ĐẶT VẤN ĐỀ Tiêm chích ma túy (TCMT) đã và đang là một vấn đề nhức nhối của toàn xã hội, không chỉ huỷ hoại sức khoẻ con ngƣời mà còn ảnh hƣởng đến kinh tế, khiến nhiều gia đình rơi vào cảnh khánh kiệt, bần cùng. TCMT không chỉ là nguyên nhân của các mối bất hoà trong gia đình mà còn là nguyên nhân dẫn đến phạm tội và gây mất trật tự, an toàn xã hội. Những tác hại và hậu quả của ma tuý vẫn đang từng ngày, từng giờ, tác động và gây ảnh hƣởng đến tất cả cộng đồng không chỉ riêng ở từng địa phƣơng, của từng quốc gia mà là của toàn cầu[36]. Cai nghiện ma túy đang là vấn đề còn gặp nhiều khó khăn cả về khách quan và chủ quan, từ trƣớc đến nay đã có nhiều phƣơng pháp cai nghiện đƣợc triển khai trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam nhƣng chƣa có phƣơng pháp nào đƣợc đánh giá là chiếm ƣu thế.
Hiện nay, chƣơng trình điều trị thay thế nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng Methadone đã đƣợc triển khai tại nhiều quốc gia trên thế giới nhƣ: Úc, Mỹ, Hà Lan, Ấn Độ, Thái Lan, Trung Quốc… Đây là phƣơng pháp điều trị lâu dài, có kiểm soát, giá thành rẻ, đƣợc sử dụng theo đƣờng uống nên giúp dự phòng các bệnh lây truyền qua đƣờng máu nhƣ HIV, viêm gan B, C, đồng thời giúp ngƣời bệnh phục hồi chức năng tâm lý, lao động và tái hoà nhập cộng đồng [45]. Tại Việt Nam chƣơng trình điều trị thay thế nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng Methadone bắt đầu đƣợc triển khai từ năm 2008, đây là thành tựu của mối quan hệ hợp tác giữa Chính Phủ, Cục phòng chống AIDS - Bộ Y tế Việt Nam và các nhà tài trợ, các tổ thức Quốc tế… đến nay đã đạt đƣợc những kết quả tích cực, hứa hẹn từng bƣớc điều trị thành công cho ngƣời nghiện ma túy[52] Hoà Bình là một tỉnh miền núi phía Tây - Bắc của Việt Nam, có tuyến đƣờng quốc lộ số 6 đi qua, nối liền Thủ đô Hà Nội, các tỉnh Đông - Bắc bộ với các tỉnh Tây - Bắc bộ. Trong những năm gần đây, Hoà Bình là một trong những 2 tỉnh trọng điểm của cả nƣớc về tàng trữ, buôn bán và sử dụng ma túy. Theo hồ sơ quản lý của Công an tỉnh thì số lƣợng ngƣời nghiện chích ma túy tính đến hết tháng 12/2013 là 2.
Chƣơng trình điều trị thay thế nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc Methadone đã đƣợc triển khai tại thành phố (TP) Hoà Bình từ tháng 11/2012. Đến 10/2013 triển khai thêm 01 cơ sở tại huyện Mai Châu, tính đến thời điểm nghiên cứu đã có 497 bệnh nhân đƣợc điều trị tại 02 cơ sở trên [33]. Việc đánh giá kết quả của chƣơng trình đã đạt đƣợc nhƣ thế nào? Trong quá trình triển khai thực hiện chƣơng trình có những khó khăn gì? Làm thế nào để nâng cao tình trạng sức khỏe cho bệnh nhân điều trị nghiện các CDTP bằng Methadone tại tỉnh Hoà Bình?.là những vấn đề cần quan tâm. Vì vây, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài “ Đánh giá thực trạng một số chỉ số sức khỏe, bệnh tật ở đối tƣợng sử dụng Methadone tại tỉnh Hoà Bình” với các mục tiêu sau: 1.
Đánh giá thực trạng một số chỉ số sức khỏe và bệnh tật ở đối tượng sử dụng Methadone tại tỉnh Hoà Bình 2. Phân tích một số yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe và bệnh tật của đối tượng sử dụng Methadone 3 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm, định nghĩa, phân loại về ma túy và các chất gây nghiện - Chất ma túy: Chất ma túy là các chất gây nghiện, chất hƣớng thần đƣợc quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành[28]. - Chất gây nghiện: Chất gây nghiện là chất kích thích hoặc ức chế thần kinh, dễ gây tình trạng nghiện đối với ngƣời sử dụng[7], [11].
- Chất hƣớng thần: Chất hƣớng thần là chất kích thích, ức chế thần kinh hoặc gây ảo giác, nếu sử dụng nhiều lần có thể dẫn tới tình trạng nghiện đối với ngƣời sử dụng[11]. - Chất dạng thuốc phiện: Chất dạng thuốc phiện (opiats, opioid) là tên gọi chung cho nhiều chất nhƣ thuốc phiện, Morphine, Heroin, Methadone, Buprenorphine, Codein, Pethidine, Fentanyle, là những chất gây nghiện mạnh (gây khoái cảm mạnh); có biểu hiện lâm sàng tƣơng tự và tác động vào cùng điểm tiếp nhận tƣơng tự ở não[7], [16]. - Methadone: Methadone là một chất dạng thuốc phiện (CDTP) tổng hợp, có tác dụng dƣợc lý tƣơng tự nhƣ các CDTP khác, nhƣng không gây nhiễm độc hệ thần kinh trung ƣơng và không gây khoái cảm ở liều điều trị, có thời gian bán huỷ dài (trung bình là 24 giờ) nên chỉ cần sử dụng 1 lần trong 1 ngày là đủ để không xuất hiện hội chứng cai. Methadone có độ dung nạp ổn định nên ít phải tăng liều khi điều trị lâu dài[7].
- Phân loại ma túy: Theo phân loại của Cơ quan Phòng chống Ma túy và Tội phạm Liên Hợp Quốc (UNODC)[35]. Chất ma túy đƣợc phân loại làm 4 nhóm chính sau: 4 + Cần sa: Cần sa là loại thực vật có tên là Cannabis Sativa L. Cần sa bao gồm Cần sa khô, lá Cần sa, dầu Cần sa. + Nhóm các chất dạng thuốc phiện: còn gọi là nhóm Opiats hoặc Opioid (thuốc phiện, Heroin, Morphin, Methadone, Buprenorphine…) + Nhóm ma túy tổng hợp gồm: Amphetamines, Methaphetamine hay (ATS) còn gọi Ecstasy hoặc thuốc lắc.
+ Cocain: Cocaine là một chất tự nhiên đƣợc chiết xuất từ cây coca bao gồm cả lá, quả và nhựa. Tình hình nghiện ma tuý trên thế giới và ở Việt Nam 1. Trên thế giới. Nghiện ma túy: nghiện ma tuý là tình trạng lệ thuộc về mặt tâm thần hoặc thể chất hoặc cả hai, khi một ngýời sử dụng ma tuý lặp đi lặp lại theo chu kỳ hoặc dùng kéo dài liên tục một thứ ma tuý và tình trạng lệ thuộc này làm thay đổi cách cƣ xử, bắt buộc đƣơng sự luôn cảm thấy sự bức bách phải dùng ma tuý để có đƣợc những hiệu ứng về mặt tâm thần của ma tuý và thoát khỏi sự khó chịu, vật vã do thiếu ma tuý[40], [35].
Trong những năm qua, mặc dù các nƣớc trên thế giới đã có nhiều nỗ lực trong công tác phòng, chống ma túy nhƣng tệ nạn ma túy và hoạt động của các loại tội phạm ma túy vẫn diễn biến hết sức phức tạp. Theo UNODC, tính đến hết năm 2011, toàn thế giới có khoảng 167 triệu đến 315 triệu ngƣời trong độ tuổi từ 15- 64 sử dụng ma túy, chiếm khoảng 3,6%-6,9% dân số thế giới. Trong các loại ma túy đƣợc sử dụng, đứng đầu là nghiện Cần sa, chiếm từ 2,82% đến 5,03% dân số thế giới trong độ tuổi từ 15- 64 (Cần sa từ 129 triệu đến 230 triệu ngƣời), đứng thứ hai là nghiện các loại ma tuý tổng hợp, ƣớc tính có khoảng từ 24,4 triệu 5 đến 81,9 triệu ngƣời sử dụng ma túy tổng hợp trong năm qua, chiếm 0,53% đến 1,79% dân số thế giới trong độ tuổi từ 15- 64, đứng thứ ba là nghiện các chất dạng thuốc phiện, chiếm 0,88% đến 1,23% dân số thế giới trong độ tuổi từ 15-64 (40,6 triệu đến 56,4 triệu ngƣời) và cuối cùng là nghiện cocain, chiếm 0,3% đến 0,45% dân số thế giới trong độ tuổi từ 15-64 (13,9 triệu đến 20,7 triệu ngƣời)[39]. Trong bản đồ sử dụng ma túy trên thế giới: Khu vực Bắc Mỹ là thị trƣờng ma túy bất hợp pháp lớn nhất thế giới, mặc dù các vùng khác đều là nơi sản xuất hoặc tổng hợp ma túy.
Châu Phi và Châu Mỹ là nơi tập trung sản xuất các loại ma túy từ Cần sa (mặc dù Cần sa có thể đƣợc trồng tại hầu hết các nƣớc trên thế giới). Châu Á là nơi sản xuất các loại ma túy có nguồn gốc từ thuốc phiện, Nam Mỹ là Cocain, Châu Âu, Châu Á và Bắc Mỹ là các loại ma túy tổng hợp. Cần sa đƣợc sử dụng nhiều nhất tại Châu Đại Dƣơng, Bắc Mỹ và Châu Phi. Cocaine đƣợc sử dụng nhiều nhất tại Bắc Mỹ, Nam Mỹ, Tây Âu và một vài năm gần đây là Châu Đại Dƣơng.
Nhóm ma túy các chất dạng thuốc phiện (Opiats) đƣợc sử dụng nhiều nhất tại Trung Đông, Trung Á, Châu Âu và Bắc Mỹ. Ma túy tổng hợp đƣợc sử dụng nhiều nhất tại Châu Đại Dƣơng, Đông và Nam Á, Bắc Mỹ và Châu Âu. Nghiện ma tuý đã ảnh hƣởng không nhỏ tới sức khoẻ cộng đồng, sự phát triển của kinh tế, xã hội và đe dọa an ninh quốc gia không chỉ ở những nƣớc đang phát triển mà còn cả những nƣớc đã phát triển. Những năm gần đây, bên cạnh các chất ma túy có nguồn gốc tự nhiên, thế giới bắt đầu đối mặt với sự lạm dụng các chất kích thích có nguồn gốc tổng hợp.
Từ 1978 đến năm 2003, số lƣợng các chất ma túy tổng hợp do cơ quan kiểm soát ma túy của các quốc gia bắt đƣợc tăng lên 9 lần (16%/năm). Các chất ma túy tổng hợp chủ yếu là các chất kích thích nhóm Amphetamin cụ thể là Methamphetamin, Methecation và Methyleneroxy-amphetamin (MDMA), đƣợc 6 phổ biến với tên gọi Ecstasy - thuốc lắc. Tại các quốc gia Châu Á Thái Bình Dƣơng, sự lạm dụng ATS nhanh hơn Cocain và Heroin; ở châu Âu, ATS đƣợc sử dụng nhiều hơn Cocain và Heroin. Việc sử dụng thuốc phiện, Heroin bằng cách tiêm chích vẫn là một nguyên nhân dẫn đến gia tăng lây nhiễm HIV ở các nƣớc trong khu vực Đông Nam Á.
Việc lạm dụng và buôn bán chất kích thích thuộc nhóm Amphetamine (ATS) đang lan rộng một cách nhanh chóng. Tại vùng “tam giác vàng”, các phƣơng tiện trƣớc đây đƣợc sử dụng để điều chế Heroin cũng đang đƣợc sử dụng để sản xuất Methamphetamine. Trung Quốc hiện nay, vẫn đang là nơi sản xuất bí mật chất ATS. Ở Thái Lan, ATS trở trành một loại ma túy đƣợc sử dụng rộng rãi trong sinh viên.
Hậu quả của sử dụng ma túy bất hợp pháp gây ra 4 nhóm ảnh hƣởng chính đối với sức khỏe con ngƣời[54]: - Các ảnh hƣởng cấp tính, bao gồm cả sốc quá liều. - Các hậu quả tức thì do sử dụng ma túy nhƣ là chấn thƣơng do tai nạn, hành vi bạo lực. - Tình trạng lệ thuộc ma túy hay còn gọi là nghiện ma túy. - Các ảnh hƣởng mạn tính do sử dụng ma túy thƣờng xuyên nhƣ là các bệnh mạn tính (bệnh mạch vành, xơ gan…), các bệnh lây truyền qua đƣờng máu do vi khuẩn, vi rút (HIV, Viêm gan B, Viêm gan C.) và các rối loạn tâm thần.