Luận văn thạc sĩ điều tra đánh giá về thành phần loài ốc mang sau opisthobranchia và ốc phổi pulmonata trong hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện giao thủy tỉnh nam định

Luận văn thạc sĩ phân tích điều tra đánh giá về thành phần loài ốc mang sau opisthobranchia và ốc phổi pulmonata trong hệ sinh, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Nguyễn Văn Quang
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Ngọc Khắc
• Trường học: Trường Đại Học Tài Nguyên Và Môi Trường Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa Học Môi Trường
• Đề tài: Đánh Giá Thành Phần Loài Ốc Trong Rừng Ngập Mặn Giao Thủy, Nam Định
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về phân lớp ốc mang sau và ốc phổi
• 1.2. Đặc điểm của phân lớp ốc mang sau (Opisthobranchia)
• 1.3. Đặc điểm của phân lớp ốc phổi (Pulmonata)
• 1.4. Đặc điểm hình thái ngoài của vỏ
• 1.5. Vai trò của ốc
• 1.6. Tình hình nghiên cứu về ốc mang sau và ốc phổi ở rừng ngập mặn trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.6.1. Trên thế giới
• 1.7. Tổng quan về điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội huyện Giao Thủy
• 1.7.1. Vị trí địa lý
• 1.7.2. Địa hình, thổ nhưỡng
• 1.7.3. Nhiệt độ, lượng mưa và độ ẩm. Điều kiện thủy văn. Hiện trạng về rừng ngập mặn và tài nguyên sinh học
• 1.7.4. Kinh tế và xã hội
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.2.1. Phương pháp thu thập thông tin, số liệu thứ cấp
• 2.2.2. Phương pháp tham vấn chuyên gia
• 2.2.3. Phương pháp điều tra xã hội học
• 2.2.4. Phương pháp điều tra, khảo sát thực địa
• 2.2.5. Phương pháp xử lý mẫu và phân tích mẫu
• 2.2.6. Phương pháp định danh, xác định tên loài
• 2.2.7. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Danh lục các loài ốc mang sau và ốc phổi trong khu vực nghiên cứu
• 3.2. Khóa định danh ốc mang sau và ốc phổi trong khu vực nghiên cứu. Một số nguyên tắc chung trong xây dựng khóa định loại. Khóa định danh các họ ốc mang sau và ốc phổi trong khu vực nghiên cứu
• 3.3. Mô tả các loài ốc mang sau và ốc phổi trong khu vực nghiên cứu. Cấu trúc thành phần loài ốc mang sau và ốc phổi trong khu vực nghiên cứu
• 3.4. Mối quan hệ của khu hệ ốc mang sau và ốc phổi trong khu vực nghiên cứu với các khu vực lân cận
• 3.5. Đa dạng loài và đặc điểm phân bố của các loài ốc mang sau và ốc phổi
• 3.5.1. Đa dạng loài và phân bố của các loài tại các điểm khảo sát
• 3.5.2. Đa dạng loài và đặc điểm phân bố của các loài theo độ cao nền đáy
• 3.5.3. Đa dạng loài và đặc điểm phân bố của các loài theo độ mặn của nước
• 3.5.4. Đa dạng loài và đặc điểm phân bố của các loài theo thảm thực vật
• 3.6. Vấn đề sử dụng và định hướng quản lý đa dạng sinh học ốc mang sau và ốc phổi ở khu vực nghiên cứu
• 3.6.1. Tình hình sử dụng ốc mang sau và ốc phổi
• 3.6.2. Một số định hướng quản lý đa dạng sinh học ốc mang sau và ốc phổi
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Đánh giá thành phần loài ốc

Nghiên cứu về đánh giá loài ốc trong rừng ngập mặn Giao Thủy, Nam Định đã chỉ ra sự phong phú và đa dạng của các loài ốc mang sau (Opisthobranchia) và ốc phổi (Pulmonata). Khu vực này được xác định là một trong những nơi có biodiversity in mangrove cao nhất tại miền Bắc Việt Nam. Việc đánh giá sinh thái không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hệ sinh thái rừng ngập mặn mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc bảo tồn và quản lý tài nguyên sinh học. Theo nghiên cứu, có khoảng 2000 loài ốc được ghi nhận, trong đó nhiều loài có giá trị kinh tế và sinh thái cao. Sự hiện diện của các loài ốc này phản ánh tình trạng sức khỏe của môi trường tự nhiên và có thể được sử dụng như một chỉ số để đánh giá chất lượng môi trường.

1.1. Thành phần sinh học

Thành phần sinh học của các loài ốc trong khu vực nghiên cứu cho thấy sự đa dạng về hình thái và cấu trúc. Các loài ốc mang sau thường có vỏ mỏng và tiêu giảm, trong khi ốc phổi có vỏ dày và chắc chắn. Điều này cho thấy sự thích nghi của các loài với môi trường sống khác nhau. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng địa điểm sinh sống của ốc có ảnh hưởng lớn đến sự phân bố và đa dạng của chúng. Các yếu tố như độ mặn, độ cao nền đáy và thảm thực vật đều có tác động đến sự phân bố của các loài ốc. Việc xác định địa điểm sinh sống của các loài ốc là rất quan trọng để hiểu rõ hơn về hệ sinh thái rừng ngập mặn và các mối quan hệ sinh thái trong khu vực.

II. Đặc điểm sinh thái rừng ngập mặn

Rừng ngập mặn Giao Thủy, Nam Định là một hệ sinh thái đặc biệt với nhiều đặc điểm sinh thái quan trọng. Hệ sinh thái này không chỉ cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động vật, trong đó có các loài ốc, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ bờ biển và điều hòa khí hậu. Hệ sinh thái rừng ngập mặn có khả năng hấp thụ carbon, giúp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Nghiên cứu cho thấy rằng tác động môi trường từ hoạt động con người như khai thác tài nguyên và ô nhiễm có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự đa dạng sinh học trong khu vực. Việc bảo tồn và quản lý bền vững rừng ngập mặn là cần thiết để duy trì bảo tồn sinh thái và các dịch vụ mà hệ sinh thái này cung cấp.

2.1. Tác động môi trường

Tác động từ các hoạt động kinh tế như nuôi trồng thủy sản và khai thác gỗ đã gây ra nhiều áp lực lên môi trường tự nhiên của rừng ngập mặn. Sự suy giảm diện tích rừng ngập mặn không chỉ làm giảm địa điểm sinh sống của các loài ốc mà còn ảnh hưởng đến các loài động vật khác trong hệ sinh thái. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn là rất quan trọng để duy trì sự đa dạng sinh học và các chức năng sinh thái của khu vực. Các biện pháp quản lý bền vững cần được thực hiện để đảm bảo rằng các loài ốc và các sinh vật khác có thể tiếp tục phát triển trong môi trường tự nhiên của chúng.

III. Đề xuất giải pháp quản lý

Để bảo tồn và phát triển bền vững các loài ốc trong rừng ngập mặn Giao Thủy, cần có các giải pháp quản lý hiệu quả. Việc xây dựng các khu bảo tồn và quy hoạch sử dụng đất hợp lý là rất cần thiết. Các chương trình giáo dục cộng đồng về bảo tồn sinh thái cũng cần được triển khai để nâng cao nhận thức của người dân về tầm quan trọng của rừng ngập mặn và các loài ốc. Ngoài ra, việc nghiên cứu và theo dõi thường xuyên về tình trạng của các loài ốc cũng như các yếu tố môi trường có thể giúp phát hiện sớm các vấn đề và đưa ra các biện pháp khắc phục kịp thời. Các giải pháp này không chỉ giúp bảo tồn địa điểm sinh sống của các loài ốc mà còn góp phần bảo vệ hệ sinh thái rừng ngập mặn nói chung.

3.1. Quản lý bền vững

Quản lý bền vững các loài ốc và rừng ngập mặn cần được thực hiện thông qua việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển. Cần có các chính sách hỗ trợ cho người dân địa phương trong việc phát triển kinh tế mà không làm tổn hại đến môi trường. Việc khuyến khích các hoạt động du lịch sinh thái có thể tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng trong khi vẫn bảo vệ được môi trường tự nhiên. Hơn nữa, việc hợp tác giữa các cơ quan chức năng, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương là rất quan trọng để thực hiện các chương trình bảo tồn hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định, với diện tích rừng ngập mặn tự nhiên khoảng 2.360 ha, là một trong những khu vực có đa dạng sinh học cao tại vùng đồng bằng sông Hồng. Đây là nơi sinh sống của nhiều loài động vật thân mềm, đặc biệt là các phân lớp ốc mang sau (Opisthobranchia) và ốc phổi (Pulmonata), đóng vai trò quan trọng trong chuỗi thức ăn và cân bằng sinh thái. Tuy nhiên, hiện trạng thành phần loài và phân bố của nhóm ốc này trong hệ sinh thái rừng ngập mặn tại Giao Thủy chưa được nghiên cứu đầy đủ. Mục tiêu của luận văn là điều tra, đánh giá thành phần loài ốc mang sau và ốc phổi trong hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Giao Thủy, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý bền vững. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 12 năm 2018, tập trung khảo sát tại các xã ven biển như Giao Thiện, Giao An và Giao Lạc. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần làm rõ đặc điểm đa dạng sinh học của nhóm ốc trong hệ sinh thái rừng ngập mặn mà còn hỗ trợ công tác bảo tồn và phát triển kinh tế địa phương dựa trên khai thác bền vững nguồn tài nguyên sinh vật.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về phân loại sinh học và sinh thái học của động vật thân mềm chân bụng (Gastropoda), tập trung vào hai phân lớp chính là Opisthobranchia và Pulmonata. Theo hệ thống phân loại của Bouchet & Rocroi (2005), phân lớp Opisthobranchia gồm 9 bộ với đặc điểm vỏ tiêu giảm hoặc mất, mang nằm phía sau tim, trong khi phân lớp Pulmonata gồm 3 bộ với đặc điểm hô hấp bằng phổi, vỏ phát triển hoặc tiêu giảm. Các khái niệm chính bao gồm: đa dạng loài, mật độ cá thể, tần số xuất hiện, chỉ số đa dạng Shannon-Wiener và chỉ số phong phú Kreds. Ngoài ra, luận văn áp dụng lý thuyết về sinh thái rừng ngập mặn, vai trò của ốc như sinh vật chỉ thị môi trường và các mô hình phân bố loài theo các yếu tố sinh thái như độ mặn, độ cao nền đáy và thảm thực vật.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ khảo sát thực địa tại 30 điểm lấy mẫu thuộc 3 xã ven biển huyện Giao Thủy trong hệ sinh thái rừng ngập mặn. Mỗi điểm khảo sát được thiết lập ô tiêu chuẩn 100 m², trong đó có 5 ô dạng bản 1 m² để thu mẫu định lượng. Tổng số mẫu thu thập được là khoảng 150 ô định lượng. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên có hệ thống nhằm đảm bảo đại diện cho các sinh cảnh khác nhau như bờ rìa rừng, giữa rừng, hồ nuôi ngao và rạch nước. Mẫu vật được xử lý bằng cồn 90°, định danh dựa trên đặc điểm hình thái vỏ và cơ thể theo tài liệu chuyên ngành. Phân tích số liệu sử dụng phần mềm Excel để tính mật độ cá thể, tần số xuất hiện, chỉ số đa dạng Shannon-Wiener và chỉ số phong phú Kreds. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 5 đến tháng 12 năm 2018, kết hợp thu thập số liệu thứ cấp và tham vấn chuyên gia địa phương để đánh giá toàn diện về điều kiện tự nhiên và xã hội.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng loài ốc mang sau và ốc phổi: Kết quả điều tra xác định được 23 loài thuộc 2 phân lớp Opisthobranchia và Pulmonata, phân bố trong 5 bộ, 6 họ và 12 giống. Trong đó, phân lớp Pulmonata chiếm đa số với 17 loài, nổi bật là họ Ellobiidae với 15 loài, còn phân lớp Opisthobranchia có 6 loài thuộc 3 bộ. Mật độ trung bình của ốc trong các ô định lượng dao động từ 5 đến 15 cá thể/m² tùy sinh cảnh.

2. Phân bố loài theo sinh cảnh và yếu tố môi trường: Đa dạng loài và mật độ cá thể cao nhất được ghi nhận tại các điểm rừng ngập mặn giữa rừng và bờ rìa rừng với độ cao nền đáy từ 0,5 đến 2,8 m và độ mặn nước từ 10 đến 25‰. Các loài như Melampus fasciatus và Ellobium chinensis xuất hiện phổ biến với tần số trên 70%, trong khi một số loài Opisthobranchia như Haminoea fusca có mật độ thấp và phân bố hẹp hơn.

3. Tần số xuất hiện và mức độ phong phú: Tần số xuất hiện của các loài ốc phổi phổ biến đạt trên 60%, trong khi các loài ốc mang sau có tần số xuất hiện trung bình khoảng 30-40%. Chỉ số đa dạng Shannon-Wiener trung bình là 2,15, cho thấy mức độ đa dạng loài tương đối cao trong hệ sinh thái rừng ngập mặn Giao Thủy.

4. So sánh với các khu vực lân cận: Chỉ số tương đồng thành phần loài giữa khu vực nghiên cứu với các khu vực rừng ngập mặn lân cận như Tiền Hải (Thái Bình) và Nghĩa Hưng (Nam Định) đạt khoảng 0,65, phản ánh sự tương đồng về đa dạng sinh học nhưng cũng có sự khác biệt do điều kiện sinh thái và tác động con người khác nhau.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân đa dạng loài cao tại các điểm rừng ngập mặn giữa rừng và bờ rìa có thể do điều kiện môi trường ổn định, nguồn thức ăn phong phú và ít bị tác động trực tiếp từ hoạt động khai thác. Mức độ phong phú và mật độ cá thể giảm dần tại các khu vực hồ nuôi ngao và rạch nước do ảnh hưởng của hoạt động nuôi trồng thủy sản và biến đổi thủy văn. So với các nghiên cứu trước đây trên thế giới và trong nước, kết quả phù hợp với xu hướng đa dạng sinh học cao ở các hệ sinh thái rừng ngập mặn tự nhiên, đồng thời bổ sung thông tin chi tiết về thành phần loài ốc mang sau và ốc phổi tại khu vực Bắc Bộ. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố mật độ cá thể theo sinh cảnh và bảng so sánh tần số xuất hiện các loài chính, giúp minh họa rõ nét sự phân bố và đa dạng loài.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường bảo vệ và phục hồi rừng ngập mặn: Thực hiện các chương trình trồng mới và phục hồi rừng ngập mặn tại các khu vực bị suy thoái nhằm duy trì môi trường sống ổn định cho các loài ốc, mục tiêu tăng diện tích rừng ngập mặn lên ít nhất 5% trong vòng 5 năm, do Ban quản lý Vườn Quốc gia Xuân Thủy phối hợp với chính quyền địa phương thực hiện.

2. Quản lý khai thác ốc bền vững: Xây dựng quy định khai thác ốc mang sau và ốc phổi, hạn chế khai thác tại các khu vực có mật độ loài cao và mùa sinh sản, nhằm duy trì mật độ cá thể ổn định, áp dụng trong vòng 3 năm tới, do Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp với các tổ chức cộng đồng thực hiện.

3. Nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình đào tạo, tuyên truyền về vai trò của ốc trong hệ sinh thái và lợi ích bảo tồn đa dạng sinh học cho người dân địa phương, đặc biệt là các hộ nuôi trồng thủy sản, nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực, thực hiện hàng năm, do các tổ chức phi chính phủ và chính quyền địa phương phối hợp.

4. Nghiên cứu tiếp tục và giám sát đa dạng sinh học: Thiết lập hệ thống giám sát định kỳ về thành phần loài và mật độ cá thể ốc trong rừng ngập mặn, sử dụng các chỉ số đa dạng sinh học làm chỉ tiêu đánh giá, nhằm phát hiện sớm các biến động và điều chỉnh chính sách quản lý, thực hiện liên tục trong 5 năm tới, do các viện nghiên cứu và trường đại học chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý tài nguyên môi trường: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách bảo vệ và khai thác bền vững tài nguyên sinh vật trong rừng ngập mặn, hỗ trợ quản lý khu bảo tồn và phát triển kinh tế địa phương.

2. Nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành khoa học môi trường, sinh học: Tham khảo dữ liệu đa dạng loài, phương pháp điều tra và phân tích sinh thái để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về đa dạng sinh học và bảo tồn.

3. Người dân và cộng đồng địa phương: Nắm bắt thông tin về vai trò của các loài ốc trong hệ sinh thái, từ đó nâng cao ý thức bảo vệ môi trường và áp dụng các biện pháp khai thác hợp lý.

4. Các tổ chức phi chính phủ và dự án bảo tồn: Dựa vào kết quả nghiên cứu để thiết kế các chương trình bảo tồn, phục hồi rừng ngập mặn và phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu tập trung vào ốc mang sau và ốc phổi trong rừng ngập mặn?
   Ốc mang sau và ốc phổi là nhóm sinh vật chỉ thị quan trọng phản ánh chất lượng môi trường rừng ngập mặn. Chúng đóng vai trò trong chu trình dinh dưỡng và có giá trị kinh tế, do đó nghiên cứu giúp đánh giá đa dạng sinh học và đề xuất quản lý bền vững.

2. Phương pháp thu mẫu được thực hiện như thế nào?
   Nghiên cứu sử dụng phương pháp thu mẫu định lượng trong các ô tiêu chuẩn 100 m², với 5 ô dạng bản 1 m² mỗi điểm khảo sát, đảm bảo thu thập dữ liệu đại diện cho các sinh cảnh khác nhau trong rừng ngập mặn.

3. Kết quả đa dạng loài ốc tại Giao Thủy so với các khu vực khác ra sao?
   Kết quả cho thấy đa dạng loài tương đối cao với 23 loài được xác định, chỉ số tương đồng thành phần loài với các khu vực lân cận đạt khoảng 0,65, phản ánh sự tương đồng nhưng cũng có sự khác biệt do điều kiện sinh thái và tác động con người.

4. Các yếu tố môi trường nào ảnh hưởng đến phân bố loài ốc?
   Độ mặn nước, độ cao nền đáy và thảm thực vật là các yếu tố chính ảnh hưởng đến phân bố và mật độ cá thể của các loài ốc trong rừng ngập mặn, với đa dạng loài cao hơn ở vùng có độ mặn trung bình và thảm thực vật phong phú.

5. Làm thế nào để bảo tồn và khai thác ốc hiệu quả?
   Cần thực hiện các biện pháp bảo vệ rừng ngập mặn, quản lý khai thác theo mùa sinh sản, nâng cao nhận thức cộng đồng và thiết lập hệ thống giám sát đa dạng sinh học định kỳ để đảm bảo khai thác bền vững và bảo tồn nguồn lợi.

Kết luận

• Xác định được 23 loài ốc mang sau và ốc phổi trong hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Giao Thủy, với đa dạng loài và mật độ cá thể cao tại các sinh cảnh rừng ngập mặn tự nhiên.
• Phân bố loài ốc chịu ảnh hưởng rõ rệt bởi các yếu tố môi trường như độ mặn, độ cao nền đáy và thảm thực vật.
• Kết quả nghiên cứu bổ sung thông tin quan trọng cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý tài nguyên sinh vật tại khu vực.
• Đề xuất các giải pháp bảo vệ, quản lý khai thác bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm duy trì cân bằng sinh thái và phát triển kinh tế địa phương.
• Khuyến nghị tiếp tục nghiên cứu và giám sát đa dạng sinh học để điều chỉnh chính sách quản lý phù hợp trong tương lai.

Luận văn là tài liệu tham khảo quý giá cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ và phát triển bền vững hệ sinh thái rừng ngập mặn. Để tiếp tục phát huy giá trị nghiên cứu, các bước tiếp theo cần tập trung vào triển khai các giải pháp đề xuất và mở rộng phạm vi khảo sát trong các năm tới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Là một nước nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa và địa hình tương đối phức tạp, nên hệ sinh thái cảnh quan ở Việt Nam khá đa dạng. Chính vì vậy, nước ta rất phù hợp cho sự phát triển của các loài động vật nói chung và các loài ốc nói riêng. Lớp Chân bụng (Gastropoda) bao gồm các loài ốc và sên trần, chúng nằm trong 3 phân lớp: phân lớp mang trước (Prosobranchia), phân lớp mang sau (Opisthobranchia) và phân lớp có phổi (Pulmonata).

Trong đó phân lớp mang trước và phân lớp có phổi là phân lớp phổ biến ở nước ta sống ở cả môi trường nước ngọt, nước lợ, nước mặn và trên cạn, còn phân lớp mang sau chủ yếu sống ở biển, môi trường nước mặn, nước lợ. Thân mềm chân bụng có vai trò quan trọng đối với con người và môi trường. Đối với con người, các loài chân bụng là nguồn thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao, thịt và dịch nhớt còn hiệu quả trong điều trị một số bệnh về tiêu hóa, tim mạch, sưng đau, mụn nhọt, hen suy n và khớp. Đối với môi trường, các loài ốc và sên trần có vai trò phân hủy vật chất hữu cơ rơi rụng, đẩy nhanh quá trình chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tự nhiên, làm sạch môi trường.

Sự phản ứng và thích nghi của các loài thân mềm chân bụng trong môi trường sống phản ánh được đặc điểm của môi trường sống đó. Vì thế, người ta coi các loài ốc như nhóm sinh vật chỉ thị cho tình trạng thay đổi của môi trường, có thể đánh giá chất lượng hoặc những thay đổi môi trường thông qua thành phần loài, sự biến mất hoặc suy giảm số lượng cá thể của nhóm loài bản địa. Ở Việt Nam các công trình nghiên cứ về ốc cũng có rất nhiều nhưng công trình nghiên cứu mang tính tổng thể đối với cả ngành thân mềm hoặc cả nhóm động vật sống ở đáy tại các khu vực khác nhau. Chưa có sự tổng hợp riêng về từng nhóm nhỏ, trong đó có 2 phân lớp là phân lớp mang sau (Opisthobranchia) và phân lớp có phổi (Pulmonata) trong hệ sinh thái rừng ngập mặn.

Luan van 2 Huyện Giao Thủy tỉnh Nam Định có diện tích rừng ngập mặn tự nhiên lớn, nơi có hệ sinh thái RNM phong phú, nơi tiếp giáp cửa sông Hồng và nằm trong vườn quốc gia Xuân Thủy. Nơi đây được cho là có mức độ đa đa dạng sinh học cao trong số các hệ sinh thái rừng ngập mặn ven biển phía Bắc Việt Nam [10]. Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Điều tra, đánh giá về thành phần loài ốc mang sau (Opisthobranchia) và ốc phổi (Pulmonata) trong hệ sinh thái rừng ngập mặn huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định”. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá được hiện trạng về thành phần loài của phân lớp ốc mang sau và ốc có phổi tại rừng ngập mặn huyện Giao Thủy, tỉnh Nam Định.

Bước đầu đề xuất một số giải pháp quản lý các loài ốc mang sau và ốc phổi có giá trị. Nội dung nghiên cứu - Xác định thành phần loài ốc mang sau (Opisthobranchia) và ốc phổi (Pulmonata) ở HTS rừng ngập mặn tại khu vực nghiên cứu. - Xác định đặc điểm phân bố của loài ốc mang sau (Opisthobranchia) và loài ốc phổi (Pulmonata) ở HTS rừng ngập mặn tại khu vực nghiên cứu - Xác định hiện trạng khai thác, sử dụng và các nhân tố tác động đến đa dạng sinh học loài ốc mang sau (Opithobranchia) và loài ốc phổi (Pulmonata) ở khu vực nghiên cứu - Đề xuất một số giải pháp quản lý các loài ốc mang sau và ốc phổi có giá trị trong khu vực nghiên cứu Luan van 3 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tổng quan về phân lớp ốc mang sau và ốc phổi 1.

Đặc điểm của phân lớp ốc mang sau (Opisthobranchia) Phân lớp ốc mang sau (Opisthobranchia) cơ thể vặn xoắn không hoàn toàn, vỏ và nắp vỏ thường tiêu giảm hoặc còn lại rất ít, vỏ tiêu giảm ở giống Doris hoặc nằm trong khoang áo giống Aplysia, một mang uốn nếp nằm ở phía sau tim, đôi khi được thay thế bởi mang thứ sinh, tim chỉ có một tâm nhĩ, xoang áo nằm ở phía bên phải cơ thể đôi khi tiêu giảm hoặc mất h n, phần đầu có 2 cặp xúc tu (râu). Lưỡng tính, sống ở biển. Được chia làm 9 bộ, 120 họ và khoảng 2000 loài, gồm: [19][29] Bộ 1. Cephalaspidea: o Sự hiện diện của lá chắn đầu là đặc điểm đặc trưng nhất.

o Vỏ có một phần hoặc toàn bộ trong khoang áo. o Có 2 thùy bên đầu. o Có một mang gấp nếp ở bên phải. Đại diện: Ốc bóng (Acteon, Cylichna, Bulla, Hydatina, Scaphander).1: Sơ đồ câu tạo tấm đầu của bộ Cephalaspidea (theo Mari, 2013)[22] (cs-tấm khiên đầu; f-chân; m-áo; p-chân bên; pl-thùy chân; s-vỏ; sg-rãnh tinh dịch.

Tỷ lệ 5mm) Bộ 2. Pyramidellacea: o Ký sinh ngoài ở các loài hai mảnh vỏ và giun nhiều tơ. o Mang và lưỡi bào thiếu. Luan van 4 o Vỏ hình xoắn ốc và có nắp vỏ.

o Có một vòi dài có thể co rút. Đại diện như : Pyramidella, Odostomaia Hình 1.2: Sơ đồ cấu tạo của Pyramidellacea (Tore Høisæter, 2014)[29] (từ trên xuống và trái qua phải: Odostomia turrita, Brachvstomia lukisi và Ondina divisa) Bộ 3: Acochilidioidea o Vỏ và mang không còn. o Phần nội tạng tách biệt với chân. o Hầu hết các loài nhỏ từ 2mm đến 5mm.

o Chủ yếu sống ở dưới biển, số ít sống ở nước ngọt, được tìm thấy ở Indonesia và Palau. Đại diện như: Unela, Ganitus, Hedylopsis. Bộ 4: Anaspidea hoặc Aplysiacea o Vỏ tiêu giảm thành một tấm ph ng và được phủ bởi áo bên ngoài, trừ nhóm Akera có vỏ ngoài. o Có mang và khoang áo.

o Các chi bên hông được hình thành hoàn thiện. o Phần đầu có cặp xúc tu và 1 cặp sừng. Cặp xúc tu thứ nhất được gọi là xúc tu miệng o Lỗ sinh dục đực nằm ở gốc chân bên phải. Đại diện: Thỏ biển thuộc các giống Notarchus, Akera, Bursatella, Aplysia Luan van 5 Hình 1.3: Sơ đồ cấu tạo của Anaspidea [30] (Theo https://doi.50008-4) Bộ 5: Notaspidea o Vỏ có thể có hoặc không.

o Có áo nhưng không có khoang áo. o Mang ở bên phải cơ thể. Đại diện như loài: Tylodina, Umbraculum, Pleurobranchus. Bộ 6: Sacoglossa o Không có vỏ hoặc vỏ nhỏ.

o Có khoang áo, mang và cơ quan cảm nhận có thể có (e., Berthelinia) hoặc không có (e. o Lưỡi bào có 1 hàng răng thích hợp với kiểu hút thức ăn. Đại diện: Caliphylla, Oxynoe, Lobiger, Berthelinia, Julia, Elysia Luan van 6 Hình 1.4: Sơ đồ cấu tạo của bộ Sacoglossa [29] (A-Pleurobranchus, B-Berthelinia, C-Elysia, D-Glossodoris, E-Dendronobus) Bộ 7: Thecosomata (= Pteropoda) o Có vỏ ngoài. o Các chi bên giống các cơ bắp lớn.

Đại diện loài như: Corolla, Cavolina, Clio, Limacina, Spiratella. Bộ 8: Gymnosomata : o Vỏ và vỏ khoang áo tiêu biến. o Sống ở dưới đại dương. Đại diện loài như: Cliopsis, Pneumoderma.

Bộ 9: Nudibranchia o Vỏ, khoang áo, mang và cơ quan thụ cảm tiêu giảm. o Cơ thể có nhiều lông gai hoặc lông hô hấp, một số loài có lông hô hấp đơn (Ví dụ: Aeolida, Glaucus), hoặc lông phân nhánh (Ví dụ: Dendronotus, Tritonia). o Một số loài có mang thứ cấp xung quanh hậu môn (Ví dụ: Doris, Glossodoris) và một số có mang tấm dưới mép áo hoặc lông hô hấp (Ví dụ: Amirna) Luan van 7 o Đại diện loài như: Armina, Aeolidia, Glaucus, Pleurophyllidia, Eolis, Aeolis, Tethys).5: Sơ đồ cấu tạo của Nudibranchia [30] 1. Đặc điểm của phân lớp ốc phổi (Pulmonata) Phân lớp có phổi (Pulmonata) hô hấp bằng phổi, cơ quan áo l , thần kinh lệch, các hạch thần kinh tập trung ở phần đầu.

Vỏ phát triển hay tiêu giảm, không có nắp vỏ. Lưỡng tính một số đ con, có khoảng 16000 loài còn sống và được chia làm 3 bộ: Bộ 1: Systellommatophora o Có ở hậu môn nằm ở phần cuối của cơ thể. Có túi phổi nhưng không có phổi ở họ Veronicellidae o Ví dụ: Sên biển (Onchidium, Rhodope) Hình 1. Sơ đồ cấu tạo của Systellommatophora [18].

Luan van 8 Bộ 2: Basommatophora o Mắt ở gốc của các xúc tu. o Có một cặp xúc ở phần đầu. o Môi trường sống chủ yếu nước ngọt, có một số sống ở nước biển và nước lợ Ví dụ: Planorbis (Indoplanorbis), Lymnaea, Anisus, Bulius; Siphonaria ở biển; Amphibola ở cửa sông. Bộ 3: Stylommatophora o Hai cặp xúc tua.

o Mắt nằm ở đầu các cặp xúc tu phía sau. o Môi trường sống chủ yếu là ở trên cạn, một số sống ở cả nước cả cạn. Ví dụ: Achatina, Achatinella, Pupilla, Limax, Subulina, Helix, Glessula,… Hình 1.7: Sơ đồ cấu trúc của họ Ellobiidae (hay Melapidae) [18].8: Cấu trúc cơ thể của ốc trên cạn [18]. 1-Vỏ ốc; 2-Tuyến tiêu hóa; 3-Phổi; 4-Hậu môn; 5-Lỗ hô hấp; 6-Mắt; 7-Râu, xúc tu; 8- Hạch não; 9-Ống dẫn nước bọt; 10-Miệng; 11-Hầu; 12-Tuyến nước bọt; 13-Lỗ sinh dục; 14-Gai giao phối; 15-Lỗ sinh dục cái; 16-Tuyến nhầy; 17-Ống dẫn trứng; 18-Túi sinh dục; 19-Chân; 20-Dạ dày; 21-Thận; 22-Áo; 23-Tim; 24-Ống dẫn tinh.

Luan van 9 Đa số các loài ốc được phát hiện có thể xác định dựa vào các đặc điểm hình thái của vỏ, các vòng xoắn của vỏ ốc là tính chất phức tạp trong vỏ ốc. Vòng xoắn (hay còn gọi là vỏ xoắn) là sự tiến hóa hay thoái hóa của dạng ống. Kích thước rộng hay hẹp của vòng xoắn, tách ra thành các đường liên tục gọi là đường xoắn. Hầu như trong các mẫu vỏ, vòng xoắn cuối là vòng xoắn rộng nhất.

Phần mở ra bên ngoài của vỏ gọi là miệng vỏ. Ngoài ra với một số loài có bề ngoài hình thái khá giống nhau người ta còn có thể dựa vào màu sắc của vỏ ốc, màu sắc có thể màu đậm màu nhạt, thậm chí màu trong suốt thậm chí còn không có vỏ. Đặc điểm hình thái ngoài của vỏ. Vỏ ốc Hình dáng vỏ rất đa dạng với nhiều kích thước khác nhau với hiều hình dáng khác nhau.

Vỏ ốc có thể dày hoặc mỏng, chắc chắn hay d vỡ, có nắp vỏ hay không có nắp vỏ, với màu sắc của vỏ thì rất phong phú có đủ các loại màu từ màu tối đến màu trắng tùy từng loài khác nhau, chúng không chỉ để trang trí cho bề ngoài của ốc mà còn đặc trưng cho từng loài khác nhau. Các loài ốc phổi (Pulmonata) thì thường có vỏ dày rất chắc chắn có màu sắc thì đa dạng và đôi khi có nhiều màu kết hợp với nhau. Đối với loài ốc mang sau (Opisthobranchia) thì thường có vỏ với độ dày của vỏ rất mỏng thường vỏ được bọc trong lớp bên thân bên ngoài, hoặc vỏ bị tiêu giảm đi đến mức không có vỏ, có vỏ thi vỏ thường nhẵn bóng.