Luận văn thạc sĩ đánh giá khả năng áp thuế tiêu thụ đặc biệt lên mặt hàng nước giải khát công nghiệp tại việt nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá khả năng áp thuế tiêu thụ đặc biệt lên mặt hàng nước giải khát công nghiệp tại việt nam, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Trương Ngọc Phong
• Người hướng dẫn: TS. Đinh Công Khải
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Đánh Giá Tác Động Của Thuế Tiêu Thụ Đặc Biệt Lên Nước Giải Khát Công Nghiệp Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU
• 1.1. Bối cảnh và vấn đề chính sách
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Khung phân tích, phương pháp nghiên cứu, và dữ liệu nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu
• 1.7. Cấu trúc luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: GIỚI THIỆU
• 2.1. Khung phân tích Kinh tế học về thuế
• 2.2. Thuế tiêu thụ đặc biệt
• 2.3. Chính sách thuế đối với nước giải khát trên thế giới
• 2.4. Lý thuyết hàm cầu tiêu dùng
• 2.5. Các mô hình nghiên cứu cầu tiêu dùng
• 2.5.1. Mô hình phương trình đơn
• 2.5.2. Các mô hình hàm cầu hệ thống (Demand Systems)
• 2.6. Tổng quan các nghiên cứu liên quan
• 2.6.1. Nghiên cứu ngoài nước
• 2.6.2. Nghiên cứu trong nước
• 2.7. Tóm tắt chương
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH KINH TẾ LƯỢNG VÀ CÁC VẤN ĐỀ ƯỚC LƯỢNG
• 3.1. Giới thiệu chương
• 3.2. Lựa chọn mô hình nghiên cứu
• 3.3. Các giả thuyết nghiên cứu
• 3.4. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.5. Vấn đề ước lượng
• 3.6. Các thủ tục ước lượng mô hình
• 3.7. Tóm tắt chương
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ PHÂN TÍCH VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Giới thiệu chương
• 4.2. Khái quát về ngành nước giải khát Việt Nam
• 4.3. Ngoại tác tiêu cực từ nước giải khát
• 4.4. Xây dựng hàm cầu nước giải khát và xác định độ co giãn
• 4.5. So sánh kết quả ước lượng độ co giãn với một số nghiên cứu trước
• 4.6. Phân tích chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt lên mặt hàng nước giải khát
• 4.6.1. Phân tích tính kinh tế của thuế tiêu thụ đặc biệt đối với nước giải khát
• 4.6.2. Phân tích tính công bằng của thuế tiêu thụ đặc biệt đối với nước giải khát
• 4.6.3. Phân tích tính đơn giản của thuế tiêu thụ đặc biệt đối với nước giải khát
• 4.7. Phân tích tác động kinh tế của thuế đối với nước giải khát
• 4.8. Tóm tắt chương
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH
• 5.1. Kết luận
• 5.2. Khuyến nghị chính sách
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Tài liệu Tiếng Việt
• Tài liệu Tiếng Anh
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1: Tìm hiểu về ngoại tác tiêu cực của nước giải khát
• Phụ lục 2: Cách xây dựng hàm cầu theo lý thuyết kinh tế học
• Phụ lục 3: Xây dựng hàm cầu theo cách tiếp cận đối ngẫu
• Phụ lục 4: Các dạng hàm cầu mô hình phương trình đơn
• Phụ lục 5: Các mô hình hàm cầu hệ thống
• Phụ lục 6: Cách tính tỷ lệ IMR
• Phụ lục 7: Thủ tục ước lượng mô hình LA/AIDS
• Phụ lục 8: Kết quả hồi qui hàm Probit
• Phụ lục 9: Kết quả ước lượng mô hình LA/AIDS với ràng buộc tính đồng nhất và tính đối xứng
• Phụ lục 10: Độ co giãn theo giá chéo của các mặt hàng
• Phụ lục 11: Tính toán tác động của thuế
• Phụ lục 12: Nghi vấn chuyển giá của Coca-Cola và PepsiCo

Tóm tắt

I. Bối cảnh và vấn đề chính sách

Ngành công nghiệp nước giải khát tại Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ với tổng doanh thu 11.870 tỷ VND trong năm 2013. Tuy nhiên, việc áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt lên mặt hàng này đã gây ra nhiều tranh cãi. Bộ Tài chính đã đề xuất áp thuế 10% lên nước giải khát có ga không cồn, với lý do bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Các nhà sản xuất phản đối, cho rằng không có bằng chứng y học xác thực cho thấy nước giải khát có ga gây hại. Họ cũng lo ngại về tác động tiêu cực của thuế đến doanh thu nước giải khát và nền kinh tế. Việc áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt đã được thực hiện ở nhiều quốc gia, nhưng hiệu quả của nó vẫn còn gây tranh cãi. Nghiên cứu này nhằm đánh giá tác động của thuế tiêu thụ đặc biệt lên nước giải khát công nghiệp tại Việt Nam.

II. Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu của nghiên cứu là phân tích hiệu quả của chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt đối với mặt hàng nước giải khát. Nghiên cứu sẽ trả lời các câu hỏi chính: (1) Có tồn tại ngoại tác tiêu cực khi sử dụng nước giải khát không? (2) Chính sách thuế này có phải là một chính sách thuế hiệu quả? (3) Tác động kinh tế của thuế tiêu thụ đặc biệt lên nước giải khát sẽ như thế nào? (4) Chính phủ Việt Nam có nên áp thuế tiêu thụ đặc biệt lên nước giải khát hay không? Những câu hỏi này sẽ giúp xác định tính khả thi và hiệu quả của chính sách thuế trong bối cảnh hiện tại.

III. Khung phân tích và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng khung phân tích kinh tế học về thuế của Stiglitz (1986) để đánh giá tính hiệu quả của chính sách thuế. Các tiêu chí chính bao gồm tính kinh tế, tính công bằng và tính đơn giản. Dữ liệu từ VHLSS 2010 sẽ được sử dụng để ước lượng độ co giãn của cầu theo giá và theo thu nhập cho mặt hàng nước giải khát. Phân tích định lượng sẽ giúp xác định tác động của thuế đến hành vi tiêu dùng và doanh thu của ngành nước giải khát. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách.

IV. Phân tích tác động kinh tế của thuế

Phân tích cho thấy thuế tiêu thụ đặc biệt có thể gây ra tổn thất vô ích cho xã hội. Khi áp thuế, giá nước giải khát sẽ tăng, dẫn đến giảm cầu tiêu dùng. Điều này ảnh hưởng đến doanh thu nước giải khát và có thể làm giảm sản lượng sản xuất. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng mặt hàng nước giải khát có cầu co giãn mạnh theo giá, nghĩa là người tiêu dùng sẽ giảm tiêu dùng khi giá tăng. Từ đó, chính sách thuế này có thể không đạt được mục tiêu kinh tế và công bằng mà chính phủ mong muốn.

V. Khuyến nghị chính sách

Dựa trên kết quả nghiên cứu, khuyến nghị chính sách là không nên áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với nước giải khát ở thời điểm hiện tại. Thay vào đó, chính phủ nên xem xét các chính sách thuế khác như thuế doanh thu hoặc cải cách thuế thu nhập doanh nghiệp để tăng nguồn thu từ ngành nước giải khát. Đồng thời, cần thiết kế các chính sách khuyến khích tiêu dùng sản phẩm có lợi cho sức khỏe, như sữa. Nghiên cứu cũng đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo để đánh giá chính xác hơn các tác động kinh tế của thuế đến ngành nước giải khát.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ngành công nghiệp nước giải khát công nghiệp tại Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ với tổng doanh thu năm 2013 đạt khoảng 11.870 tỷ đồng và sản lượng tiêu thụ lên đến hơn 2 tỷ lít, tốc độ tăng trưởng trung bình giai đoạn 2009–2013 đạt 19,35%. Mức tiêu thụ bình quân đầu người hiện là 23 lít/năm, thấp hơn mức trung bình thế giới khoảng 40 lít/năm, dự báo sẽ tiếp tục tăng trong tương lai do dân số trẻ và điều kiện khí hậu thuận lợi. Tuy nhiên, việc Bộ Tài chính đề xuất áp thuế tiêu thụ đặc biệt 10% lên nước giải khát có ga vào năm 2014 đã gây ra nhiều tranh cãi. Lập luận ủng hộ cho rằng thuế nhằm hạn chế các vấn đề sức khỏe như béo phì, tiểu đường, trong khi các nhà sản xuất phản đối vì cho rằng không có bằng chứng y học xác thực và thuế sẽ gây tổn thất kinh tế.

Nghiên cứu này nhằm đánh giá hiệu quả kinh tế của chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt đối với mặt hàng nước giải khát tại Việt Nam, trả lời các câu hỏi chính sách về tính hiệu quả, tác động kinh tế và tính khả thi của việc áp thuế. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thị trường nước giải khát công nghiệp tại Việt Nam, sử dụng dữ liệu điều tra mức sống hộ gia đình năm 2010 (VHLSS 2010) để ước lượng độ co giãn của cầu theo giá và thu nhập. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách và các bên liên quan đưa ra quyết định phù hợp nhằm cân bằng giữa mục tiêu thu ngân sách và phát triển ngành công nghiệp nước giải khát.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung phân tích kinh tế học về thuế của Stiglitz (1986), trong đó một chính sách thuế hiệu quả cần thỏa mãn ba tiêu chí cốt lõi: (1) hiệu quả kinh tế (tổn thất vô ích do thuế gây ra thấp nhất), (2) tính công bằng (bao gồm công bằng ngang và công bằng dọc), và (3) tính đơn giản về mặt hành chính (chi phí thu thuế thấp hơn doanh thu thuế). Thuế tiêu thụ đặc biệt được xem là công cụ nhằm hạn chế tiêu dùng các mặt hàng gây ngoại tác tiêu cực, thường áp dụng cho hàng hóa có cầu ít co giãn theo giá và có độ co giãn theo thu nhập lớn hơn 1.

Lý thuyết cầu tiêu dùng được sử dụng để xây dựng hàm cầu và ước lượng độ co giãn của cầu theo giá và thu nhập. Hàm cầu Almost Ideal Demand System (AIDS) do Deaton và Muellbauer (1980) đề xuất được lựa chọn vì thỏa mãn các ràng buộc lý thuyết như tính cộng dồn, tính đồng nhất và tính đối xứng, đồng thời cho phép phân tích đồng thời nhiều mặt hàng đồ uống có khả năng thay thế lẫn nhau.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là bộ dữ liệu VHLSS 2010 với mẫu 9.399 hộ gia đình, trong đó có 1.739 hộ tiêu dùng nước giải khát. Các biến nghiên cứu bao gồm tỷ lệ chi tiêu cho từng mặt hàng đồ uống (nước giải khát, sữa tươi, cà phê, chè), giá cả, tổng chi tiêu, cùng các biến nhân khẩu học và kinh tế xã hội như tuổi, giới tính, trình độ học vấn, quy mô hộ gia đình, khu vực sinh sống và nhóm thu nhập.

Phương pháp phân tích sử dụng mô hình LA/AIDS kết hợp thủ tục ước lượng hai bước Heckman để xử lý vấn đề quan sát bị kiểm duyệt do nhiều hộ không tiêu dùng mặt hàng nước giải khát, tránh sai lệch chọn mẫu. Mô hình ước lượng được thực hiện bằng phương pháp Seemingly Unrelated Regression (SUR) với các ràng buộc lý thuyết được áp đặt nhằm đảm bảo tính bền vững của hàm cầu.

Timeline nghiên cứu gồm ba bước chính: (1) đánh giá sự tồn tại ngoại tác tiêu cực từ nước giải khát dựa trên các nghiên cứu y học và kinh tế; (2) ước lượng hàm cầu và phân tích các tiêu chí của chính sách thuế hiệu quả; (3) đánh giá tác động kinh tế của thuế và đề xuất chính sách phù hợp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Độ co giãn của cầu theo giá và thu nhập: Nước giải khát tại Việt Nam có cầu co giãn mạnh theo giá với hệ số khoảng -2,77, nghĩa là tăng giá 1% sẽ làm giảm lượng cầu 2,77%. Độ co giãn theo thu nhập là 0,56, cho thấy nước giải khát không phải là hàng hóa xa xỉ và cầu tăng chậm hơn thu nhập. Các mặt hàng đồ uống khác như sữa tươi, cà phê, chè cũng có cầu co giãn theo giá âm và theo thu nhập dương, nhưng mức độ khác nhau.

2. Tính hiệu quả kinh tế của thuế: Do cầu nước giải khát co giãn mạnh theo giá, áp thuế tiêu thụ đặc biệt sẽ gây ra biến dạng hành vi tiêu dùng lớn, dẫn đến tổn thất vô ích cao và giảm doanh thu thuế. Tình trạng mất việc làm trong ngành sản xuất có thể xảy ra, đồng thời người tiêu dùng có thể chuyển sang mua hàng ở nước ngoài do giá tăng cao.

3. Tính công bằng của thuế: Thuế tiêu thụ đặc biệt không đạt tính công bằng dọc vì người có thu nhập cao không tiêu dùng nước giải khát nhiều hơn tương ứng. Tính công bằng ngang cũng khó đạt được nếu chỉ áp thuế riêng cho nước giải khát mà không áp cho các sản phẩm chứa đường khác như sữa, bánh kẹo.

4. Tính đơn giản của thuế: Việc áp thuế phân biệt theo loại nước giải khát hoặc hàm lượng đường sẽ làm tăng chi phí hành thu và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp, gây khó khăn trong quản lý thuế. Nếu áp thuế đồng bộ thì không đạt tính công bằng, còn nếu phân biệt thuế suất thì chi phí quản lý tăng cao.

5. Tác động kinh tế tổng thể: Ước tính tổn thất vô ích do thuế gây ra có thể lên đến hàng trăm tỷ đồng mỗi năm, trong khi doanh thu thuế không đảm bảo cao do cầu co giãn mạnh. Mức giảm GDP do thuế cũng có thể đáng kể tùy thuộc vào độ co giãn của cung.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các nghiên cứu quốc tế cho thấy nước giải khát không phải là hàng hóa xa xỉ và có cầu co giãn mạnh theo giá, đặc biệt ở các nước đang phát triển. Việc áp thuế tiêu thụ đặc biệt lên mặt hàng này không chỉ gây tổn thất kinh tế mà còn không đạt mục tiêu giảm tiêu dùng hiệu quả do thiếu bằng chứng rõ ràng về ngoại tác tiêu cực. So sánh với các quốc gia như Đan Mạch, Ai Cập, Ireland cho thấy nhiều nước đã giảm hoặc bãi bỏ thuế do tác động tiêu cực đến ngành sản xuất và kinh tế.

Dữ liệu và phương pháp ước lượng được lựa chọn đảm bảo tính chính xác và phù hợp với đặc điểm thị trường Việt Nam, tuy nhiên vẫn tồn tại hạn chế về dữ liệu không phân loại chi tiết các loại nước giải khát và không ước lượng được độ co giãn của cung. Việc phân tích tác động thuế dựa trên giả định độ co giãn cung khác nhau nhằm khắc phục phần nào hạn chế này.

Dữ liệu cũng cho thấy các mặt hàng đồ uống có thể thay thế cho nhau, đặc biệt giữa nước giải khát và sữa tươi, gợi ý rằng chính sách thuế có thể gây biến dạng tiêu dùng không mong muốn nếu không được thiết kế cẩn trọng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Không áp thuế tiêu thụ đặc biệt lên nước giải khát hiện tại: Bộ Tài chính nên cân nhắc không đưa nước giải khát vào danh mục chịu thuế tiêu thụ đặc biệt do không đạt các tiêu chí hiệu quả kinh tế và công bằng, đồng thời tránh làm tăng giá sản phẩm nội địa so với khu vực ASEAN, gây mất lợi thế cạnh tranh.

2. Áp dụng các chính sách thuế không gây biến dạng tiêu dùng: Thay vì thuế tiêu thụ đặc biệt, chính phủ có thể xem xét thuế doanh thu hoặc cải cách thuế thu nhập doanh nghiệp nhằm tăng nguồn thu từ các nhà sản xuất nước giải khát, đồng thời hạn chế hiện tượng chuyển giá.

3. Khuyến khích tiêu dùng sản phẩm có lợi cho sức khỏe: Thiết kế chính sách giảm giá hoặc hỗ trợ cho mặt hàng sữa tươi để kích thích người dân chuyển sang sử dụng sản phẩm lành mạnh hơn, tận dụng mối quan hệ thay thế giữa nước giải khát và sữa tươi.

4. Tăng cường nghiên cứu và giám sát thị trường: Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về phía cung và các trở ngại trong công tác hành thu thuế, đồng thời phân tích chi tiết các loại nước giải khát để có chính sách phù hợp hơn trong tương lai.

5. Đẩy mạnh truyền thông và nâng cao nhận thức: Kết hợp các chương trình giáo dục sức khỏe nhằm thay đổi thói quen tiêu dùng, giảm thiểu các tác động tiêu cực tiềm ẩn của nước giải khát mà không cần dựa vào công cụ thuế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách công: Luận văn cung cấp cơ sở phân tích khoa học về hiệu quả và tác động của chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt, giúp họ đưa ra quyết định chính sách phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

2. Cơ quan thuế và quản lý ngành nước giải khát: Thông tin về độ co giãn cầu và tác động thuế giúp các cơ quan này thiết kế và quản lý chính sách thuế hiệu quả, đồng thời đánh giá các rủi ro và chi phí hành thu.

3. Các nhà sản xuất và doanh nghiệp trong ngành nước giải khát: Hiểu rõ tác động của thuế và các yếu tố ảnh hưởng đến cầu tiêu dùng giúp doanh nghiệp xây dựng chiến lược giá và sản phẩm phù hợp với thị trường.

4. Các nhà nghiên cứu và học viên chuyên ngành chính sách công, kinh tế học: Luận văn là tài liệu tham khảo quý giá về ứng dụng mô hình AIDS trong nghiên cứu cầu tiêu dùng, cũng như phân tích chính sách thuế trong bối cảnh Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nước giải khát có cầu co giãn mạnh theo giá?
   Nước giải khát không phải là hàng hóa thiết yếu, người tiêu dùng có thể dễ dàng chuyển sang các sản phẩm thay thế hoặc giảm tiêu dùng khi giá tăng, dẫn đến cầu co giãn mạnh. Ví dụ, khi giá nước giải khát tăng, người tiêu dùng có thể chuyển sang uống nước lọc hoặc sữa.

2. Thuế tiêu thụ đặc biệt có giúp giảm các bệnh liên quan đến nước giải khát không?
   Hiện chưa có bằng chứng y học rõ ràng chứng minh nước giải khát là nguyên nhân chính gây ra các bệnh như béo phì hay tiểu đường. Do đó, thuế tiêu thụ đặc biệt không phải là công cụ hiệu quả duy nhất để giải quyết vấn đề này.

3. Tại sao chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt không đạt tính công bằng?
   Vì nước giải khát không phải là hàng hóa xa xỉ, người có thu nhập cao không tiêu dùng nhiều hơn tương ứng, nên thuế này không mang tính lũy tiến. Ngoài ra, nếu chỉ áp thuế riêng cho nước giải khát mà không áp cho các sản phẩm chứa đường khác thì không đạt tính công bằng ngang.

4. Chi phí hành thu thuế tiêu thụ đặc biệt có cao không?
   Nếu áp thuế phân biệt theo loại sản phẩm hoặc hàm lượng đường, chi phí quản lý và tuân thủ sẽ tăng cao do phức tạp trong giám sát và doanh nghiệp có thể tìm cách tránh thuế. Thuế đồng bộ thì đơn giản hơn nhưng không công bằng.

5. Có giải pháp nào thay thế thuế tiêu thụ đặc biệt để quản lý tiêu dùng nước giải khát?
   Chính phủ có thể áp dụng các chính sách thuế doanh thu hoặc thuế thu nhập doanh nghiệp để tăng nguồn thu mà không gây biến dạng tiêu dùng. Đồng thời, hỗ trợ giảm giá các sản phẩm lành mạnh như sữa để khuyến khích chuyển đổi tiêu dùng.

Kết luận

• Nước giải khát tại Việt Nam có cầu co giãn mạnh theo giá (-2,77) và co giãn thấp theo thu nhập (0,56), không phải là hàng hóa xa xỉ.
• Thuế tiêu thụ đặc biệt áp lên nước giải khát không đạt hai tiêu chí quan trọng của chính sách thuế hiệu quả là tính kinh tế và tính công bằng.
• Tính đơn giản của thuế cũng khó đảm bảo nếu áp thuế suất phân biệt theo loại sản phẩm hoặc hàm lượng đường.
• Thuế có thể gây tổn thất kinh tế lớn, giảm doanh thu thuế và ảnh hưởng tiêu cực đến ngành sản xuất nước giải khát.
• Khuyến nghị không áp thuế tiêu thụ đặc biệt lên nước giải khát hiện tại, thay vào đó tập trung vào các chính sách thuế khác và khuyến khích tiêu dùng sản phẩm có lợi cho sức khỏe.

Next steps: Tiếp tục nghiên cứu sâu về phía cung và chi phí hành thu thuế, đồng thời phát triển các chính sách hỗ trợ thay thế phù hợp. Các nhà hoạch định chính sách được khuyến khích xem xét kỹ lưỡng các kết quả này trước khi quyết định áp dụng thuế tiêu thụ đặc biệt.

Các cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp nên phối hợp chặt chẽ để xây dựng chính sách thuế và quản lý ngành nước giải khát hiệu quả, bền vững, phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tác giả sẽ tiến hành phân tích hiệu quả của chính sách thuế tiêu thụ đặc biệt đối với mặt hàng nước giải khát dựa trên khung phân tích kinh tế học về thuế được Stiglitz (1986) đề xuất, và lý thuyết thuế tiêu thụ đặc biệt. Bên cạnh đó, lý thuyết cầu tiêu dùng cũng được sử dụng để ước lượng độ co giãn của cầu theo giá và theo thu nhập của mặt hàng nước giải khát, nhằm hỗ trợ cho việc phân tích hiệu quả của chính sách thuế này.2 Khung phân tích Kinh tế học về thuế Theo Stiglitz (1986) một hệ thống thuế tốt nếu nó đạt được 5 tính chất bao gồm (i) Hiệu quả kinh tế; (ii) Tính công bằng; (iii) Tính đơn giản về mặt hành chính; (iv) Tính linh hoạt; và (v) Tính trách nhiệm về mặt chính trị. Trong 5 yếu tố kể trên, 3 yếu tố cốt lõi của chính sách thuế hiệu quả là hiệu quả kinh tế, tính công bằng, và tính đơn giản, đây là 3 yếu tố được phân tích trong luận văn này.

(i) Hiệu quả kinh tế yêu cầu chính sách thuế không can thiệp vào việc phân bổ nguồn lực hiệu quả, hay không gây ra các bóp méo hành vi kinh tế. Có nghĩa là, một khi chính sách thuế được áp dụng thì tổn thất vô ích mà xã hội phải gánh chịu là thấp nhất. Tổn thất vô ích luôn tồn tại, cơ chế gây tổn thất của thuế thông qua tác động về giá cả của hàng hóa. Theo đó, khi một mặt hàng bị áp thuế, giá của nó sẽ tăng lên, trong khi thu nhập của người tiêu dùng chưa tăng, điều này tương đương với việc giảm ngân sách chi tiêu, phản ứng của họ là cắt giảm chi tiêu hoặc sử dụng mặt hàng khác thay thế.

Kết quả là lợi ích mà người tiêu dùng nhận được bị suy giảm, điều tương tự cũng sẽ xảy ra đối với các nhà sản xuất. Chính vì vậy, một chính sách thuế được xem là đạt hiệu quả kinh tế nếu tổn thất vô ích do thuế gây ra là nhỏ nhất. Một loại hàng hóa có cầu (hoặc cung, hoặc cả hai) ít co giãn theo giá thì khi hàng hóa này bị áp thuế sẽ có ít sự biến dạng trong hành vi tiêu dùng (hoặc sản xuất), nói cách khác là thuế đối với những mặt hàng này ít gây ra tổn thất vô ích cho xã hội.1 dưới đây mô tả tác động này (Mankiw, 2010, tr.1: Tổn thất vô ích dưới tác động của thuế (a) Cung co giãn ít (b) Cung co giãn nhiều Giá Giá Khi cung co giãn Cung nhiều, phần tổn thất Khi cung ít co giãn, vô ích càng lớn. phần tổn thất vô ích Độ lớn càng nhỏ.

Độ lớn Cung của thuế của thuế Cầu Cầu 0 0 Sản lượng Sản lượng Giá (c) Cầu co giãn ít Giá Cung (d) Cầu co giãn nhiều Cung Độ lớn Độ lớn của thuế Cầu Khi cầu ít co giãn, của thuế phần tổn thất vô Khi cầu co giãn ích càng nhỏ. nhiều, phần tổn thất vô ích càng lớn. Cầu 0 0 Sản lượng Sản lượng Nguồn: Mankiw, 2010, Hình 5, trang 180 (ii) Tính công bằng kinh tế đòi hỏi một hệ thống thuế tốt phải đảm bảo được tính công bằng dọc và công bằng ngang. Tính công bằng ngang đạt được nếu các đối tượng về mọi mặt như nhau phải chịu thuế ngang nhau.

Ví dụ, nếu đánh thuế tiêu thụ đặc biệt lên nước giải khát vì cho rằng đường trong sản phẩm này gây ra các vấn đề sức khỏe thì cả các sản phẩm khác có đường cũng nằm trong diện chịu thuế. Ngược lại, tính công bằng dọc đòi hỏi các đối tượng khác nhau thì sẽ được đối xử khác nhau. Chính sách thuế được xem là đạt được công bằng dọc nếu người càng có khả năng chi trả cao sẽ càng đóng thuế nhiều hơn. Thông thường, hàng hóa chịu thuế mà người có thu nhập cao sử dụng nhiều hơn so với người có thu nhập thấp thì thuế đạt được tính công bằng dọc.

Nói cách khác, tính công bằng dọc đạt được nếu hàng hóa chịu thuế có cầu co giãn nhiều theo thu nhập. (iii) Tính đơn giản về mặt hành chính (hay còn gọi là tính khả thi) đòi hỏi hệ thống thuế phải đơn giản để việc quản lý dễ dàng và không tốn kém. Bất kỳ một sắc thuế nào cũng đối mặt với vấn đề chi phí quản lý thu thuế, chi phí này bao gồm hai loại là chi phí trực tiếp và chi phí gián tiếp. Chi phí trực tiếp là các khoản chi tiêu cho công tác hành thu của nhà quản lý, còn chi phí gián tiếp là các khoản mà người nộp thuế phải gánh chịu; ví dụ chi phí thời 123doc 6 gian khai báo thuế, hoàn thành các biểu mẫu, hay thuê luật sư…v.

Chi phí hành thu phụ thuộc vào 4 yếu tố, gồm (1) những ghi chép không bị đánh thuế: đó là chi phí cho công tác kiểm tra sổ sách của các đối tượng nộp thuế. Ví dụ những doanh nghiệp lớn có hệ thống chứng từ đồ sộ thì cơ quan quản lý thuế sẽ tốn nhiều chi phí kiểm tra; (2) tính phức tạp của hệ thống thuế: nếu một chính sách thuế có nhiều qui định thì nó sẽ tạo thêm các chi phí trong quá trình quản lý; (3) các phân biệt về thuế suất: nếu hệ thống thuế có nhiều thuế suất thì các chủ thể nộp thuế sẽ tìm cách chuyển nhiệm vụ nộp thuế xuống các mức thuế suất thấp hơn, hoạt động này gây ra đồng thời hai loại chi phí nói trên; và (4) phụ thuộc vào bản chất của loại thuế, chẳng hạn thuế thu nhập thường được xem là loại thuế có chi phí hành thu cao hơn các loại thuế khác. Thông thường, một sắc thuế đạt được tính đơn giản về mặt hành chính nếu doanh thu thuế tạo ra cao hơn chi phí hành thu để thực hiện chính sách đó. Ba tính chất quan trọng của chính sách thuế hiệu quả có thể tóm tắt theo sơ đồ dưới đây.2: Khung phân tích kinh tế học về thuế Tổn thất vô ích thấp: thường đạt Hiệu quả kinh tế được khi hàng hóa có cầu hoặc cung ít co giãn theo giá.

Công bằng ngang: các hàng hóa có tính chất như nhau phải được Chính sách Tính công bằng đối xử như nhau. thuế hiệu quả Công bằng dọc: người có khả năng chi trả cao hơn phải nộp thuế nhiều hơn. Tính đơn giản Doanh thu thuế lớn hơn chi phí hành thu. Nguồn: Tác giả tự vẽ dựa trên đề xuất của Stiglitz (1986).3 Thuế tiêu thụ đặc biệt Thuế tiêu thụ đặc biệt (Excise Tax) hay còn gọi là thuế phân biệt thường được sử dụng để đánh vào một mặt hàng mà chính phủ không khuyến khích người dân sử dụng (hàng xa xỉ hay hàng hóa tội lỗi), chẳng hạn như thuốc lá, rượu bia, xe hơi đắt tiền.

Hàng hóa được chọn để đánh thuế thường có một hoặc vài đặc điểm sau: (1) việc tiêu dùng nó gây ra các ngoại tác tiêu cực; (2) những sản phẩm có cầu ít co giãn theo giá; (3) hàng hóa có độ co 123doc 7 giãn của cầu theo thu nhập lớn hơn 1; và (4) hàng hóa mà việc sản xuất và kinh doanh cần được chính phủ điều tiết (Mccarten và Stotsky, 1995) Thuế suất thuế tiêu thụ đặc biệt hiệu quả là mức bằng với chi phí ngoại tác tại điểm tiêu dùng tối ưu xã hội. Đặc điểm của thuế tiêu thụ đặc biệt là tương đối dễ quản lý, tổn thất xã hội thấp vì cầu hàng hóa ít co giãn theo giá, ít bị phản đối bởi hợp với đạo đức xã hội. Tính hiệu quả được đảm bảo vì là loại thuế đánh vào hàng hóa không có hàng hóa thay thế nên ít tạo ra biến dạng; làm giảm ngoại tác tiêu cực nên thuế này đạt được lợi ích kép, vừa tăng nguồn thu mà vừa giảm các hành vi không có lợi cho xã hội. Tính công bằng thể hiện ở khía cạnh công bằng dọc khi thuế này được áp vào các mặt hàng mà những người có khả năng chi trả cao mới sử dụng.

Tính khả thi được thể hiện ở khía cạnh công tác hành thu tốn ít chi phí vì dễ xác định nguồn thu, dễ kiểm soát, khả năng áp thuế tại nguồn rất cao. Nhà quản lý thuế chỉ cần căn cứ vào doanh số của các nhà sản xuất để thu thuế, hơn nữa số lượng các nhà sản xuất mặt hàng loại này cũng rất hạn chế (Mccarten và Stotsky, 1995).4 Chính sách thuế đối với nước giải khát trên thế giới Có nhiều nước áp thuế tiêu thụ đặc biệt cho nước giải khát như: (1) Ở Hoa Kỳ, thuế tiêu thụ đặc biệt được tính cho mặt hàng đồ uống có đường, được gọi là thuế Soda (Soda Tax) theo từng bang, ví dụ ở Washington mức thuế suất là 1,8%/lit; (2) Ở Hà Lan, nước giải khát có ga phải chịu thuế tiêu dùng (Consumption Tax) với mức thuế suất 2,97%/lít; (3) Ở Phần Lan, thuế tiêu thụ đặc biệt được áp dụng cho các loại đồ uống với thuế suất 1,81%/lít; (4) Ở Croatia, thuế tiêu thụ đặc biệt được áp cho nước giải khát không cồn với thuế suất 2,24%/lít; (5) Ở Thái Lan, thuế tiêu thụ đặc biệt với thuế suất phân biệt cho các loại đồ uống như nước soda, đồ uống tổng hợp, và nước trái cây với thuế suất lần lượt là 25% tương đương 0,77 bath/440 cc, 20% tương đương 0,37 bath/440 cc. Năm 2012, Pháp là quốc gia tiếp theo đánh thuế lên đồ uống có đường với mức thuế khoảng 2 cent/hộp. Mặc dù vậy, cũng có một số quốc gia từng áp thuế lên nước giải khát nhưng sau đó đã giảm hoặc bãi bỏ.

Ai Cập đã giảm thuế suất từ 65% xuống 25%, và giữ đến nay. Ai-len đã giảm mức thuế 0,10 £/gallon trong giai đoạn 1975– 1979, giảm tiếp 0,37 £/gallon trong giai đoạn 1980– 1990, đến giai đoạn 1990– 1992 giảm tiếp 0,29 £/gallon, và bãi bỏ chính sách thuế này vào tháng 11/1992. Đan Mạch đã xây dựng rồi lại bãi bỏ thuế thuế đường trong đồ uống chỉ sau hơn 1 năm áp dụng.5 Lý thuyết hàm cầu tiêu dùng Lý thuyết kinh tế cung cấp hai phương pháp cận để tạo ra hàm cầu gồm: (1) Phương pháp tối ưu hóa trong kinh tế học cổ điển; và (2) Xác định tổng số phương trình vi phân cho mỗi sản phẩm (Theil & Clements, 1987) (xem chi tiết tại Phụ lục 2). Cách tiếp cận thứ nhất cho phép xây dựng các hàm cầu thỏa mãn các tính chất cơ bản của lý thuyết cầu là tính cộng dồn, tính đồng nhất, tính đối xứng, và tính ngược chiều.

Vì vậy, trong nghiên cứu này tác giả sử dụng cách tiếp cận thứ nhất, tức là hàm cầu được hình thành dựa trên tiếp cận tối ưu hóa.