MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu Các nƣớc trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng đang rất quan tâm đến vấn đề ô nhiễm môi trƣờng (MT) hiện nay. Vấn đề ô nhiễm MT không chỉ trực tiếp làm tổn hại đến sức khỏe, tính mạng con ngƣời mà còn ảnh hƣởng đến thế hệ mai sau. Do đó, bảo vệ môi trƣờng (BVMT) là một trong những vấn đề quan trọng đƣợc Đảng và Nhà nƣớc ta quan tâm trong chiến lƣợc phát triển chung về kinh tế xã hội trong giai đoạn công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nƣớc hiện nay.
Những năm gần đây, nền kinh tế nƣớc ta đang đi lên con đƣờng công nghiệp hóa - hiện đại hóa đã đẩy mạnh quá trình đô thị hóa dẫn đến tình trạng MT đô thị ngày càng ô nhiễm. Khu vực đô thị là nơi dân cƣ tập trung, các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội diễn ra mạnh mẽ. Quá trình đô thị hóa nhanh chóng đã dẫn đến nhiều hệ quả, trong đó chất lƣợng MT đô thị bị ảnh hƣởng khá lớn, tồn tại một số vấn đề MT bức xúc mà nguyên nhân chủ yếu là do cơ sở hạ tầng đô thị chƣa theo kịp tốc độ đô thị hóa. MT đô thị có tầm quan trọng đặc biệt đối với sự sống và sự phát triển của các quốc gia trên thế giới.
Tuy nhiên, các vấn đề MT đô thị nhƣ mất cân bằng sinh thái, biến đổi khí hậu, sự cố MT,. vẫn đang diễn ra và gây tác hại cho cuộc sống của con ngƣời. Nguyên nhân dẫn đến thực trạng này có thể do ý thức BVMT của ngƣời dân chƣa cao, chƣa áp dụng triệt để thành tựu khoa học công nghệ tiên tiến vào BVMT đô thị, hệ thống pháp luật về BVMT còn thiếu đồng bộ, việc thực thi pháp luật về BVMT đô thị còn chƣa đạt hiệu quả cao. Vì vậy, BVMT đô thị trở thành vấn đề cấp bách trên phạm vi toàn thế giới.
Các quy định luật pháp về BVMT đô thị hiện nay tại Việt Nam vẫn chƣa đƣợc quan tâm đúng mức. Do đó, hoàn thiện pháp luật về BVMT đô thị là yêu cầu mang tính cấp thiết và khách quan hiện nay. Thành phố Thái Nguyên là đô thị loại I trực thuộc tỉnh Thái Nguyên, là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục, khoa học - kỹ thuật, y tế, du lịch, dịch vụ của tỉnh Thái Nguyên và vùng trung du miền núi phía Bắc. Thành phố Thái Nguyên đang trong quá trình 1 phát triển mạnh.
Các hoạt động xây dựng đô thị gia tăng nên không tránh khỏi sự tác động đến MT. Để đảm bảo sức khỏe cũng nhƣ đời sống của ngƣời dân, thành phố đã đề ra nhiều giải pháp BVMT bền vững, trong đó tăng cƣờng kiểm tra việc thực hiện các quy định pháp luật về BVMT. Những năm qua, đƣợc sự quan tâm của Tỉnh ủy, HĐND, Ủy ban Nhân dân (UBND) tỉnh Thái Nguyên, các Sở, ngành liên quan và sự quan tâm vào cuộc tích cực của cả cộng đồng, công tác BVMT trên địa bàn thành phố Thái Nguyên đã có những chuyển biến tích cực. Cấp ủy chính quyền thành phố đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo, nâng cao chất lƣợng hiệu quả các nhiệm vụ, giải pháp BVMT, từng bƣớc kiện toàn bộ máy quản lý, tăng cƣờng công tác kiểm tra, xử lý các vi phạm pháp pháp luật về BVMT.
Các tổ chức, đoàn thể chính trị - xã hội đã tham gia và có nhiều đóng góp thiết thực trong công tác tuyên truyền, vận động nâng cao nhận thức cho các hội viên, đồng thời xây dựng đƣợc các mô hình về BVMT trên địa bàn. Xuất phát từ thực tế đó, tác giả tiến hành thực hiện nghiên cứu đề tài “Đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật về bảo vệ môi trường đô thị trên địa bàn thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên”. Nghiên cứu những quy định pháp luật về BVMT đô thị nhằm đƣa ra những giải pháp nâng cao hiệu quả các quy định của luật pháp trong BVMT đô thị và nâng cao ý thức của ngƣời dân trong công tác BVMT tại thành phố Thái Nguyên là rất cần thiết. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá việc thực thi pháp luật về BVMT đô thị trên địa bàn thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên.
- Đề xuất giải pháp hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về BVMT đô thị tại thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt đƣợc những mục tiêu nghiên cứu, tác giả tập trung nghiên cứu, giải quyết những nhiệm vụ cơ bản sau: - Thu thập, phân tích, hệ thống hóa các tài liệu, tƣ liệu pháp luật về BVMT đô thị trên địa bàn thành phố Thái Nguyên. - Tổng quan các cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu. 2 - Đánh giá việc thực thi pháp luật về BVMT đô thị và đề xuất giải pháp hoàn thiện, nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về BVMT đô thị tại thành phố Thái Nguyên, tỉnh Thái Nguyên.
Ý nghĩa của đề tài - Về mặt khoa học: Kết quả nghiên cứu bổ sung cơ sở lý luận nghiên cứu về BVMT đô thị và thực tiễn thực thi pháp luật Việt Nam hiện nay BVMT đô thị trên địa bàn thành phố. Từ đó đề xuất một số giải pháp góp phần hoàn thiện và nâng cao hiệu quả của công cụ luật pháp trong công tác BVMT đô thị. - Về mặt thực tiễn: Kết quả nghiên cứu cung cấp thông tin thực tiễn và đề xuất những giải pháp tham khảo đối với các nhà quản lý về thực thi pháp luật BVMT từ thực tiễn thành phố Thái Nguyên. Những đóng góp mới của đề tài Đề tài là công trình khoa học có ý nghĩa trong việc làm rõ các vấn đề lý luận về pháp luật BVMT đô thị, thực trạng pháp luật về BVMT đô thị và đề xuất một số giải pháp để hoàn thiện pháp luật về BVMT đô thị tại thành phố Thái Nguyên hiện nay.
Kết quả nghiên cứu có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan quản lý nhà nƣớc, những nhà hoạch định chính sách trong việc xây dựng, hoàn thiện chính sách, pháp luật về BVMT đô thị. Đây cũng là nguồn tài liệu tham khảo, nghiên cứu cho các tổ chức, cá nhân có liên quan. 3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về đô thị và môi trƣờng đô thị 1.
Khái niệm pháp luật Trong xã hội cần có một trật tự nhất định và sự điều chỉnh nhất định đối với các quan hệ xã hội – quan hệ giữa ngƣời với ngƣời trên các lĩnh vực. Các quy phạm xã hội ở nƣớc ta hiện nay rất đa dạng bao gồm: các quy phạm chính trị do các cơ quan, tổ chức của Đảng ban hành; các quy phạm do các tổ chức chính trị - xã hội ban hành; các quy phạm đạo đức, phong tục, tôn giáo và pháp luật. Trong các quy phạm đó, pháp luật là những quy tắc xử sự chung nhất, phổ biến nhất để điều chỉnh các quan hệ xã hội. - Pháp luật là hệ thống các quy phạm (quy tắc hành vi hay quy tắc xử sự) có tính chất bắt buộc chung và đƣợc thực hiện lâu dài nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội, do Nhà nƣớc ban hành hoặc thừa nhận, thể hiện ý chí của Nhà nƣớc và đƣợc Nhà nƣớc bảo đảm thực hiện bằng các biện pháp tổ chức, giáo dục, thuyết phục, cƣỡng chế bởi bộ máy Nhà nƣớc.
Pháp luật là cơ sở pháp lý cho tổ chức, hoạt động của đời sống xã hội và Nhà nƣớc, là công cụ để Nhà nƣớc thực hiện quyền lực của mình [4]. - Pháp luật là hệ thống những quy tắc xử sự (hệ thống những quy phạm) do nhà nƣớc đặt ra hoặc thừa nhận và bảo đảm thực hiện, thể hiện ý chí của giai cấp thống trị nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát triển phù hợp với lợi ích của giai cấp mình [41]. - Pháp luật có ba chức năng chủ yếu: chức năng điều chỉnh; chức năng bảo vệ và chức năng giáo dục. + Chức năng điều chỉnh các quan hệ xã hội của pháp luật là sự tác động trực tiếp của pháp luật tới các quan hệ xã hội bằng cách ghi nhận, củng cố những quan hệ xã hội cơ bản, quan trọng và tạo lập hành lang pháp lý để hƣớng các quan hệ xã hội phát triển trong trật tự và ổn định theo mục tiêu mong muốn.
Chức năng điều chỉnh các quan hệ xã hội của pháp luật đƣợc thực hiện thông qua các hình thức: quy định, cho phép, ngăn cấm, quy định quyền và 4 nghĩa vụ giữa các chủ thể tham gia vào các quan hệ pháp luật. Nhờ có pháp luật mà các quan hệ xã hội đƣợc trật tự hóa, đi vào nề nếp. + Chức năng bảo vệ các quan hệ xã hội đƣợc pháp luật điều chỉnh. Khi có hành vi vi phạm pháp luật, xâm phạm tới các quan hệ xã hội đƣợc pháp luật điều chỉnh thì cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền áp dụng biện pháp cƣỡng chế ghi trong phần chế tài của quy phạm pháp luật để phục hồi lại quan hệ xã hội đã bị xâm phạm.
+ Chức năng giáo dục của pháp luật đƣợc thực hiện ở tác động gián tiếp của pháp luật tới các quan hệ xã hội thông qua ý thức con ngƣời, hƣớng con ngƣời tới những cách xử sự hợp lý, phù hợp với cách xử sự ghi trong quy phạm pháp luật, phù hợp với lợi ích của xã hội và của bản thân. Cách cƣ xử ghi trong các quy phạm pháp luật là cách xử sự phổ biến đã đƣợc lựa chọn phù hợp với đạo đức của xã hội. Vì vậy, việc tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật có tác động tới ý thức của mọi ngƣời làm cho mỗi ngƣời nhận thức đƣợc họ cần phải xử sự nhƣ thế nào trong những hoàn cảnh, điều kiện, tình huống mà pháp luật đã quy định và nếu vi phạm thì họ phải chịu những hậu quả bất lợi về vật chất, tinh thần nhƣ thế nào. Nhờ đó mà con ngƣời hƣớng tới những hành vi, cách cƣ xử phù hợp với đạo đức và pháp luật [4, 41].
Khái niệm đô thị Một đô thị là khu vực có mật độ gia tăng các công trình kiến trúc do con ngƣời xây dựng so với các khu vực xung quanh nó. Các đô thị đƣợc thành lập và phát triển thêm qua quá trình đô thị hóa. Khái niệm về đô thị có tính chất tƣơng đối do sự khác nhau về trình độ phát triển kinh tế - xã hội, hệ thống dân cƣ mà mỗi nƣớc có quy định riêng tùy theo yêu cầu và khả năng quản lý của mình.
