giáo dục thuộc trường ĐH Sư phạm TP.HCM (2008) đã thực hiện nghiên cứu “Tìm hiểu nhận thức và thái độ của học sinh/sinh viên về định hướng tương lai”. Theo nghiên cứu này, kết quả khảo sát cho thấy tỷ lệ học sinh, sinh viên muốn học nghề là rất thấp, đa phần sinh viên học cao 123doc 8/44 đẳng hoặc trung cấp không muốn đi làm sau khi học xong mà muốn học liên thông lên cao hơn.

Nghiên cứu này cho rằng điều đó phần nào phản ánh được nhận thức sai lầm là: (1) nhà tuyển dụng sẽ coi trọng những người bước vào thị trường việc làm với văn bằng, bằng cấp chuyên môn bậc cao hơn; và (2) người ta có thể học được từ nhà trường phần lớn kiến thức cần thiết cho cuộc đời của mỗi con người. Hơn nữa, thực tế này cho thấy một thực trạng: đãi ngộ của xã hội hiện nay đối với những người lao động giản đơn, người công nhân, người thợ còn quá thấp, chưa tương xứng với sức lao động, sự hao phí và khả năng phục hồi, khiến cho thị trường lao động có khả năng bị mất cân đối nghiêm trọng. Nguyễn Văn Huyên và Hồ Hữu Nhựt (2007) cũng có cùng kết luận khi nghiên cứu về định hướng giá trị nghề nghiệp xã hội của học sinh – sinh viên trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh. Nghiên cứu này cho rằng nguyên nhân của hiện tượng “thiếu thợ, thừa thầy”: đa số học sinh không muốn trở thành “người lao động bình thường”, đa số muốn đi học đại học sau khi học xong trung học phổ thông là do việc giáo dục và định hướng giá trị nghề nghiệp nhà trường và xã hội đã bỏ ngỏ cũng như chưa có một chuẩn mực được định hướng đúng đắn.

Điều này tạo sức ép cho hệ thống đại học và làm cho thị trường lao động mất cân đối. Lựa chọn của doanh nghiệp đối với việc đào tạo lao động Theo lý thuyết về việc sử dụng lao động của doanh nghiệp (Pindyck và Rubinfeld, 1995) đối với thị trường cạnh tranh hoàn toàn, đường cầu lao động được xác định bởi doanh thu sản phẩm biên (MRP) của lao động. Doanh thu sản phẩm biên MRP = P.MP (với P: giá sản phẩm, MP: sản phẩm biên của lao động), để cho đơn giản, ta xem như MRP chính là MP được tính bằng tiền. Để tối đa hóa lợi nhuận, doanh nghiệp sẽ tuyển lao động cho đến khi sản phẩm biên của lao động đúng bằng mức lương phải trả cho lao động.

Vì vậy, đường cầu lao động của doanh nghiệp: MP = W (với W: tiền lương).3: Cân bằng trên thị trường lao động W SL II W2 I W1 MP2 MP1 L1 L2 L Nguồn: tham khảo từ Pindyck và Rubinfied (1995) Như vậy cân bằng trên thị trường lao động khi cung và cầu lao động gặp nhau. Việc đào tạo (tại nhà trường hay tại doanh nghiệp) sẽ làm tăng năng suất của lao động, sản phẩm biên tăng sẽ làm tăng nhu cầu lao động của doanh nghiệp và tăng lương cho người lao động. Lợi nhuận của doanh nghiệp từ việc thuê lao động thể hiện bởi tổng chênh lệch giữa sản phẩm biên của lao động và mức lương mà doanh nghiệp trả (diện tích tam giác nằm dưới đường cầu và nằm trên mức lương).3, lợi nhuận của doanh nghiệp sẽ tăng khi năng suất của lao động tăng (vùng II so với vùng I trên đồ thị). Đó là lý do doanh nghiệp sẽ ưu tiên cho hình thức đào tạo nào hiệu quả hơn, mang lại năng suất lao động cao hơn.

Theo mô hình của Becker (1962) về đào tạo tại doanh nghiệp (on-the-job training), doanh nghiệp sẽ không chấp nhận phí tổn cho việc đào tạo kỹ năng cơ bản 1 của lao động. Trong thị trường cạnh tranh hoàn toàn, doanh nghiệp sẽ tuyển dụng lao động sao cho MP = W (1.