Luận văn thạc sĩ đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm khu bảo tồn thiên nhiên hoàng liên văn bàn lào cai

Luận văn đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên Văn Bàn, Lào Cai.

• Tác giả: Nguyễn Phương Văn
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Quốc Hưng
• Trường học: Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Hoàng Liên, Văn Bàn, Lào Cai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC ĐỒ THỊ, SƠ ĐỒ, HÌNH ẢNH
• MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết
• Mục tiêu chung, mục tiêu nghiên cứu cụ thể
• Mục tiêu chung
• Mục tiêu nghiên cứu cụ thể
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Địa điểm và thời gian tiến hành
• Ý nghĩa của đề tài
• Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• Ý nghĩa thực tiễn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những khái niệm
• 1.1.1. Sinh kế bền vững
• 1.1.2. Khung phân tích sinh kế bền vững
• 1.1.3. Tiêu chí đánh giá chung
• 1.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan
• 1.2.1. Các nghiên cứu về sinh kế trên thế giới và Việt Nam
• 1.3. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 1.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.3.2. Điều kiện dân sinh kinh tế xã hội
• 1.3.3. Hiện trạng Bảo tồn ĐDSH tại Khu BTTN Hoàng Liên Văn Bàn
• 1.3.4. Hiện trạng khai thác phục vụ sinh kế tại Khu BTTN Hoàng Liên Văn Bàn
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Nội dung nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.2.2. Phương pháp xử lý thống kê
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Hiện trạng sinh kế của cư dân sinh sống tại Khu bảo tồn Hoàng Liên – Văn Bàn
• 3.1.1. Các hoạt động sinh kế
• 3.1.2. Đánh giá hoạt động sinh kế dựa vào khung sinh kế bền vững của DFID
• 3.2. Đánh giá ảnh hưởng các hoạt động sinh kế của người dân vùng đệm đến tài nguyên rừng KBTTN Hoàng Liên Văn Bàn
• 3.2.1. Ảnh hưởng của khai và sử dụng đất của người dân tại khu vực nghiên cứu
• 3.2.2. Đánh giá các nguồn và sinh kế mà người dân sống dựa vào rừng tại khu vực nghiên cứu
• 3.2.3. Đánh giá những ảnh hưởng của các hoạt động sinh kế của người dân vùng đệm đến tài nguyên rừng KBTTN Hoàng Liên Văn Bàn
• 3.2.4. Tác động đến sinh kế do thể chế, chính sách
• 3.2.5. Đánh giá ảnh hưởng sinh kế đến hệ sinh thái KBTTN Hoàng Liên Văn Bàn
• 3.2.6. Đánh giá tính bền vững của hoạt động sinh kế
• 3.3. Đề xuất các giải pháp nhằm phát triển Sinh kế bền vững ở KBTTN Hoàng Liên Văn Bàn
• 3.3.1. Quan điểm phát triển sinh kế bền vững
• 3.3.2. Nhóm giải pháp về kinh tế
• 3.3.3. Nhóm giải pháp về văn hóa, xã hội
• 3.3.4. Nhóm giải pháp về môi trường, sinh thái
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá thực trạng sinh kế bền vững

Nghiên cứu thực trạng sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm Khu bảo tồn Hoàng Liên Văn Bàn, Lào Cai cho thấy nhiều thách thức trong việc duy trì sinh kế. Sinh kế bền vững không chỉ phụ thuộc vào nguồn tài nguyên thiên nhiên mà còn liên quan đến các yếu tố xã hội và kinh tế. Người dân trong vùng đệm thường phải đối mặt với áp lực từ việc khai thác tài nguyên rừng để sinh sống, dẫn đến tình trạng suy giảm đa dạng sinh học. Theo khảo sát, khoảng 70% hộ gia đình phụ thuộc vào rừng để kiếm sống, điều này cho thấy sự cần thiết phải có các giải pháp phát triển bền vững nhằm bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và cải thiện đời sống người dân.

1.1. Tình hình khai thác tài nguyên

Khu bảo tồn Hoàng Liên Văn Bàn có mức độ đa dạng sinh học cao, tuy nhiên, việc khai thác tài nguyên thiên nhiên diễn ra phổ biến. Người dân thường khai thác gỗ, lâm sản ngoài gỗ và các nguồn tài nguyên khác mà không có sự quản lý chặt chẽ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến bảo tồn thiên nhiên mà còn làm giảm khả năng phục hồi của hệ sinh thái. Theo báo cáo, việc khai thác không bền vững đã dẫn đến tình trạng suy thoái môi trường, ảnh hưởng đến sinh kế của người dân. Cần có các chính sách quản lý tài nguyên hiệu quả để bảo vệ khu vực này.

II. Giải pháp phát triển sinh kế bền vững

Để phát triển sinh kế bền vững cho người dân vùng đệm Khu bảo tồn Hoàng Liên, cần thiết phải áp dụng các giải pháp đồng bộ. Một trong những giải pháp quan trọng là tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường. Cần xây dựng các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo vệ môi trường và bảo tồn đa dạng sinh học. Đồng thời, phát triển các mô hình sinh kế thay thế như du lịch sinh thái, nông nghiệp hữu cơ có thể giúp giảm áp lực lên tài nguyên rừng. Các chính sách hỗ trợ từ chính quyền địa phương cũng cần được thực hiện để tạo điều kiện cho người dân tiếp cận các nguồn lực phát triển.

2.1. Tăng cường quản lý và bảo tồn

Quản lý tài nguyên bền vững là yếu tố then chốt trong việc bảo vệ khu bảo tồn. Cần thiết lập các quy định rõ ràng về khai thác tài nguyên, đồng thời tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong việc quản lý rừng. Việc áp dụng các công nghệ mới trong quản lý tài nguyên cũng sẽ giúp nâng cao hiệu quả bảo tồn. Hợp tác với các tổ chức phi chính phủ và các chuyên gia trong lĩnh vực bảo tồn sẽ mang lại những giải pháp hiệu quả hơn cho việc bảo vệ khu bảo tồn Hoàng Liên.

III. Đánh giá tác động của sinh kế đến tài nguyên rừng

Các hoạt động sinh kế của người dân vùng đệm có tác động lớn đến tài nguyên rừng. Việc khai thác tài nguyên không bền vững đã dẫn đến tình trạng suy giảm chất lượng rừng và đa dạng sinh học. Nghiên cứu cho thấy, nếu không có các biện pháp can thiệp kịp thời, tình trạng này sẽ tiếp tục gia tăng, ảnh hưởng đến cả sinh kế của người dân và sự bền vững của hệ sinh thái. Cần có các nghiên cứu sâu hơn để đánh giá chính xác hơn về tác động của các hoạt động sinh kế đến tài nguyên rừng.

3.1. Tác động đến hệ sinh thái

Các hoạt động sinh kế như khai thác gỗ, săn bắn và thu hái lâm sản ngoài gỗ đã gây ra những tác động tiêu cực đến hệ sinh thái. Việc này không chỉ làm giảm độ che phủ rừng mà còn làm mất đi các loài động thực vật quý hiếm. Để bảo vệ hệ sinh thái, cần có các biện pháp khôi phục rừng và bảo tồn các loài nguy cấp. Các chương trình trồng rừng và phục hồi sinh thái cần được triển khai đồng bộ với các hoạt động sinh kế của người dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn có tổng diện tích tự nhiên 24.938,85 ha, đóng vai trò là hành lang sinh thái xung yếu của dãy Hoàng Liên Sơn thuộc địa bàn tỉnh Lào Cai. Khu vực này sở hữu hệ động thực vật đặc hữu có giá trị bảo tồn toàn cầu như quần thể Bách tán Đài Loan với khoảng 97 cây tự nhiên và loài Vượn đen tuyền với số lượng ước tính chỉ còn từ 5 đến 11 cá thể. Tuy nhiên, vùng đệm của khu bảo tồn bao gồm địa giới hành chính của ba xã Nậm Xây, Nậm Xé và Liêm Phú đang phải đối mặt với áp lực nhân sinh rất lớn. Mật độ dân số trung bình khu vực là 30 người/km², cao nhất tại Liêm Phú với 66 người/km² và thấp nhất tại Nậm Xé với 7 người/km². Tỷ lệ hộ nghèo theo chuẩn đa chiều tại đây chiếm tới 54,72%, trong khi tốc độ tăng trưởng kinh tế hàng năm chỉ đạt 4,7%, thấp hơn đáng kể so với mức bình quân 13,7% của toàn huyện Văn Bàn.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi nảy sinh từ mâu thuẫn gay gắt giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế hộ gia đình. Khi quy chế bảo tồn được thiết lập, quyền tiếp cận và khai thác tài nguyên rừng của các cộng đồng dân tộc thiểu số bị giới hạn nghiêm ngặt, dẫn đến tình trạng suy giảm phương tiện mưu sinh truyền thống. Đề tài tập trung đánh giá thực trạng các hoạt động sinh kế, phân tích mức độ tác động của cộng đồng đến tài nguyên rừng trong giai đoạn 2018 - 2019, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp phát triển sinh kế bền vững. Kết quả nghiên cứu cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn, giúp các nhà quản lý rừng và chính quyền địa phương cân bằng mục tiêu nâng cao thu nhập người dân với nhiệm vụ bảo vệ trọn vẹn 24.938,85 ha rừng đặc dụng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng khung phân tích sinh kế bền vững do Cục Phát triển Quốc tế Anh (DFID) xây dựng, kết hợp cùng lý thuyết phát triển sinh kế của Chambers và Conway (1992) cùng Scoones (1998). Khung phân tích này nhìn nhận đời sống của hộ gia đình thông qua ngũ giác năm nguồn vốn cơ bản: vốn tự nhiên, vốn con người, vốn xã hội, vốn vật chất và vốn tài chính. Các nguồn vốn này vận động dưới sự chi phối của bối cảnh dễ bị tổn thương gồm thiên tai, biến động thời tiết, cùng cấu trúc chính sách và thể chế quản lý rừng đặc dụng.

Nghiên cứu sử dụng các khái niệm nền tảng về sinh kế bền vững, vùng đệm và khu bảo tồn loài - sinh cảnh theo quy định tại Luật Đa dạng sinh học năm 2008 và Nghị định số 156/2018/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Lâm nghiệp. Một hoạt động sinh kế được xác định là bền vững khi có khả năng ứng phó, phục hồi sau các cú sốc môi trường, duy trì hoặc nâng cao năng lực nội tại mà không làm suy thoái nguồn tài nguyên thiên nhiên của thế hệ tương lai.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được kết hợp chặt chẽ giữa số liệu thứ cấp từ các báo cáo kiểm kê rừng, niên giám thống kê huyện Văn Bàn giai đoạn 2012 - 2018 và nguồn dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa trong hai năm 2018 - 2019.

Về phương pháp xã hội học, tác giả áp dụng phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA) thông qua năm công cụ chính: khảo sát trực tiếp, phỏng vấn sâu cá nhân, lập hồ sơ lịch sử hiểm họa, xây dựng lịch mùa vụ và phân tích ma trận điểm mạnh - điểm yếu - cơ hội - thách thức (SWOT). Cỡ mẫu điều tra xã hội học gồm 60 phiếu phỏng vấn bảng hỏi cấu trúc được chọn theo phương pháp ngẫu nhiên phân tầng tại ba xã Nậm Xây, Nậm Xé và Liêm Phú. Việc lựa chọn phương pháp chọn mẫu phân tầng này nhằm đảm bảo tính đại diện cao cho các nhóm dân tộc thiểu số, các bậc phân hóa giàu nghèo và các dạng địa hình canh tác khác nhau.

Về phương pháp điều tra thực vật và sinh thái rừng, tác giả thiết lập 6 tuyến điều tra thực địa với tổng chiều dài 23,49 km chạy qua các tiểu khu trọng điểm như tiểu khu 486, 473, 533, 527 và 529. Trên các tuyến điều tra, hệ thống ô tiêu chuẩn diện tích 500 m² được thiết lập để đo đếm tầng cây gỗ có đường kính thân từ 6 cm trở lên, chiều cao vút ngọn và đánh giá phẩm chất cây theo ba cấp tiêu chuẩn. Dữ liệu sau đó được xử lý bằng các phần mềm thống kê chuyên ngành để đối sánh tương quan và kiểm chứng qua phương pháp chuyên gia với lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lào Cai.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả khảo sát thực địa cho thấy cơ cấu kinh tế vùng đệm phụ thuộc gần như tuyệt đối vào nông lâm nghiệp, chiếm tới 95,0% trong cơ cấu kinh tế, trong khi công nghiệp - xây dựng chỉ chiếm 3,0% và thương mại - dịch vụ chiếm 2,0%. Đất sản xuất nông nghiệp bình quân đạt 2,1 ha/hộ, tương đương 1,02 ha/lao động và 0,46 ha/nhân khẩu. Cơ cấu cây trồng chính là lúa nước với năng suất bình quân 44,3 tạ/ha, ngô đạt 45,3 tạ/ha và sắn đạt 118,39 tạ/ha. Mức thu nhập bình quân của người dân rất thấp, ước tính chỉ đạt khoảng 120.000 đồng/người/tháng, dẫn đến tỷ lệ hộ nghèo toàn khu vực duy trì ở mức cao 54,72%.

Nguồn vốn tài chính và vật chất của các nông hộ ở mức suy kiệt nghiêm trọng. Người dân chủ yếu chăn nuôi thả rông với quy mô nhỏ, trung bình mỗi hộ chỉ sở hữu từ 1 đến 2 con trâu hoặc bò và từ 2 đến 3 con lợn. Về vốn tự nhiên, khí hậu vùng núi có sự biến động khắc nghiệt khi lượng mưa tập trung tới 90,67% vào mùa mưa, trong khi mùa khô độ ẩm có thời điểm xuống tới mức 25%, gây nguy cơ cháy rừng và hạn hán nghiêm trọng. Hơn 80% số hộ khảo sát thừa nhận vẫn duy trì thói quen vào rừng đặc dụng khai thác lâm sản ngoài gỗ, lấy củi đun, hái măng và săn bắt động vật hoang dã để bù đắp thâm hụt lương thực trong những tháng giáp hạt.

Thảo luận kết quả

Thực trạng sinh kế bấp bênh tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn xuất phát từ sự tương tác phức tạp giữa địa hình núi cao hiểm trở, tập quán canh tác lạc hậu và rào cản tiếp cận thị trường hàng hóa. Do hạ tầng giao thông liên thôn chủ yếu là đường đất và cấp phối, việc vận chuyển nông sản trong mùa mưa lũ thường xuyên bị chia cắt, khiến giá trị thương phẩm bị thương lái ép giảm sâu.

Dữ liệu điều tra có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ tròn biểu diễn cơ cấu kinh tế với 95,0% nông lâm nghiệp và biểu đồ cột so sánh thu nhập bình quân giữa các nhóm hộ nghèo và cận nghèo để làm nổi bật mức độ chênh lệch phúc lợi. So sánh với các nghiên cứu của các tổ chức phát triển quốc tế tại vùng Tây Bắc, sinh kế của người dân Văn Bàn rơi vào vòng luẩn quẩn: nghèo đói dẫn đến khai thác rừng quá mức, làm suy giảm thảm phủ thực vật, gia tăng lũ ống sạt lở, từ đó lại phá hủy đất canh tác dốc và làm trầm trọng thêm mức độ tổn thương của cộng đồng bản địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để mâu thuẫn giữa bảo tồn và sinh kế, luận văn đưa ra bốn nhóm giải pháp đồng bộ cần triển khai trong giai đoạn 2020 - 2025:

• Chuyển dịch cơ cấu cây trồng và nâng cao giá trị nông lâm nghiệp: Thực hiện thâm canh các giống lúa, ngô mới có năng suất cao hơn mức 44,3 tạ/ha hiện tại. Phát triển mô hình nông lâm kết hợp dưới tán rừng, tập trung mở rộng diện tích trồng cây dược liệu bản địa như sa nhân tím, thảo quả và chè Shan tuyết tại các xã Nậm Xé, Nậm Xây. Chủ thể thực hiện là Phòng Nông nghiệp huyện Văn Bàn phối hợp với Ủy ban nhân dân các xã, mục tiêu nâng mức thu nhập bình quân của người dân lên trên 1.500.000 đồng/người/tháng.
• Hoàn thiện chính sách giao khoán quản lý bảo vệ rừng: Ban Quản lý Khu bảo tồn cần rà soát và ký hợp đồng giao khoán bảo vệ toàn bộ 24.938,85 ha rừng đặc dụng cho các cộng đồng thôn bản. Tận dụng tối đa nguồn kinh phí chi trả dịch vụ môi trường rừng từ các nhà máy thủy điện suối Nậm Khóa và Nậm Xây Luông để tạo dòng tiền mặt ổn định, phân phối minh bạch cho các nhóm hộ nhận khoán.
• Phát triển du lịch sinh thái và đa dạng hóa ngành nghề phi nông nghiệp: Xây dựng các tuyến du lịch trải nghiệm khám phá đỉnh núi Lang Cúng cao 2.913 m gắn liền với bản sắc văn hóa của bốn dân tộc bản địa. Ủy ban nhân dân huyện Văn Bàn cần hỗ trợ vốn vay ưu đãi qua Ngân hàng Chính sách Xã hội để các hộ dân đầu tư mô hình homestay cộng đồng, đưa tỷ trọng thương mại - dịch vụ tăng từ 2,0% lên trên 10,0%.
• Bảo tồn nghiêm ngặt các nguồn gen thực vật và động vật quý hiếm: Thiết lập các trạm tuần tra kiểm soát lưu động tại các tiểu khu 486, 529 và 533 nhằm bảo vệ tuyệt đối 97 cây Bách tán Đài Loan và các đàn Vượn đen tuyền. Chi cục Kiểm lâm tỉnh Lào Cai cần đầu tư nhân rộng vườn ươm giống cây lâm sản ngoài gỗ, hỗ trợ kỹ thuật nhân giống cây bản địa để cung cấp cây giống cho người dân trồng rừng thay thế nương rẫy thoái hóa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước và Ban quản lý các khu bảo tồn: Cung cấp bộ công cụ đánh giá thực địa và khung giải pháp chính sách để xây dựng kế hoạch quản lý rừng đặc dụng bền vững, tích hợp chi trả dịch vụ môi trường rừng vào kế hoạch giảm nghèo.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Lâm học: Tài liệu tham khảo chuẩn mực về quy trình ứng dụng khung DFID, phương pháp thiết lập ô tiêu chuẩn 500 m² và kỹ thuật điều tra thực vật học theo tuyến tại địa hình chia cắt mạnh.
• Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan phát triển quốc tế: Cung cấp dữ liệu nền tảng chi tiết về nhân khẩu học, sinh kế và tính dễ bị tổn thương tại tỉnh Lào Cai để thiết kế các dự án viện trợ sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu.
• Chính quyền địa phương cấp huyện và xã vùng cao: Cẩm nang định hướng quy hoạch đất sản xuất nông nghiệp 2,1 ha/hộ hợp lý, chuyển đổi cơ cấu cây trồng ngắn ngày sang cây bản địa có giá trị thương phẩm cao.

Câu hỏi thường gặp

• Nguyên nhân chính nào khiến áp lực lên rừng tại Hoàng Liên - Văn Bàn luôn ở mức cao? Nguyên nhân trực tiếp là do nông nghiệp chiếm tới 95,0% cơ cấu kinh tế địa phương trong khi tỷ lệ nghèo lên đến 54,72%. Thu nhập bình quân chỉ đạt khoảng 120.000 đồng/người/tháng buộc các hộ dân phải vào rừng khai thác gỗ, lấy củi và săn bắt để mưu sinh.
• Khung phân tích sinh kế bền vững DFID đã giải quyết bài toán nghiên cứu ra sao? Khung DFID giúp lượng hóa chính xác năm nguồn vốn sinh kế của 60 hộ gia đình mẫu. Phương pháp này chỉ rõ điểm nghẽn lớn nhất nằm ở sự thiếu hụt vốn tài chính và vật chất, từ đó định hướng các can thiệp chính sách trúng đích thay vì hỗ trợ dàn trải.
• Điều kiện khí hậu tại khu bảo tồn ảnh hưởng thế nào đến đời sống người dân? Khu vực có lượng mưa bình quân tập trung 90,67% vào mùa mưa gây sạt lở và lũ quét tại các dòng suối chính như Nậm Khóa. Ngược lại, mùa khô có độ ẩm xuống thấp tới mức 25% làm gia tăng nguy cơ cháy rừng và thiếu hụt nước tưới nghiêm trọng.
• Quần thể Bách tán Đài Loan tại Văn Bàn có ý nghĩa bảo tồn đặc biệt như thế nào? Đây là một trong những quần thể tự nhiên duy nhất của loài này còn sót lại tại Việt Nam với diện tích phân bố chỉ khoảng 30 ha gồm 97 cá thể trưởng thành. Việc bảo vệ loài cây này đòi hỏi phải ngăn chặn triệt để hoạt động khai thác trộm của cư dân vùng đệm.
• Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng mang lại lợi ích gì cho cộng đồng? Chính sách này huy động nguồn thu từ các công trình thủy điện Nậm Xây Luông và Nậm Khóa để chi trả trực tiếp cho người dân nhận khoán bảo vệ 24.938,85 ha rừng. Điều này tạo ra nguồn thu nhập tiền mặt định kỳ giúp giảm áp lực khai thác rừng trái phép.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu thông qua những đóng góp cốt lõi:

• Đánh giá toàn diện hiện trạng sinh kế vùng đệm Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn trên diện tích 24.938,85 ha với 54,72% hộ nghèo.
• Lượng hóa cơ cấu kinh tế đặc thù với 95,0% tỷ trọng nông lâm nghiệp và xác định các nguyên nhân gây suy thoái tài nguyên rừng tự nhiên.
• Khảo sát chi tiết 6 tuyến điều tra thực vật dài 23,49 km, cung cấp dẫn liệu khoa học về vùng phân bố của loài nguy cấp Bách tán Đài Loan.
• Xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp phát triển sinh kế bền vững gắn kết với cơ chế chi trả dịch vụ môi trường rừng giai đoạn 2020 - 2025.
• Đề xuất mô hình liên kết bốn nhà nhằm nâng cao năng lực sản xuất nông lâm kết hợp, mở rộng thị trường cho nông sản vùng cao.

Trong giai đoạn tiếp theo, các cơ quan chức năng cần khẩn trương số hóa bản đồ giao khoán đất rừng và triển khai các mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng nhằm hiện thực hóa mục tiêu vừa bảo tồn đa dạng sinh học vừa giúp cộng đồng địa phương thoát nghèo bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Những khái niệm Những khái niệm chính được sử dụng trong luận văn có mối liên hệ logic và hệ thống, để tập trung vào nội dung nghiên cứu là đề xuất được giải pháp tăng cường sinh kế bền vững cho cộng đồng cư dân sinh sống tại Khu BTTN Hoàng Liên Văn Bàn, cụ thể: Ý tưởng về sinh kế được đề cập trong các tác phẩm nghiên cứu của Chambers vào những năm 1980. Về sau, khái niệm này xuất hiện nhiều hơn trong các nghiên cứu của Ellis, Barret và Reardon… Có rất nhiều định nghĩa về sinh kế như sau: Chambers và Conway (1992) cho rằng sinh kế bao gồm năng lực, tài sản (dự trữ, nguồn lực, yêu cầu và tiếp cận) và các hoạt động cần có để đảm bảo phương tiện sinh sống. Sinh kế có thể được diễn tả như là sự kết hợp của các nguồn tài nguyên được sử dụng và các hoạt động được thực hiện để sống.

Các tài nguyên đó có thể bao gồm cả các khả năng và kỹ năng của con người (vốn con người), đất đai, tiền tiết kiệm và trang thiết bị (vốn tự nhiên, vốn tài chính và vốn vật chất), và các dịch vụ hỗ trợ chính thức hoặc không chính thức cho các hoạt động (vốn xã hội) (Farrington và cs, 1999). Trong nhiều nghiên cứu của mình, Ellis (2010) cho rằng sinh kế bao gồm những tài sản, những hoạt động và cơ hội được tiếp cận đến tài sản và hoạt động đó (đạt được thông qua các thể chế và quan hệ xã hội) và theo đó các quyết định về sinh kế đều thuộc về mỗi cá nhân hay nông hộ. Sinh kế (livelihood): Có nghĩa là nghề nghiệp hoặc việc làm và cũng có nghĩa là con đường để kiếm sống. Sinh kế bao gồm các khả năng, các tài sản (bao gồm cả các nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống (DFID, 1999).

Có nhiều cách tiếp cận và định nghĩa khác nhau về sinh kế, tuy nhiên, có sự nhất trí rằng khái niệm sinh kế bao hàm nhiều yếu tố có ảnh hưởng đến hoạt động sống của mỗi cá nhân hay hộ gia đình. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 6 Chiến lược sinh kế (livelihoods strategy): Là sự phối hợp các hoạt động và lựa chọn mà người dân sử dụng để thực hiện mục tiêu kiếm sống: - Sự chọn lựa chiến lược sinh kế phụ thuộc vào việc tiếp cận các loại vốn nào; - Mỗi chiến lược sinh kế cần một sự kết hợp các loại vốn khác nhau. Tuy nhiên mỗi loại vốn có thể sử dụng cho nhiều chiến lược khác nhau (Bộ Tài Nguyên & MT, CCWG, 2015). Sinh kế bền vững (sustainable livelihood): Tiếp tục được hoàn thiện nội hàm bởi DFID.

Sinh kế bền vững là sinh kế có khả năng ứng phó và phục hồi khi bị tác động, hay có thể thúc đẩy các khả năng và tài sản ở cả thời điểm hiện tại và trong tương lai, trong khi không làm xói mòn nền tảng của các nguồn lực tự nhiên (DFID, 1999, 2007) Tiếp cận sinh kế bền vững (The sustainable livelihoods approach): là một cách cải thiện sự hiểu biết về sinh kế của người nghèo. Nó dựa trên các yếu tố chính ảnh hưởng đến sinh kế người nghèo và các mối quan hệ đặc trưng giữa các yếu tố này. Nó có thể được sử dụng để lên các kế hoạch hoạt động mới và đánh giá các hoạt động hiện có để tạo ra sinh kế bền vững. Cách tiếp cận này đưa ra một khung tiếp cận giúp hiểu biết về sự phức tạp của nghèo đói đồng thời đưa ra một bộ các nguyên tắc hướng dẫn hành động nhằm giải quyết tình trạng nghèo đói (Carney, 2009) Vườn Quốc gia (National Park): Luật Đa dạng sinh học số 20/2008/QH12 ngày 13 tháng 11 năm 2008 của Quốc hội, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 7 năm 2009, được sửa đổi, bổ sung bởi: Luật số 35/2018/QH14 ngày 20 tháng 11 năm 2018 của Quốc hội sửa đổi, bổ sung một số điều của 37 luật có liên quan đến quy hoạch, có hiệu lực kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2019.

VQG phải có các tiêu chí chủ yếu sau đây: - Có hệ sinh thái tự nhiên quan trọng đối với quốc gia, quốc tế, đặc thù hoặc đại diện cho một vùng sinh thái tự nhiên; - Là nơi sinh sống tự nhiên thường xuyên hoặc theo mùa của ít nhất một loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ; - Có giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục; Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 7 - Có cảnh quan môi trường, nét đẹp độc đáo của tự nhiên, có giá trị du lịch sinh thái. Theo nghị định 156/2018/NĐ-CP Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Lâm nghiệp Vườn quốc gia đáp ứng các tiêu chí sau đây: - Có ít nhất 01 hệ sinh thái tự nhiên đặc trưng của một vùng hoặc của quốc gia, quốc tế hoặc có ít nhất 01 loài sinh vật đặc hữu của Việt Nam hoặc có trên 05 loài thuộc Danh mục loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm; - Có giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục; có cảnh quan môi trường, nét đẹp độc đáo của tự nhiên, có giá trị du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí; - Có diện tích liền vùng tối thiểu 7.000 ha, trong đó ít nhất 70% diện tích là các hệ sinh thái rừng. Khu bảo tồn loài - sinh cảnh (Species-habitat conservation area): Theo nghị định 156/2018/NĐ-CP Quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật Lâm nghiệp Khu bảo tồn phải đáp ứng các tiêu chí sau đây: - Là nơi sinh sống tự nhiên thường xuyên hoặc theo mùa của ít nhất 01 loài sinh vật đặc hữu hoặc loài thuộc Danh mục loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm; - Phải bảo đảm các điều kiện sinh sống, thức ăn, sinh sản để bảo tồn bền vững các loài sinh vật đặc hữu hoặc loài thuộc Danh mục loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm; - Có giá trị đặc biệt về khoa học, giáo dục; - Có diện tích liền vùng đáp ứng yêu cầu bảo tồn bền vững của loài thuộc Danh mục loài thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Vùng đệm (buffer zone): là vùng rừng, vùng đất, vùng mặt nước nằm sát ranh giới của khu rừng đặc dụng có tác dụng ngăn chặn, giảm nhẹ sự tác động tiêu cực đến khu rừng đặc dụng.

Cộng đồng (community): Cộng đồng dân cư bao gồm cộng đồng người Việt Nam sinh sống trên cùng địa bàn thôn, làng, ấp, bản, buôn, bon, phum, sóc, tổ dân phố, điểm dân cư tương tự và có cùng phong tục, tập quán. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc. Sinh kế bền vững Tiếp cận sinh kế là khái niệm tương đối mới mẻ, nó phản ánh bức tranh tổng hợp các sinh kế của người dân hay cộng đồng, chứ không chỉ theo phương thức truyền thống chú trọng đến một hoặc hai sinh kế (chẳng hạn như nuôi trồng thủy sản, lâm nghiệp thủy sản). Tiếp cận sinh kế sẽ mang lại cho cộng đồng cũng như những người hỗ trợ từ bên ngoài cơ hội thoát nghèo, thích nghi các điều kiện tự nhiên xã hội và có những thay đổi tốt hơn cho chính họ và cho các thế hệ tiếp theo( Nguyễn Bá Long, 2006).

Vì mục tiêu này, chúng ta xem xét khái niệm sinh kế và phân tích sinh kế cho người dân vùng đệm. Theo Hội đồng thế giới về môi trường và phát triển thì “Phát triển bền vững là sự phát triển đáp ứng các nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng của các thế hệ tương lai trong đáp ứng các nhu cầu của họ”. Hội nghị môi trường toàn cầu Rio de Janerio (6/1992) đưa ra thuyết phát triển bền vững; nghĩa là sử dụng hợp lý và có hiệu quả các nguồn tài nguyên, bảo vệ môi trường một cách khoa học đồng thời với sự phát triển kinh tế. Kể từ Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất về Môi trường và Phát triển tại Rio de Janeiro ở Brazil năm 1992, Phát triển bền vững đã trở thành xu thế chung mà toàn nhân loại đang nỗ lực hướng tới.

Theo đó, trong phát triển nông thôn xuất hiện xu hướng phát triển sinh kế bền vững bao gồm cả các mục tiêu giảm nghèo (Bộ TN & MT và CCWG, 2015). Trước đây, hoạt động sinh kế được hiểu là những phương tiện kiếm sống nhằm phục vụ nhu cầu cơ bản của cuộc sống (Ví dụ: thực phẩm, chỗ ở, quần áo, thuốc men. Khái niệm về sinh kế bền vững cũng được hiểu là những nỗ lực để xoá đói giảm nghèo (Krantz, 2001). Tuy nhiên, các khái niệm đó chưa bao quát được hết mọi khía cạnh của hoạt động sinh kế, đặc biệt là các nguồn lực làm hạn chế hoặc tăng cường khả năng của con người.

Khái niệm về sinh kế bền vững được Chambers và Conway (1992)mở rộng hơn. Sinh kế chỉ bền vững khi nó có thể được đứng đầu và phục hồi sau các cú sốc, duy trì hoặc cải thiện năng lực và tài sản và cung cấp các cơ hội sinh kế bền vững cho các thế hệ kế Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn 9 tiếp; đóng góp lợi ích ròng cho các sinh kế khác ở cấp độ địa phương hoặc toàn cầu, trong ngắn hạn và dài hạn (Chambers & Conway, 1992). Dựa trên nền tảng nghiên cứu điển hình của Chambers và Conway, đã có rất nhiều lập luận được điều chỉnh cho khái niệm sinh kế bền vững. Đặc biệt quan trọng là đóng góp của Scoones và các nhà nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Phát triển (IDS) tại trường Đại học Sussex, Vương quốc Anh; Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID).

Tổ chức DFID đã xây dựng khung sinh kế bền vững như là một công cụ nhằm xem xét những yếu tố khác nhau ảnh hưởng đến sinh kế của con người. Đồng thời, khung sinh kế cũng nhằm mục đích tìm hiểu xem những yếu tố này liên quan với nhau như thế nào trong những bối cảnh cụ thể (Hình 1). Scoones (1998) định nghĩa hoạt động sinh kế được coi là bền vững khi nó có thể giải quyết được hoặc có khả năng phục hồi từ những khủng hoảng; duy trì, tăng cường khả năng và nguồn lực hiện tại mà không làm tổn hại đến tài nguyên thiên nhiên”. Một sinh kế được xem là bền vững khi nó phải phát huy được tiềm năng con người để từ đó sản xuất và duy trì phương tiện kiếm sống của họ.