Nghiên cứu Đặc điểm Sinh thái của Khu Hệ Chim tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Thượng Tiến

Việt Nam sở hữu khu hệ chim vô cùng đa dạng và phong phú. Nghiên cứu về đặc điểm sinh thái chim Thượng Tiến có ý nghĩa quan trọng trong công… 89 trang · 2015.

• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Sinh Thái Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Của Khu Hệ Chim Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Thượng Tiến
• Loại tài liệu: Luận Văn Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hòa Bình

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu Chim nước ngoài
• 1.2. Lịch sử nghiên cứu chim ở Việt Nam
• 1.3. Lịch sử nghiên cứu chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG - ĐỊA ĐIỂM - THỜI GIAN - MỤC TIÊU - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu chung
• 2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.3. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3.2. Địa điểm nghiên cứu
• 2.3.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.4. Nội dung nghiên cứu
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5.1. Kế thừa tài liệu
• 2.5.2. Phỏng vấn bán định hướng
• 2.5.3. Điều tra theo tuyến

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Chim Thượng Tiến

Việt Nam sở hữu khu hệ chim vô cùng đa dạng và phong phú. Nghiên cứu về đặc điểm sinh thái chim Thượng Tiến có ý nghĩa quan trọng trong công tác bảo tồn. Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên (KBTTN) Thượng Tiến, Hòa Bình, tuy diện tích nhỏ nhưng lại có vị trí địa lý sinh thái quan trọng, là cửa ngõ của vùng sinh thái Tây Bắc. Các nghiên cứu trước đây mới chỉ dừng lại ở việc lập danh lục loài, chưa đi sâu vào môi trường sống của chim Thượng Tiến và các yếu tố ảnh hưởng. Việc bổ sung dữ liệu về đa dạng sinh học và quản lý khu hệ chim hiệu quả hơn là vô cùng cần thiết. Nghiên cứu này tập trung vào các đặc điểm sinh thái của khu hệ chim tại KBTTN Thượng Tiến, góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu, quản lý và bảo tồn các loài chim và sinh cảnh của chúng, hướng tới bảo tồn bền vững đa dạng sinh học Thượng Tiến.

1.1. Lịch Sử Nghiên Cứu Chim Trên Thế Giới và Đông Dương

Việc nghiên cứu chim ở Đông Dương đã có lịch sử hơn 100 năm, thu hút nhiều nhà điểu học. Tuy nhiên, hiểu biết về động vật, đặc biệt là chim, vẫn còn hạn chế. Các tài liệu đầu tiên chủ yếu là mô tả loài, sau đó là các công trình nghiên cứu của người Pháp và Nhật Bản. Grinuây và đồng nghiệp đã thực hiện 7 cuộc sưu tầm lớn, thu thập 23.000 tiêu bản. Dolacua đã bổ sung danh sách chim Đông Dương lên 1085 loài và loài phụ. Các ấn phẩm gần đây như sách hướng dẫn phân loại chim Đông Nam Á của Craig Robson cũng được quan tâm.

1.2. Lịch Sử Nghiên Cứu Chim Tại Việt Nam và Thượng Tiến

Nghiên cứu chim ở Việt Nam bắt đầu từ thế kỷ 18 với ghi chép về loài Công. Sau khi Pháp xâm chiếm, các nhà khoa học Pháp bắt đầu nghiên cứu thiên nhiên, trong đó có chim. Các công trình của Oustalet, Uxtalê, Gecmanh, và Kurôđa đã ghi nhận nhiều loài chim mới. Sau giải phóng, các nhà khoa học Việt Nam như Võ Quý, Trần Gia Huấn bắt đầu nghiên cứu. Gần đây, chương trình hợp tác giữa Viện Điều Tra Quy Hoạch Rừng và BirdLife International đã phát hiện thêm 2 loài chim mới. Tại Thượng Tiến, các nghiên cứu trước đây mới chỉ dừng lại ở việc lập danh lục loài, chưa có nghiên cứu đầy đủ về đặc điểm sinh thái chim Thượng Tiến.

II. Vấn Đề Cấp Bách Thách Thức Bảo Tồn Chim Thượng Tiến

Khu hệ chim tại KBTTN Thượng Tiến đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng. Săn bắn và bẫy bắt trái phép các loài động vật hoang dã là mối đe dọa lớn nhất. Mất môi trường sống của chim do phá rừng, chuyển đổi mục đích sử dụng đất cũng gây ảnh hưởng tiêu cực. Biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường cũng là những yếu tố cần được quan tâm. Việc thiếu các nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm sinh thái chim Thượng Tiến gây khó khăn cho công tác quản lý và bảo tồn. Cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả để bảo vệ đa dạng sinh học và duy trì sự tồn tại của các loài chim quý hiếm tại khu vực này.

2.1. Các Mối Đe Dọa Trực Tiếp Đến Quần Thể Chim

Săn bắn và bẫy bắt trái phép là mối đe dọa hàng đầu. Người dân địa phương sử dụng nhiều hình thức săn bắt khác nhau, từ đặt bẫy đến sử dụng súng tự chế. Các loài chim bị săn bắt chủ yếu để làm thực phẩm, buôn bán hoặc phục vụ mục đích khác. Việc này làm suy giảm số lượng cá thể và ảnh hưởng đến cấu trúc quần xã chim.

2.2. Tác Động Gián Tiếp Từ Mất Môi Trường Sống

Phá rừng để lấy gỗ, mở rộng diện tích canh tác và xây dựng cơ sở hạ tầng làm mất môi trường sống của chim. Rừng bị thu hẹp, chia cắt, làm giảm nguồn thức ăn và nơi sinh sản của chim. Các hoạt động này ảnh hưởng đến phân bố chim Thượng Tiến và khả năng thích nghi của chúng.

2.3. Ảnh Hưởng Của Biến Đổi Khí Hậu và Ô Nhiễm

Biến đổi khí hậu làm thay đổi thời tiết, gây ra các hiện tượng cực đoan như hạn hán, lũ lụt, ảnh hưởng đến sinh sản của chim Thượng Tiến. Ô nhiễm môi trường từ các hoạt động sản xuất và sinh hoạt cũng gây hại cho sức khỏe của chim và làm suy giảm nguồn thức ăn của chúng.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Khám Phá Sinh Thái Chim Thượng Tiến

Nghiên cứu này sử dụng kết hợp nhiều phương pháp khác nhau để thu thập dữ liệu về đặc điểm sinh thái chim Thượng Tiến. Phương pháp kế thừa tài liệu giúp tổng hợp thông tin từ các nghiên cứu trước đây. Phỏng vấn bán định hướng thu thập thông tin từ người dân địa phương về các loài chim, tập tính và các mối đe dọa. Điều tra theo tuyến được sử dụng để xác định sự có mặt, phân bố chim Thượng Tiến theo đai cao và sinh cảnh. Các phương pháp này giúp có được cái nhìn toàn diện về khu hệ chim tại KBTTN Thượng Tiến.

3.1. Kế Thừa và Phân Tích Tài Liệu Hiện Có

Thu thập và phân tích các luận văn, báo cáo nghiên cứu về khu hệ chim tại KBTTN Thượng Tiến và các khu vực lân cận. Sử dụng bản đồ hiện trạng tài nguyên rừng, bản đồ địa hình và báo cáo định hướng phát triển kinh tế - xã hội để bổ sung thông tin và làm rõ các nội dung nghiên cứu.

3.2. Phỏng Vấn Bán Định Hướng Người Dân Địa Phương

Phỏng vấn cán bộ khu bảo tồn, kiểm lâm, thợ săn và người dân địa phương để xác định các mối đe dọa tới khu hệ chim, những hình thức săn bắt và các tác động tiêu cực khác. Sử dụng tranh ảnh chuẩn về hình thái bên ngoài của các loài để hỗ trợ quá trình phỏng vấn.

3.3. Điều Tra Theo Tuyến Để Xác Định Phân Bố Chim

Sử dụng phương pháp điều tra theo tuyến để xác định sự có mặt của các loài chim tại khu bảo tồn. Các tuyến điều tra được thực hiện vào thời gian chim hoạt động nhiều nhất. Sử dụng ống nhòm, máy ảnh và tài liệu định loại chim để xác định loài. Ghi nhận số cá thể, khoảng cách và các dấu hiệu nhận biết.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Phân Bố và Mật Độ Chim Thượng Tiến

Nghiên cứu đã xác định được sự có mặt của nhiều loài chim tại KBTTN Thượng Tiến, đồng thời phân tích phân bố chim Thượng Tiến theo đai cao và sinh cảnh. Kết quả cho thấy sự khác biệt về thành phần loài và mật độ chim Thượng Tiến giữa các khu vực khác nhau. Các loài chim quý hiếm và đặc hữu tập trung ở những khu vực rừng nguyên sinh còn lại. Các mối đe dọa chính đối với khu hệ chim đã được xác định, từ đó đề xuất các giải pháp quản lý và bảo tồn phù hợp.

4.1. Xác Định Thành Phần Loài Chim Tại Khu Bảo Tồn

Liệt kê danh sách các loài chim được ghi nhận tại KBTTN Thượng Tiến, bao gồm cả các loài quý hiếm và đặc hữu. Phân loại các loài theo bộ, họ và tên khoa học. So sánh với các danh lục chim đã được công bố trước đây để đánh giá sự thay đổi về thành phần loài.

4.2. Phân Tích Phân Bố Chim Theo Đai Cao và Sinh Cảnh

Xác định phân bố chim Thượng Tiến theo các đai cao khác nhau, từ vùng thấp đến vùng núi cao. Phân tích sự khác biệt về thành phần loài và mật độ chim Thượng Tiến giữa các sinh cảnh khác nhau như rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, trảng cỏ và khu dân cư.

4.3. Đánh Giá Mức Độ Đe Dọa Đến Khu Hệ Chim

Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các mối đe dọa như săn bắn, mất môi trường sống, biến đổi khí hậu và ô nhiễm đến khu hệ chim. Xác định các khu vực có nguy cơ cao và các loài chim dễ bị tổn thương.

V. Giải Pháp Bảo Tồn Hướng Đến Tương Lai Cho Chim Thượng Tiến

Để bảo tồn khu hệ chim Khu Bảo Tồn Thượng Tiến một cách hiệu quả, cần có các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát để ngăn chặn săn bắn và bẫy bắt trái phép. Phục hồi môi trường sống của chim bằng cách trồng rừng, bảo vệ rừng tự nhiên. Nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn chim và đa dạng sinh học. Xây dựng kế hoạch giám sát dài hạn để theo dõi biến động quần thể chim và đánh giá hiệu quả của các biện pháp bảo tồn.

5.1. Tăng Cường Quản Lý và Bảo Vệ Rừng

Thực hiện nghiêm các quy định về bảo vệ rừng, ngăn chặn khai thác gỗ trái phép và chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Xây dựng các hành lang xanh để kết nối các khu rừng bị chia cắt, tạo điều kiện cho chim di chuyển và sinh sống.

5.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bảo Tồn

Tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục về tầm quan trọng của việc bảo tồn chim và đa dạng sinh học. Khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn, như trồng rừng, dọn dẹp vệ sinh môi trường và báo cáo các hành vi vi phạm.

5.3. Xây Dựng Kế Hoạch Giám Sát Dài Hạn

Thiết lập các điểm giám sát cố định để theo dõi biến động quần thể chim theo thời gian. Sử dụng các phương pháp giám sát hiện đại như gắn thẻ định vị, thu thập mẫu gen để nghiên cứu về tập tính của chim Thượng Tiến và mối quan hệ giữa chim và thực vật.

VI. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Nghiên Cứu và Hướng Phát Triển

Nghiên cứu về đặc điểm sinh thái chim Thượng Tiến đã cung cấp những thông tin quan trọng cho công tác quản lý và bảo tồn đa dạng sinh học tại KBTTN Thượng Tiến. Kết quả nghiên cứu là cơ sở để xây dựng các kế hoạch hành động cụ thể, hướng tới bảo tồn bền vững khu hệ chim Khu Bảo Tồn Thượng Tiến. Cần tiếp tục các nghiên cứu chuyên sâu hơn về sinh sản của chim Thượng Tiến, thức ăn của chim Thượng Tiến và ảnh hưởng của môi trường đến chim để có những giải pháp bảo tồn hiệu quả hơn.

6.1. Đóng Góp Của Nghiên Cứu Vào Khoa Học và Thực Tiễn

Nghiên cứu đã bổ sung kiến thức về đặc điểm sinh thái chim Thượng Tiến, góp phần vào sự hiểu biết chung về đa dạng sinh học của Việt Nam. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách và biện pháp bảo tồn phù hợp.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Khu Hệ Chim

Cần tiếp tục nghiên cứu về sinh sản của chim Thượng Tiến, thức ăn của chim Thượng Tiến và ảnh hưởng của môi trường đến chim. Nghiên cứu về mối quan hệ giữa chim và côn trùng cũng rất quan trọng để hiểu rõ hơn về hệ sinh thái Thượng Tiến.

6.3. Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Gắn Với Bảo Tồn Chim

Phát triển du lịch sinh thái Thượng Tiến gắn với bảo tồn chim có thể tạo nguồn thu nhập cho người dân địa phương và nâng cao nhận thức về bảo tồn. Cần có quy hoạch và quản lý chặt chẽ để đảm bảo du lịch không gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường sống của chim.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được công nhận là một trong những trung tâm đa dạng sinh học hàng đầu khu vực nhiệt đới với khoảng 874 loài chim đã được ghi nhận, chiếm xấp xỉ 9% tổng số loài chim trên toàn thế giới. Nằm tại vị trí cửa ngõ của vùng sinh thái Tây Bắc, Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến thuộc tỉnh Hòa Bình được thành lập theo Quyết định số 94/CT ngày 09/08/1986 với tổng diện tích tự nhiên đạt 7.308 ha. Khu vực này đóng vai trò phòng hộ đầu nguồn thiết yếu cho lưu vực sông Bôi và sông Bưởi, đồng thời lưu giữ 5.284,80 ha đất có rừng tự nhiên với độ che phủ lên tới 79%. Tuy nhiên, hệ sinh thái nơi đây đang đối mặt với sức ép nghiêm trọng từ các hoạt động nhân sinh như săn bắt động vật hoang dã, khai thác lâm sản trái phép và chuyển đổi đất rừng làm nương rẫy.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự thiếu hụt các nghiên cứu chuyên sâu, có hệ thống về mối quan hệ giữa khu hệ chim với các yếu tố sinh thái cảnh quan như đai cao và kiểu thảm thực vật. Các khảo sát trước đây chủ yếu dừng lại ở mức độ thống kê danh lục sơ bộ phục vụ luận chứng kỹ thuật, chưa phản ánh đầy đủ đặc tính phân bố sinh học. Đề tài hướng tới mục tiêu xác định chính xác thành phần loài, phân tích quy luật phân bố của các loài chim theo 4 đai cao và 5 dạng sinh cảnh đặc trưng, nhận diện các mối đe dọa trực tiếp và xây dựng kế hoạch giám sát khoa học. Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung tại 2 xã trọng điểm là Thượng Tiến và Quý Hòa trong khung thời gian từ tháng 2 đến tháng 11 năm 2015. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng về 87 loài chim ghi nhận thực tế, đóng góp trực tiếp vào công tác bảo tồn bền vững nguồn tài nguyên sinh vật quý giá cho địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh thái học quần xã và lý thuyết không gian sinh thái. Cụ thể, tác giả vận dụng Thuyết không gian sinh cảnh và tính không đồng nhất của thảm thực vật của MacArthur và Wiens nhằm giải thích mối tương quan thuận giữa độ phức tạp trong cấu trúc tầng tán rừng với độ đa dạng thành phần loài chim. Bên cạnh đó, Lý thuyết phân tầng sinh thái theo đai cao được áp dụng để phân tích sự biến đổi của các yếu tố nhiệt độ, lượng mưa trung bình 2.255,6 mm/năm và vi khí hậu ảnh hưởng đến sự di cư cục bộ cũng như kiếm ăn của từng nhóm chim.

Các khái niệm trọng tâm xuyên suốt công trình bao gồm:

• Cấu trúc khu hệ chim: Tổ hợp các bộ, họ, loài chim cùng tồn tại và thích nghi trong một không gian địa lý xác định.
• Tính chọn lọc sinh cảnh: Mức độ ưu tiên cư trú, làm tổ và tìm kiếm nguồn thức ăn của chim tại từng kiểu sinh cảnh rừng hoặc vùng phụ cận.
• Đai cao sinh thái: Các khoảng độ cao địa hình tạo nên các giới hạn sinh thái học và vi khí hậu đặc thù cho sinh vật.
• Chỉ số áp lực nhân sinh: Mức độ tổn thương của quần thể sinh vật trước các tác động khai thác tài nguyên và săn bẫy từ con người.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được kết hợp chặt chẽ giữa khảo sát thực địa trực tiếp và điều tra xã hội học. Cỡ mẫu phỏng vấn bán định hướng bao gồm 40 cá thể đại diện, trong đó có 36 hộ dân bản địa thuộc vùng đệm, 2 thợ săn có kinh nghiệm lâu năm và 2 cán bộ kiểm lâm tuần tra rừng. Phương pháp chọn mẫu xã hội học được thực hiện theo hình thức chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp bảng hỏi bán cấu trúc và tranh ảnh nhận dạng loài chuẩn quốc tế. Lý do lựa chọn phương pháp phỏng vấn nhằm thu thập nhanh chóng các dẫn liệu lịch sử về sự xuất hiện của các loài quý hiếm, tập tính mùa vụ và xác định điểm nóng săn bắt mà việc quan sát trực tiếp khó bao quát hết.

Khảo sát thực địa sử dụng phương pháp điều tra theo tuyến đi bộ chuẩn hóa theo MacKinnon và Phillipps. Tác giả thiết lập các tuyến khảo sát có chiều dài từ 2 đến 4 km cắt qua 4 đai cao và 5 dạng sinh cảnh, thực hiện lặp lại từ 2 đến 4 lần vào hai khung giờ hoạt động cao điểm của chim là từ 05:00 đến 11:00 và từ 15:00 đến 18:00. Thiết bị hỗ trợ gồm ống nhòm quang học chuyên dụng 8x42, máy ảnh tiêu cự dài và thiết bị định vị GPS cầm tay. Đồng thời, phương pháp giăng lưới mờ được triển khai tại 4 điểm khảo sát với 5 bộ lưới mờ tiêu chuẩn kích thước 9x3m và 12x3m, kiểm tra định kỳ 2 giờ một lần để phân loại hình thái, chụp ảnh và tái thả tự nhiên. Cơ sở dữ liệu định lượng được tổng hợp, phân tích thống kê trên Microsoft Excel; các tọa độ điểm bắt gặp và tuyến tuần tra được số hóa và xử lý không gian qua phần mềm MapInfo 10.5 và ArcGIS 10.1 kết hợp khung quản lý dữ liệu tuần tra SMART. Timeline nghiên cứu thực hiện từ tháng 2 đến tháng 11 năm 2015, trong đó giai đoạn thực địa trọng điểm diễn ra liên tục từ tháng 5 đến tháng 9 năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực địa đã ghi nhận tổng cộng 87 loài chim thuộc 34 họ và 12 bộ tại hai xã Thượng Tiến và Quý Hòa. Về giá trị bảo tồn, nghiên cứu xác định được 11 loài chim quý hiếm có tên trong các danh mục ưu tiên bảo vệ của Nhà nước và quốc tế. Cụ thể, có 11 loài thuộc danh mục Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Phụ lục II của Công ước CITES như Gà lôi trắng, Diều hoa Miến Điện, Cắt lưng hung, Vẹt ngực đỏ, Chích chòe lửa, cùng 1 loài được xếp vào Sách đỏ Việt Nam năm 2007 là Gà lôi trắng ở bậc ít lo ngại.

Phân bố thành phần loài theo đai cao thể hiện sự phân hóa rõ rệt:

• Đai cao 200 - 400m: Ghi nhận 39 loài (chiếm 45% tổng số loài) với 109 cá thể (chiếm 30% tổng số cá thể quan sát).
• Đai cao 400 - 600m: Ghi nhận sự phong phú lớn nhất với 60 loài (chiếm 68%) và 118 cá thể (chiếm 32%).
• Đai cao 600 - 800m: Ghi nhận 51 loài (chiếm 58%) và 99 cá thể (chiếm 27%).
• Đai cao 800 - 1000m: Ghi nhận thấp nhất với 27 loài (chiếm 31%) và 41 cá thể (chiếm 11%).

Phân bố theo 5 dạng sinh cảnh ghi nhận sự chênh lệch lớn: Sinh cảnh rừng nguyên sinh có số lượng loài tập trung cao nhất với 80 loài; tiếp đến là rừng thứ sinh với 74 loài; trảng cỏ và cây bụi xen cây gỗ nhỏ ghi nhận 37 loài; rừng trồng thuần loài như keo, bạch đàn ghi nhận 28 loài; sinh cảnh làng bản và khu dân cư ghi nhận thấp nhất với 24 loài.

Phân tích các mối đe dọa chỉ ra rằng hoạt động săn bắt trái phép là nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm quần thể chim, chiếm tới 60% tổng các tác động tiêu cực, trong đó các loại bẫy lồng, bẫy dính và súng tự chế chiếm tới 70% phương thức đánh bắt. Tác động phá hủy và chia cắt sinh cảnh do khai thác gỗ, củi và canh tác nương rẫy chiếm 30%, trong khi các tác động khác như chăn thả gia súc tự do và ô nhiễm môi trường chiếm 10%.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố tập trung của 68% số loài tại đai cao 400 - 600m và sự ưu tiên cư trú tại sinh cảnh rừng nguyên sinh (80 loài) hoàn toàn phù hợp với quy luật sinh thái học cảnh quan. Đai cao 400 - 600m tại Thượng Tiến có nền nhiệt độ ôn hòa, độ ẩm không khí duy trì ở mức cao trung bình 85% và cấu trúc rừng thường xanh 2 đến 3 tầng tán nguyên vẹn. Tầng tán trên với các loài cây gỗ lớn như Chò chỉ, Sến, Re, Giổi kết hợp cùng tầng cây bụi dưới tán cung cấp nguồn thức ăn phong phú từ quả cây, mật hoa và các loài côn trùng. Ngược lại, đai cao trên 800m có điều kiện thời tiết khắc nghiệt, thảm thực vật chủ yếu là cây bụi thấp, địa hình dốc đứng khiến nguồn thức ăn bị giới hạn, do đó chỉ phù hợp cho một số loài chim ăn thịt có vùng kiếm ăn rộng như Cắt lưng hung, Diều hoa Miến Điện hoặc các loài thuộc họ Khướu và họ Hút mật.

Khi so sánh với báo cáo đa dạng sinh học của một nghiên cứu năm 2012 ghi nhận 128 loài thuộc 37 họ và 13 bộ, kết quả của luận văn chưa phát hiện lại 41 loài. Nguyên nhân của sự biến động này xuất phát từ đặc tính di cư theo mùa của nhiều loài chim nước và chim ăn côn trùng, cùng với thời gian điều tra thực địa của luận văn tập trung trong mùa sinh sản từ tháng 5 đến tháng 9 năm 2015.

Các dữ liệu phân bố sinh thái trong nghiên cứu có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột thể hiện sự suy giảm tuyến tính của số lượng loài theo độ cao địa hình, biểu đồ mạng nhện biểu diễn tính ưu tiên sinh cảnh sống, cùng hệ thống bản đồ nhiệt xây dựng trên nền tảng ArcGIS 10.1 nhằm khoanh vùng các điểm nóng có tần suất xuất hiện cao của 11 loài chim nguy cấp.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng khoa học thu thập được, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm bảo tồn toàn diện khu hệ chim tại Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến:

• Tăng cường tuần tra, kiểm soát và xóa bỏ hoạt động săn bắt trái phép: Thiết lập 10 tuyến tuần tra trọng điểm tại các khu vực ranh giới giữa xã Thượng Tiến và Quý Hòa, tập trung tháo dỡ 100% bẫy bắt và thu hồi súng săn tự chế. Mục tiêu cụ thể là giảm thiểu từ 70% đến 80% số vụ vi phạm săn bắt chim trong giai đoạn 2016 - 2018. Chủ thể thực hiện là Ban Quản lý Khu bảo tồn phối hợp liên ngành với Hạt Kiểm lâm và Công an địa phương.
• Bảo vệ nghiêm ngặt và phục hồi sinh cảnh tự nhiên vùng lõi: Cắm mốc ranh giới rõ ràng cho 1.496 ha thuộc phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, chấm dứt hoàn toàn tình trạng mở rộng nương rẫy và khai thác gỗ củi trong hành lang 0,5 km cách bìa rừng tự nhiên. Mục tiêu là ổn định và nâng cao chất lượng cho 5.284,80 ha đất có rừng đến năm 2020. Chủ thể thực hiện là Ban Quản lý Khu bảo tồn và Ủy ban nhân dân các xã vùng đệm.
• Phát triển sinh kế bền vững và nâng cao nhận thức cộng đồng: Triển khai các mô hình kinh tế nông lâm kết hợp, tập huấn quản lý thu hái lâm sản ngoài gỗ bền vững cho 9.914 nhân khẩu làm nông nghiệp, ưu tiên hỗ trợ nguồn vốn phát triển sản xuất cho 356 hộ nghèo trong khu vực. Mục tiêu nhằm giảm 50% sự phụ thuộc kinh tế của người dân vào tài nguyên rừng trong vòng 3 năm. Chủ thể thực hiện là Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hòa Bình kết hợp chính quyền xã.
• Chuẩn hóa hệ thống giám sát đa dạng sinh học bằng công nghệ hiện đại: Tổ chức tập huấn kỹ năng nhận dạng loài và ứng dụng phần mềm SMART kết hợp định vị GPS cho 9 cán bộ kiểm lâm và nhân viên kỹ thuật khu bảo tồn. Định kỳ mỗi quý tiến hành 1 đợt điều tra giám sát trên các tuyến dài 2 đến 4 km để theo dõi biến động quần thể của 11 loài chim quý hiếm từ năm 2016 trở đi. Chủ thể thực hiện là Đội ngũ cán bộ kỹ thuật và tuần tra chuyên trách của Khu bảo tồn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu khoa học của luận văn mang giá trị ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

• Ban quản lý các khu rừng đặc dụng và lực lượng kiểm lâm: Cung cấp tài liệu hướng dẫn kỹ thuật áp dụng công cụ SMART và phần mềm GIS trong công tác lập kế hoạch tuần tra, phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt trên diện tích 7.308 ha và quản lý các loài chim quý hiếm có nguy cơ bị bẫy bắt cao.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành Sinh học, Lâm nghiệp: Sử dụng làm tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra điểu học thực địa, bổ sung nguồn dẫn liệu định lượng về đặc điểm phân bố theo đai cao và sinh cảnh của 87 loài chim tại vùng sinh thái Tây Bắc Việt Nam.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Là cơ sở khoa học tin cậy giúp Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng chính quyền cấp huyện xây dựng quy hoạch kinh tế - xã hội, cân đối mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học với chính sách an sinh cho 9.914 người dân vùng đệm.
• Các tổ chức phi chính phủ và quỹ bảo tồn thiên nhiên: Khai thác thông tin hiện trạng để xây dựng các dự án tài trợ phát triển sinh kế cộng đồng, chương trình bảo tồn loài nguy cấp và nâng cao nhận thức bảo vệ động vật hoang dã tại địa phương có 356 hộ nghèo.

Câu hỏi thường gặp

Khu hệ chim tại Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến có bao nhiêu loài nguy cấp cần ưu tiên bảo vệ?

Nghiên cứu đã ghi nhận được 11 loài chim quý hiếm nằm trong danh mục các loài được quản lý nghiêm ngặt theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Phụ lục II của Công ước CITES quốc tế, tiêu biểu như Gà lôi trắng, Diều hoa Miến Điện, Cắt lưng hung, Chích chòe lửa, cùng 1 loài thuộc Sách đỏ Việt Nam năm 2007.

Tại sao đai cao từ 400m đến 600m lại có mức độ đa dạng loài chim cao nhất?

Đai cao 400 - 600m ghi nhận tới 60 loài, chiếm 68% tổng số loài quan sát được nhờ sở hữu diện tích rừng nguyên sinh và thứ sinh ổn định. Khu vực này có cấu trúc tầng tán phức tạp, nguồn thức ăn dồi dào, vi khí hậu nhiệt đới ẩm ôn hòa và ít bị xáo trộn bởi các hoạt động dân sinh so với các vùng đai thấp dưới 400m.

Hoạt động nào từ con người đe dọa lớn nhất đến các loài chim tại đây?

Săn bắt và bẫy bắt trái phép là mối đe dọa nghiêm trọng nhất, chiếm tỷ lệ 60% tổng các nguyên nhân suy giảm. Người dân sử dụng chủ yếu là bẫy lồng, bẫy dính và súng tự chế để bắt các loài chim cảnh có giá trị kinh tế như Chích chòe lửa, Chào mào hoặc săn bắn chim lớn phục vụ nhu cầu thực phẩm.

Phương pháp nghiên cứu nào được ứng dụng để định lượng khu hệ chim trong luận văn?

Tác giả áp dụng phương pháp điều tra theo tuyến chuẩn hóa dài từ 2 đến 4 km với tốc độ di chuyển từ 1 đến 2 km/h vào sáng sớm và chiều muộn, kết hợp sử dụng 5 bộ lưới mờ tại 4 điểm khảo sát. Toàn bộ số liệu vị trí được định vị bằng GPS và quản lý trên phần mềm SMART cùng bản đồ số ArcGIS 10.1.

Vì sao số loài chim ghi nhận trong nghiên cứu này lại ít hơn so với một số tài liệu trước đây?

Luận văn ghi nhận 87 loài, thấp hơn con số 128 loài của một khảo sát năm 2012 do sự khác biệt về mùa vụ điều tra tập trung từ tháng 5 đến tháng 9 năm 2015, hiện tượng di cư mùa của một số đàn chim và số lần lặp lại tuyến khảo sát từ 2 đến 4 lần chưa thể bao quát toàn bộ các loài hiếm gặp.

Kết luận

• Luận văn đã xây dựng bộ cơ sở dữ liệu khoa học toàn diện ghi nhận 87 loài chim thuộc 34 họ và 12 bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến.
• Phân tích định lượng khẳng định đai cao 400 - 600m (60 loài, chiếm 68%) và sinh cảnh rừng nguyên sinh (80 loài) là các trung tâm đa dạng sinh học quan trọng nhất cần ưu tiên bảo vệ.
• Xác định 11 loài chim có giá trị bảo tồn cao được bảo vệ theo Nghị định 32/2006/NĐ-CP và Công ước CITES, cùng 1 loài trong Sách đỏ Việt Nam năm 2007.
• Chỉ rõ hai nguyên nhân cốt lõi đe dọa quần thể chim gồm săn bắt trái phép (chiếm 60%) và suy thoái môi trường sống (chiếm 30%).
• Đề xuất hệ thống giải pháp quản lý đồng bộ gắn liền với công nghệ SMART và phân vùng bảo vệ trên tổng diện tích 7.308 ha rừng đặc dụng.

Công trình là đóng góp học thuật quan trọng, cung cấp luận cứ thực tiễn giúp ban quản lý rừng và chính quyền địa phương hoàn thiện chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học giai đoạn 2016 - 2020. Các cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu hãy tích cực ứng dụng các khung giám sát sinh thái và giải pháp quản trị rừng bền vững này vào thực tiễn quản lý lâm nghiệp ngay hôm nay!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Lịch sử nghiên cứu Chim nước ngoài Đã từ lâu, Đông Dương với cảnh quan thiên nhiên phong phú đã được nhiều nhà Điểu học chú ý đến. Việc nghiên cứu các loài động vật hoang dã đặc biệt là các nhà động vật Đông Dương đã có lịch sử hơn 100 năm và có nhiều nhà sinh chọ đến đây nghiên cứu. Mặc dù vậy, cho đến nay những hiểu biết về động vật nói chung và chim nói riêng vẫn còn nhiều hạn chế.

Tài liệu chim đầu tiên là bản mô tả các loài Gà Rừng (Gallus galus) của Line với tiêu bản bắt được ở đảo Côn Lôn (Line 1975 Sysema naturae, 1, tr. Sau đó 30 năm, năm 1788 Gomomolanh mô tả loài thứ 2 bắt được ở Đông Dương, đó là một loài chim xanh nam bộ (Choloropsis cochinensis) (Gmenlin, 1788). Vào khoảng giữa thế kỷ thứ XIX một vài loài chim ở Đông Dương đã được mô tả thêm. Sau khi xâm chiếm ở miền nam Đông Dương người Pháp bắt đầu chú ý đến việc nghiên cứu thêm nhiều vùng này.

Mặc dù vào thời gian đầu họ không tổ chức một cuộc sưu tầm lớn nào, nhưng từ năm 1862 đến năm 1874 nhiều đợt nghiên cứu chim khá quy mô do nhà tự nhiên học nghiệp dư đã sưu tầm một số lượng mẫu vất lướn và được chuyển về Pháp để xác định.Oustales cho xuất bản công trình “chim Campuchia, Lào, Nam bộ và Bắc Bộ Việt Nam” và từ năm 1905 đến năm 1907 Uxtale và Gecmanh cho xuất bản tập: Danh Sách Chim miền Nam Việt Nam, Nam Bộ”. Vào thời điểm đó, Bắc Việt Nam có Butan tổ chức sưu tầm chim và kết quả đã được công bố trong tập “Chim Trung Bộ và Nam Bộ Việt Nam”. Công trình này ghi nhận 235 loài và trong đó có 34 loài mới cho khoa học. Trong khoảng thời gian đó nhiều nhà Điểu học người Nhật Kuroda phân tích bộ sưu tập chim do S.Tikia đã ghi nhận được 130 loài và loài phụ.

Grinuary và đồng nghiệp đã tiến hành 07 cuộc sưu tầm lớn ở nhiều vùng khác nhau trên lãnh thổ Đông Dương, với kết quả đáng nhạc nhiên 23 nghìn tiêu bản đã thu thập đưa về Pháp giám định. Các tiêu bản này sau đó được phân chia cho các viện Bảo tàng lớn ở Pháp, Anh và Mỹ. Năm 1940 Dolacua và Grinuay cho xuất bản danh sách chim thu thập được trong cuộc sưu tầm lần thứ 7 gồm 224 loài và loài phụ. Từ năm 1941 đến năm 1950, một số sưu tập chim lẻ thu thập ở Lào, Lạng Sơn cùng một số địa phương khác ở miền Bắc Việt Nam được gửi về phòng nghiên cứu động vật trường đại học tổng hợp Đông Dương giám định.

Các sưu tập này đã được Buaret phân tích và công bố, đáng chú ý có công trình nghiên cứu chim ở Lào và Bolio. Ông đã thu thập được 6000 tiêu bản, của 505 loài và phân loài. Trong vòng 10 năm cuối nhiều tác giả đã công bố nhiều công trình thu thập về chim ở Đông Nam Á, trong đó có 20 dạng mới sưu tầm được trên lãnh thổ Đông Dương. Dựa vào các công trình mới này vào năm 1951, Dolacua lại cho bổ sung lần thứ 3 danh sách chim Đông Dương (J.

Làn này tác giả mở rộng thêm danh sách đến 1085 loài và loài phụ, trong đó có 2 dạng mới. Năm 1950 đến nay, đã có nhiều ấn phẩm và nghiên cứu đã được xuất bản trong đó có các ấn phẩm được khu vực đông nam á quan tâm như: Sách hướng dẫn phân loại các loài chim khu vực Đông - Nam Á của tác giả Craig Robson xuất bản đầu tiên năm 2005, tái bản và bổ sung thông tin năm 2008 và 2011 1. Lịch sửnghiên cứu chim ở Việt Nam Việc nghiên cứu tài nguyên Động vật hoang dã, đặc biệt là chim trong khu vực Đông Dương đã được bắt đầu từ cách đây vài thế kỷ. Trong “Vân đài loại ngữ” của Lê Qúy Đôn ở thế kỷ 18 đã ghi nhận loài Công (Pavo munticus) 5 ở Sơn Tây.

Đại Nam nhất thống chí ghi nhận công là loài chim đẹp, quý, có ở Phú Lương và Võ Nhai (thuộc Thái nguyên ngày nay) và ở hầu hết các tỉnh miền Trung. Tuy nhiên, đây chưa phải là các công trình nghiên cứu khoa học về chim. Tài liệu chim đầu tiên là bản mô tả loài Gà rừng (Gallus gallus) của Linnaeus với tiêu bản bắt được ở đảo Côn Lôn. Sau đó 30 năm, năm 1788 Gơmơlanh mô tả loài chim thứ hai bắt được ở Đông Dương, đó là loài Chim xanh Nam bộ (Chloropsis cochinensis).

Mặc dù vậy, cho đến nay những hiểu biết về tài nguyên động vật của Đông Dương nói chung và chim nói riêng vẫn còn hạn chế. Sau khi xâm chiếm miền Nam Đông Dương, người Pháp bắt đầu chú ý đến nghiên cứu thiên nhiên vùng này. Mặc dù vào thời gian đầu họ không tổ chức một cuộc sưu tầm nào lớn, nhưng từ năm 1862 đến năm 1874 nhiều đợt nghiên cứu chim khá quy mô do các nhà tự nhiên học nghiệp dư đã sưu tầm được một số lượng mẫu vật khá lớn và chuyển về Pháp để phân tích (Võ Quý, 1975)[20]. Oustalet cho xuất bản công trình “Chim Campuchia, Lào, Nam Bộ và Bắc Bộ Việt Nam” và năm 1907, Uxtalê và Gecmanh cho xuất bản tập “Danh sách Chim Nam Bộ”.

Cũng vào quãng thời gian đó Butan tổ chức sưu tầm chim ở miền Bắc Việt Nam, kết quả được công bố trong tập “Mười năm nghiên cứu động vật”. Ông đã ghi nhận được 90 loài và một số dẫn liệu về sinh học của một số loài (Võ Quý, 1975)[20]. Năm 1918 một cuộc sưu tầm chim khác ở Đông Dương đã được tổ chức dưới sự chỉ đạo của Boden Klox, với kết quả thu được là 1. Kết quả này được Robinson và Klox công bố trong tập “Chim Trung Bộ và Nam Bộ Việt Nam”.

Công trình này ghi nhận 235 loài và phân loài, trong đó có 34 dạng mới cho khoa học. Cũng trong khoảng thời gian đó nhà Điểu học người Nhật Kurôđa đã phân tích bộ sưu tập chim của S. Txikia và đã ghi nhận được 130 loài và phân loài (Võ Quý, 1975)[20]. Grinuây và đồng nghiệp đã tiến hành tất cả 7 cuộc sưu tầm lớn ở nhiều vùng khác nhau trên lãnh thổ Đông Dương, với 23.000 tiêu bản đã được thu thập đưa về Pháp giám định.

Các tiêu bản này sau đó được phân chia cho các Viện Bảo tàng lớn ở Pháp, Anh và Mỹ (Võ Quý, 1981)[21]. Từ năm 1941-1950, các mẫu tiêu bản chim thu thập ở Lào và một số địa phương ở miền Bắc Việt Nam được gửi về phòng nghiên cứu động vật trường Đại học Tổng Hợp Đông Dương giám định. Các mẫu vật này đã được Buaret phân tích và công bố. Trong thời gian này, đáng chú ý có công trình nghiên cứu về chim ở Lào của Boliơ.

Ông đã thu thập được 6.000 tiêu bản của 505 loài và phân loài. Ngoài ra, nhiều tác giả khác đã công bố một số công trình nghiên cứu về chim thu thập được ở vùng Đông Nam Á, trong đó có 20 dạng mới sưu tầm được trên lãnh thổ Đông Dương. Dựa vào các công trình mới này, vào năm 1951, Dơlacua lại lần thứ 3 cập nhật danh lục chim Đông Dương (Delacour, 1951). Danh lục mới này bao gồm 1.085 loài và phân loài (Võ Quý, 1981)[21].

Sau khi miền Bắc được giải phóng, một số nhà khoa học Việt Nam bắt đầu nghiên cứu về khu hệ chim ở Việt Nam. Đáng chú ý có các công trình nghiên cứu của các tác giả Võ Quý, Trần Gia Huấn (1960, 1961); Võ Quý (1962, 1966); Võ Quý, Đỗ Ngọc Quang (1965), Võ Quý và Anorava N.Ngoài ra còn một số công trình nghiên cứu khác về chim miền Bắc Việt Nam. Hầu hết các công trình này cũng chỉ mới đề cập đến khu hệ chim của một vài vùng nhỏ của Việt Nam. Trong những năm cuối của thế kỷ XX, chương trình hợp tác giữa Viện Điều Tra Quy Hoạch Rừng và tổ chức bảo vệ chim Quốc tế (BirdLife International) đã tiến hành điều tra một số khu rừng đặc dụng và phát hiện thêm 2 loài chim mới cho khoa học, đó là Khướu Ngọc Linh (Garrulax ngoclinhensis) và Khướu Kon Ka Kinh (Garrulax konkakinhensis).

7 Năm 2012, Lê Mạnh Hùng xuất bản ấn phẩm "Giới thiệu một số loài Chim Việt Nam" Đây là cuốn sách đầu tiên tại Việt Nam giới thiệu bộ sưu tập ảnh của hơn 50 phần trăm số lượng các loài chim hoang dã tại Việt Nam Tóm lại việc nghiên cứu chim ở Đông Dương nói chung và Việt Nam nói riêng đã có lịch sử vài thế kỷ, nhưng hầu hết các công trình nghiên cứu là của người nước ngoài. Các nhà khoa học trong nước tham gia nghiên cứu đang còn ở mức độ rất khiêm tốn. Tính cho đến nay, trên lãnh thổ Việt Nam đã tìm thấy 828 loài, nếu tính cả phân loài thì khu hệ chim Việt Nam có khoảng gần 1500 loài và phân loài chim thuộc 81 họ, 19 bộ, chiếm khoảng 9% tổng số loài chim trên toàn thế giới (Võ Quý, Nguyễn Cử, 1995)[17], trong đó có nhiều loài quý hiếm, đặc hữu đối với Việt Nam và khu vực Đông Dương. Tuy nhiên các nghiên cứu trước thập niên 90 của thế kỷ XX mang ý nghĩa lập danh lục và phân loại là chính, mục đích bảo tồn chưa được quan tâm nhiều trong thời kỳ này.

Lịch sử nghiên cứu chim tại khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến Khu BTTN Thượng Tiến được thành lập theo Quyết định số 676- QĐ/UB ngày 30/09/1995 của Ủy ban nhân dân tỉnh Hoà Bình. Theo Luận chứng kinh tế kỹ thuật năm 1995 và các báo cáo chuyên đề hệ động, thực vật Khu BTTN Thượng Tiến năm 1995 của Đoàn điều tra qui hoạch rừng tỉnh Hòa Bình thì hệ động vật có 280 loài và loài phụ, thuộc 86 họ và 25 bộ. Trong đó có 77 loài chim, thuộc 36 họ, 12 bộ đã được ghi nhận trong Khu BTTN. Tuy nhiên, theo đánh giá những con số trên đây mới chỉ là kết quả điều tra sơ bộ, với mục đích chính là phục vụ cho xây dựng luận chứng Kinh tế - Kỹ thuật.

Trong danh lục này phần lớn là các loài chim sinh sống ở các sinh cảnh ven rừng, trảng cỏ, cây bụi, đồng ruộng và làng bản. Chưa có nhiều loài sinh sống trong sinh cảnh rừng tự nhiên được ghi nhận Đánh giá vai trò bảo tồn của một số loại rừng trồng và tìm hiểu khu hệ chim tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến, Hòa Bình" (Phạm Thanh Hà, 2010).