CHƯƠNG I: LÝ LUẬN VỀ CÔNG TY ĐA QUỐC GIA VÀ VẤN ĐỀ CHUYỂN GIÁ CỦA CÁC CÔNG TY ĐA QUỐC GIA I.1 TỔNG QUAN VỀ CÁC CÔNG TY ĐA QUỐC GIA: I.1 Khái niệm Các quan hệ kinh doanh quốc tế ra đời từ khi quốc gia mở cửa, hội nhập, giao lưu kinh tế. Đầu tư nước ngoài là một hình thức đầu tư quốc tế, ra đời tương đối muộn hơn so với các hình thức kinh doanh quốc tế khác nhưng lại nhanh chóng phát triển, các công ty đa quốc gia được thành lập. Công ty đa quốc gia (MNC: multinatinal corporations hoặc MNE: multinational enterprises) được hiểu là công ty sản xuất hay cung ứng dịch vụ ở ít nhất hai quốc gia. Các công ty đa quốc gia lớn thường có ngân sách vượt cả ngân sách của nhiều quốc gia và có thể gây ảnh hưởng lớn đến các mối quan hệ quốc tế và nền kinh tế của các quốc gia.2 Bản chất, sự phát triển và cấu trúc Hiện nay, xu hướng đầu tư từ các nước phát triển tới các nước đang phát triển đặc biệt là giữa các nước đang phát triển ngày càng trở nên phổ biến mà nổi bật nhất là đầu tư trực tiếp nước ngoài.
Nguồn gốc chính của các khoản đầu tư trực tiếp nước ngoài đến từ các công ty đa quốc gia. Các dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài từ các công ty đa quốc gia này hiện lên tới gần 95% tổng số đầu tư trực tiếp nước ngoài trên thế giới. Hầu hết các công ty này khởi hành từ các quốc gia giàu có, phát triển, thông thường, các công ty này mang vốn ra nước ngoài bởi họ sở hữu một số lợi thế đặc biệt mà học muốn khai thác tối đa, hơn nữa có thể thu được nhiều lợi nhuận từ các hoạt động ở nước ngoài. Công ty đa quốc gia chủ yếu đặt trụ sở chính ở quốc gia gốc và mở rộng ra nước ngoài bằng cách xây dựng hoặc mua lại các công ty con tại các quốc gia khác ( quốc gia tiếp nhận).
Loại mở rộng này được gọi là đầu tư trục tiếp nước ngoài (FDI ) bởi vì nó liên quan đến việc tiến hành trực tiếp sản xuất ở nước ngoài. Những công ty này cũng đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình toàn cầu hóa kinh tế. Sự xuất hiện của các công ty này không phải là một hiện tượng mới mẻ. Tuy nhiên, bản chất của chúng đã thay đổi rất nhiều trong những thế kỉ qua.
Đặc biệt với quá trình toàn cầu hóa được thúc đẩy mạnh mẽ cùng với sự mở rộng thương mại tự do, các công ty đa quốc gia đã khuếch đại mạnh mẽ về cả số lượng và quy mô hoạt động. Sau Chiến 5 tranh thế giới lần thứ hai, FDI đã phát triển với tốc độ phi thường: điển hình vào những 1980, FDI đã tăng trưởng 28,9% mỗi năm, gấp 3 lần mức tăng trưởng của thương mại thế giới. Mặc dù hiện nay, có khoảng 63000 công ty đa quốc gia trên thế giới quyền sở hữu và nắm giữ tài sản lại được tập trung ở mức độ cao: khoảng 500 công ty đa quốc gia lớn nhất đã kiểm soát hơn 2/3 thương mại thế giới, trong đó, phần lớn các trao đổi được thực hiện giữa các công ty con, chi nhánh của chúng với nhau. Bên cạnh đó, khoảng 100 công ty đa quốc gia lớn nhất đã chiếm xấp xỉ một phần ba tổng số đầu tư trực tiếp nước ngoài trên toàn cầu.
Trong đó, 6 quốc gia là các nền kinh tế lớn, công với lịch sử thương mại quốc tế lâu đời và có nhiều tổ hợp công nghiệp hung mạnh là Mỹ, Anh, Pháp, Đức, Hà Lan và Nhật Bản sở hữu tới hơn 60% nguồn vốn đầu tưu trực tiếp nước ngoài trên thế giới. Hiện nay, các công ty đa quốc gia có 3 loại hình: (1) Công ty đa quốc gia “ theo chiều ngang” sản xuất các sản phẩm cùng loại hoặc tương tự ở các quốc gia khác nhau. (2) Công ty đa quốc gia theo chiều dọc có các cơ sở sản xuất ở một số nước nào đó, sản xuất ra sản phẩm là đầu vào cho sản xuất của nó ở một số quốc gia khác. (3) Công ty đa quốc gia theo nhiều chiều có các cơ sở sản xuất ở các nước khác nhau mà chúng hợp tác theo cả chiều ngang và chiều dọc.3 Đặc trưng cơ bản của các công ty đa quốc gia: Công ty đa quốc gia có quy mô, doanh thu và phạm vi hoạt động rộng lớn.
Sở hữu của MNCs là sở hữu có tính chất đa chủ, đa quốc tịch, thể hiện ở sự tham gia của nhiều chủ sở hữu ở các nước khác nhau đối với tài sản của công ty được phân bố trên phạm vi toàn cầu. Các công ty này đầu tư đến nhiều quốc gia nhằm tranh thủ các thuận lợi từ quá trình quốc tế hóa, các ưu đãi địa phương và sở hữu tài sản trí tuệ. Theo truyền thống, chúng xuất phát từ các quốc gia phát triển và đầu tư đến các quốc gia đang phát triển khác nhưng hiện nay ngày càng nhiều công ty lựa chon đầu tư đến các quốc gia đang phát triển. Sự liên kết giữa các doanh nghiệp trong MNC nhằm mục tiêu quan trọng nhất là giải quyết những khó khăn về vốn phục vụ kinh doanh.
Vì vậy sau khi thành lập MNC, các công ty thành viên phát triển nhanh hơn, tài sản có quyền sở hữu cũng tăng lên khá nhanh, từ đó tổng tài sản cũng tăng lên đáng kể. MNCs tạo được khả năng sinh lời lớn và mang tính tiên phong để đạt được lợi thế cạnh tranh 6 vượt trội so với các đối thủ là do học thường sở hữu các yếu tố có tính cốt lõi và quyết định đối với quy trình sản xuất như: vốn đầu tư, bí quyết công nghệ, kĩ năng quản trị và mạng lưới hoạt động toàn cầu.Về lao động, MNCs thường thu hút một lượng lớn lao động ở chính quốc và các quốc gia khác. Các công ty đa quốc gia là các công ty đa ngành. Cùng với sự phát triển của MNCs, một xu hướng có tính quy luật là chúng hoạt động trong nhiều ngành, nhiều nghề, nhiều lĩnh vực như tài chính, ngân hang, bảo hiểm, nghiên cứu ứng dụng về khoa học và công nghệ.
Một điển hình ở Việt Nam là tập đoàn FPT: không chỉ hoạt động trên lĩnh vực viễn thông và phần mềm, tập đoàn này còn đá chân sang cả lĩnh vực bất động sản, quảng cáo, ngân hàng, chứng khoán,…Với sự kết hợp ngày càng chặt chẽ giữa các lĩnh vực có liên quan trong hoạt động sản xuất kinh doanh và sự liên kết giữa nghiên cứu khoa học và sản xuất đã tăng thêm lợi thế so sánh cho các công ty đa quốc gia trong việc mở rộng địa bàn hoạt động và gia tăng lợi nhuận. Các công ty đa quốc gia có cơ cấu tổ chức và sở hữu vốn đa dạng. Về cơ cấu tổ chức, được hình thành theo nguyên tắc tự nguyện và hiệp thương. Cần nhấn mạnh các doanh nghiệp là thành viên của MNC đều có pháp nhân độc lập, có cơ quan quyền lực cao nhất như hội đồng thành viên, đại hội cổ đông.
Sở hữu vốn của MNC cũng rất đa dạng. Trước hết vốn trong công ty là do các công ty thành viên làm chủ sở hữu, bao gồm cả vốn tư nhân và vốn nhà nước. Quyền sở hữu vốn trong MNC cũng tùy thuộc vào mức độ phụ thuộc của các công ty thành viên vào công ty mẹ.4 Đặc điểm phát triển của các công ty đa quốc gia: Trong hoạt động đầu tư các công ty đa quốc gia có xu hướng chuyển dịch từ công nghiệp khai thác tài nguyên sang công nghiệp chế biến sản phẩm, đem lại giá trị cao hơn; từ công nghiệp sử dụng lao động nhiều chuyển sang đầu tư vào các ngành sử dụng nhiều kĩ thuật và công nghệ mới và sang các ngành dịch vụ điện tử, dịch vụ thương mại, tài chính ngân hàng, y tế, giáo dục… Các công ty đa quốc gia ngày càng chiếm vị trí quan trọng trong sự phát triển của kinh tế thế giới. Hiện nay, các công ty đa quốc gia chiếm đến 2/3 trị giá 7 thương mại quốc tế, chiếm 4/5 tổng giá trị đầu tư FDI; 9/10 thành quả nghiên cứu khoa học và chuyển giao kĩ thuật của thế giới; chiếm 95% hoạt động xuất nhập khẩu lao động quốc tế… và các công ty đa quốc gia đóng vai trò trọng yếu trong đẩy nhanh quốc tế hóa đời sống kinh tế toàn cầu, biến mỗi nước trở thành một bộ phận của kinh tế thế giới.
Các công ty đa quốc gia đồng thời cũng mở rộng các hình thức liên kết kinh tế để tăng cường khả năng cạnh tranh. Để mở rộng phạm vi thế lực, tăng sức cạnh tranh phù hợp với bước phát triển mới của kinh tế và kĩ thuật, cùng với chiến lược sáp nhập, các công ty đa quốc gia lớn còn đẩy mạnh hoạt động liên hợp. Đó là sự thiết lập quan hệ hợp tác giữa hai hoặc nhiều công ty đa quốc gia ngang sức cùng hoặc khác quốc tịch nhằm thực hiện mục tiêu nào đó. Đa dạng hóa và chuyên môn hóa cao độ là một xu hướng chiến lược mới của mỗi công ty đa quốc gia: Các công ty thông qua sản xuất nhiều chủng loại sản phầm hoặc thỏa mãn nhiều lĩnh vực dịch vụ khác nhau để giảm bớt rủi ro, tìm kiếm cơ hội kinh doanh mới, đối phó với tình trạng kinh tế thế giới tăng trưởng chậm, nhu cầu thị trường giảm sút.
Một số khác lại dốc toàn lực phát huy thế mạnh, chuyên môn của mình.2 VẤN ĐỀ CHUYỂN GIÁ I.1 Khái niệm: Chuyển giá được hiểu là việc thực hiện chính sách giá đối với hàng hóa, dịch vụ và tài sản được chuyển dịch giữa các thành viên trong tập đoàn qua biên giới không theo giá thị trường nhằm chuyển thu nhập và lời nhuận từ nước có thuế cao sang nước có thuế thấp, tối thiểu hóa số thuế của các công ty đa quốc gia trên toàn cầu. Khái niệm này được mô tả chung là việc xác định bằng tiền đối với một loại hàng hóa hay sản phẩm nào đó, tuy nhiên chỉ bao hàm những mặt hàng mà các bên giao dịch không phải mua từ bên ngoài (hay bên thứ ba), tức là những mặt hàng được trao đổi giữa các đơn vị thành viên trong phạm vi của một doanh nghiệp với nhau- còn gọi là các chủ thể có mối quan hệ liên kết. Do đó, khái niệm này chỉ áp dụng cho MNCs gồm tập hợp nhiều doanh nghiệp (đơn vị) liên kết có tư cách pháp nhân độc 8 lập, hoặc các chủ thể kinh tế theo mô hình công ty mẹ- công ty con và có hoạt động kinh doanh quốc tế.