Đặt vấn đề Hoa là một loại sản phẩm đặc biệt, vừa mang giá trị kinh tế vừa là món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống của con người. Hoa đem lại cho con người những cảm xúc thẩm mỹ cao quý mà không một thứ quà tặng nào có được. Hoa cây cảnh đã đi vào cuộc sống như một nét đẹp, một thú chơi thể hiện một phần hồn của dân tộc Việt Nam. Nghệ thuật chơi hoa cây cảnh được xem là có tính quần chúng rộng rãi, tính dân tộc đậm đà, tính nhân văn cao quý, tính thẩm mỹ độc đáo, tính sáng tạo mới mẻ và tính kinh tế cao.
Chi Hippeastrum hiện có 70- 76 loài, phân bố ở các vùng nhiệt đới Châu Mỹ, Châu Á, Tây Phi. Nhiều loài được trồng làm cảnh bởi chúng có ưu điểm là hoa to, đẹp, khá đa dạng về màu sắc, có thể sử dụng dưới dạng hoa cắt cành, trồng chậu hoặc trồng thảm. Ở Việt Nam, chi Hippeastrum có 2 loài, 1 thứ được trồng làm cảnh. Lan huệ (Hippeastrum equestre Herb.) tên tiếng Anh là Valentine flower.
Nếu như ở các nước châu Âu loài hoa này đã được sử dụng phổ biến làm quà tặng nhân dịp “Valentine” với nhiều giống hoa có màu sắc đa dạng thì ở Việt Nam, Lan huệ còn rất nghèo nàn về màu sắc (chủ yếu là màu đỏ), thời gian ra hoa của chúng lại muộn hơn (khoảng từ giữa tháng 3 đến cuối tháng 5). Một trong những nguyên nhân là do hình thức nhân giống chủ yếu được sử dụng là nhân giống vô tính làm cho cây con không có sự khác biệt lớn về mặt di truyền so với cây mẹ. Những năm gần đây, nhu cầu thưởng thức hoa cây cảnh ngày càng tinh tế. Người thưởng thức không chỉ đòi hỏi những màu sắc mới, lạ mà cả độ dài thời gian chơi hoa.
Do đó việc nghiên cứu lai tạo các giống hoa mới có màu sắc lạ, độ bền cao là hết sức quan trọng. Vì vậy, muốn phát triển được Lan Huệ ở Việt Nam thì vấn đề quan trọng nhất là chúng ta cần chọn tạo được nhiều dòng, giống 1 đa dạng về màu sắc hoa, chất lượng hoa tốt, thời gian ra hoa.để phù hợp với những nhu cầu thị trường. Để góp phần vào công tác chọn tạo giống và hoàn thiện kĩ thuật chăm sóc cho cây hoa Lan huệ, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá sinh trưởng, phát triển của tập đoàn Lan huệ tại Gia Lâm - Hà Nội”. Mục đích và yêu cầu 1.1 Mục đích - Đánh giá được đặc điểm sinh trưởng, phát triển và tình hình nhiễm sâu bệnh hại của cây Lan Huệ ở từng dòng nghiên cứu tại Gia Lâm, Hà Nội.
- Xác định được một số tổ hợp lai hoa Lan huệ có khả năng sinh trưởng, phát triển tốt, cho hoa sớm, có nhiều ưu điểm về hình thái, chất lượng hoa phục vụ sản xuất và đề xuất một số biện pháp nhằm hoàn thiện kỹ thuật chăm sóc cho cây hoa Lan huệ 1. Yêu cầu - Nắm được yêu cầu sinh thái, kỹ thuật chăm sóc, các loài sâu bệnh hại cây Lan Huệ và biện pháp phòng trừ. - Nắm được các phương pháp quan trắc, thống kê thông dụng trong theo dõi đánh giá các đặc điểm sinh trưởng, phát triển của cây. - Theo dõi các chỉ tiêu sinh trưởng, phát triển và tình hình nhiễm sâu bệnh hại của cây.
2 Phần II : TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Giới thiệu về chi Hippeastrum 2. Vị trí phân loại, nguồn gốc và phân bố Chi Hippeastrum thuộc họ Hành (Liliaceae), bộ Hành (Liliales), phân lớp Hành (Liliidae), lớp thực vật một lá mầm (Liliopsida ). Chi Hippeastrum hiện có 90 loài và hơn 600 dạng lai, phân bố ở vùng nhiệt đới Châu Á, Châu Mỹ, Việt Nam có 2 loài, 1 thứ, được trồng làm cảnh (Trích theo Nguyễn Tiến Bân, 1997; Dương Đức Tiến, Võ Văn Chi 1978).
Trong tiếng Hy Lạp, “Hippeastrum” có nghĩa là “Ngôi sao kỵ sĩ”, ngày nay nó cũng được biết đến cái tên “Ngôi sao của chàng hiệp sĩ” và đã được đặt tên từ năm 1837 bởi mục sư William Herbert. Lý do tại sao vị mục sư lại lựa chọn tên này không ai biết đến mặc dù người ta cho rằng cụm hoa khi chưa nở được bao bọc bởi hai lá mo trông rất giống mắt ngựa và khi hoa nở trông rất giống ngôi sao. Hoa Lan Huệ được tìm thấy đầu tiên vào năm 1928, bởi Eduard Frederick Poepping trong quá trình tìm kiếm ở Chile. Chi Hippeastrum có rất nhiều dạng lai tạo, với màu sắc phong phú, cánh hoa lớn hơn, dày hơn và đẹp (Trích theo Nguyễn Thị Kim Oanh, 2014).
Ở Việt Nam, hiện chưa có nhiều loài trong chi Hippeastrum nhưng sự phân bố của chúng là khá đa dạng, có thể bắt gặp các loài hoa trong chi này khắp nơi trên cả nước từ Bắc vào Nam, từ vùng núi đến đồng bằng. Ở miền Nam thấy xuất hiện các loài hoa thuộc chi này nhiều hơn miền Bắc. Đặc điểm thực vật học của Chi Lan Huệ (Hippeastrum Herb.) Hippeastrum là một trong những chi có tiềm năng phát triển của họ Lilliaceae. Chi này rất đa dạng, phong phú về hình thái, màu sắc hoa, rất thích hợp sử dụng làm hoa cắt cành, trồng trong chậu hoặc trồng thảm (Trích theo Nguyễn Hạnh Hoa & cs.1 Đặc điểm bộ nhiễm sắc thể (NST) Các nhà khoa học đã xác định được bộ NST đơn bội của các loài trong chi Hippeastrum là n=11.
Hầu hết các loài đều có bộ NST lưỡng bội 2n=22, tuy nhiên người ta cũng bắt gặp một số loài có bộ NST tam bội, tứ bội thậm chí là ngũ bội (bộ NST trong tế bào sinh dưỡng là 33, 44, 55).blumenavia thì lại được tìm thấy có bộ NST 2n=20 2. Đặc điểm hình thái Các loài thuộc chi Hippeastrum có dạng thân hành, hình cầu, có áo mỏng bao ngoài. Lá tập trung ở gốc gần như thành 2 dãy; phiến lá hình dải, hình kiếm, hình mũi mác, hơi khum thành lòng máng, dài, cứng, có nhiều gân song song. Cụm hoa tán có từ 2 đến nhiều hoa.
Trục hoa (cành mang hoa) hình trụ, thẳng đứng, rỗng. Lá bắc tổng bao dạng mo, gồm 2 cái, mỏng, tồn tại. Hoa to, đều, lưỡng tính, màu sắc sặc sỡ, có cuống. Bao hoa hình phễu, nằm ngang hoặc rũ xuống, 6 mảnh, dạng tràng, phần dưới dính nhau thành ống, ngắn, họng có 1 vòng vảy ngắn hoặc một vòng tràng phụ cụp vào trong, phần trên 6 thuỳ, xếp 2 vòng, các thuỳ bằng nhau hoặc các thuỳ vòng trong hẹp hơn.
Nhị 6, chỉ nhị tách rời nhau, đính ở họng ống bao hoa; bao phấn 2 ô, đính lưng, hướng trong, mở bằng khe dọc. Bầu hạ, 3 ô, đính noãn trung trụ, mỗi ô nhiều noãn; vòi nhụy dài, mảnh, đầu nhụy dạng đầu hoặc 3 thuỳ. Quả nang hình cầu hoặc hình thuôn, mở ở khe lưng ô thành 3 mảnh. Hạt nhiều, dẹp, màu đen nội nhũ nạc bao lấy phôi nhỏ (Nguyễn Thị Đỏ, 2007) 2.
Đặc điểm sinh trưởng và phát triển Ở nước ta, các loài trong chi Hippeastrum thường ra hoa vào khoảng giữa tháng 2 cho đến hết tháng 5, nở tập trung nhất vào cuối tháng 3 đầu tháng 4 (Nguyễn Thị Đỏ, 2007) H. equestre có khả năng duy trì bộ lá xanh quanh năm nên vẫn giữ được màu xanh trong suốt mùa đông. Vào những tháng có nhiệt độ xuống thấp, cây 4 vẫn có thể được trồng ngoài trời nhưng nên phủ rơm rạ hoặc lá khô quanh gốc để hạn chế tác hại Nhìn chung, các củ Lan huệ từ lần ra hoa thứ 2 thì đều có khả năng ra hơn một ngồng hoa, tuy nhiên vẫn còn phụ thuộc vào giống. Một số củ nhỏ có thể cho 2 ngồng hoa trong khi nhiều củ khá to lại chỉ cho một ngồng.
Nhiều trường hợp củ Lan huệ khi được trồng trong điều kiện tối ưu và được chăm sóc tốt đã cho tới 3 ngồng trong một vụ hoa. Một củ hoa phải ra ít nhất 4 lá to và khỏe vào năm trước thì mới có khả năng lại cho hoa vào mùa hoa năm sau. Một số củ xuất hiện 2 ngồng hoa cùng một lúc nhưng thường thì chúng ra hoa lệch nhau, ngồng thứ 2 có thể ra muộn hơn ngồng thứ nhất vài ngày cho đến vài tuần, cá biệt có thể đến vài tháng. Ngồng sau thường có ít hoa hơn so với ngồng trước, thường là 2 đến 3 hoa trên ngồng trong khi ngồng thứ nhất có 4 hoa.
Các cây trong chi Hippeastrum có một đặc điểm là không ra lá trước khi cây ra hoa. Nhiều khi bộ lá tàn lụi hẳn cây mới bắt đầu nhú ngồng hoa. Các củ hoa Hà Lan thì thường ra hoa trước, đến khi hoa tàn thì mới bắt đầu ra lá. Còn các củ hoa từ Nam Phi thì lại ra lá cùng với sự xuất hiện ngồng Hầu hết các cây có thân hành và giò ngầm đều có thời kỳ ngủ nghỉ dưới đất trong sau khi cây ra hoa và đây cũng là thời kỳ cần ít sự quan tâm chăm sóc nhất trong năm.
Các loài thuộc chi Hippeastrum cũng như hầu hết các cây họ hành khác đều yêu cầu đất thoáng khí, thoát nước tốt. Điều này vô cùng quan trọng vì thân hành dễ bị thối vào thời kỳ ngủ nghỉ nếu đất quá ẩm kém thoáng khí. Nhiều giống thuộc chi Hippeastrum có khả năng sinh trưởng phát triển tốt hơn khi được trồng trong điều kiện che bóng nhẹ. Vì vậy, có thể trồng cây dưới tán cây lớn hoặc đưa chậu trồng cây vào ban công, hiên nhà, cây vẫn phát triển tốt.
Yêu cầu sinh thái của cây hoa Lan Huệ Lan Huệ là cây trồng khá dễ tính, nó có thể chịu mọi chế độ khắc nghiệt về dinh dưỡng, ánh sáng. Nó có thể sống được ở nơi ít nắng hoặc nhiều nắng, đất tốt hoặc đất cằn, nơi khô hạn hoặc nơi đủ ẩm, trong điều kiện nào đó nó cũng 5 có thể ra hoa. Chính vì vậy mà nhiều khi người ta trồng củ ở đâu đó rồi quên đi, đến khi hoa nở rồi mới nhớ đến. Tuy nhiên trong những điều kiện như vậy cây sẽ cho ít hoa trên cụm, hoa thường có kích thước nhỏ và độ bền hoa cũng giảm.
Nhưng khi trồng hoa với mục đích thương mại hay với mục đích cho hoa nở đúng dịp tết và với những người thực sự yêu thích loài hoa này thì những yêu cầu về ngoại cảnh thích hợp cho sinh trưởng phát triển của cây bắt đầu được quan tâm và tìm hiểu. Lan Huệ mọc tự nhiên ở vùng nhiệt đới Nam Mỹ, được nhập vào Việt Nam, trồng trong vườn hoa, trong chậu. Cây ra hoa vào mùa xuân - hè, do đó để hoa nở đúng dịp Tết thì các yếu tố ngoại cảnh là điều kiện vô cùng quan trọng mà chúng ta cần chú ý đối với sinh trưởng phát triển của cây.