Phần mở đầu: Tính cấp thiết của đề tài, mục tiêu, đối tƣợng, phạm vi và ý nghĩa của đề tài. Chƣơng 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu 0 Chƣơng 2: Địa điểm, thời gian, phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu Kết luận và kiến nghị Tái liệu tham khảo Phụ lục 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VỀ RỦI RO SỰ CỐ, AN NINH MÔI TRƢỜNG ĐƢỜNG SẮT ĐÔ THỊ 1. Rủi ro, sự cố và an ninh môi trường đường sắt đô thị Rủi ro sự cố là vấn đề không mong muồn nhƣng thực tế nó vẫn luôn luôn tồn tại, vì vậy việc nghiên cứu để hiểu rõ về nó và có phƣơng án phòng tránh là hết sức cần thiết An ninh môi trƣờng là một vấn đề mới, nhìn trên góc độ Đƣờng sắt đô thị với Việt Nam lại càng mới Chúng ta đều biết đƣờng sắt đô thị có suất đầu tƣ rất lớn hiện chỉ các quốc gia có tiềm năng kinh tế lớn, các nƣớc phát triển mới có thể đầu tƣ phát triển hệ thống đƣờng sắt đô thị hiện đại Trƣớc tiên ta phải khẳng định rằng đƣờng sắt đô thị là một loại phƣơng tiện an toàn, có khối lƣợng vận tải lớn, thân thiện với môi trƣờng, giải quyết ách tắc giao thông, tạo không gian quy hoạch cho các đô thị lớn… Tuy nhiên, không phải không tồn tại những rủi ro sự cố trong lịch sử hình thành và phát triển của lĩnh vực đƣờng sắt đô thị Theo đó, trong trƣờng hợp xảy ra sự cố thì những ƣu điểm đ nêu nay trở thành nhƣợng điểm Ngoài thiệt hại về kinh tế là rất lớn thì thiệt hại về ngƣời là không thể đong đếm đƣợc Với công nghệ tiên tiến nhƣ hiện nay công tác khắc phục sự cố về mặt kỹ thuật đa phần chúng ta có thể thực hiện đƣợc rất sớm Tuy nhiên đối với các vấn đề về xã hội sau các sự cố thƣờng để lại hậu quả tƣơng đối dài, nó phụ thuộc rất lớn vào nền văn hóa của mỗi quốc gia. Chúng ta là một nƣớc đ trải qua chiến tranh nên khá nhạy cảm đối với những mất mát.
Chính vì vậy, trong khuôn khổ Luận văn này tác giả mong muốn có một nghiên cứu đánh giá về vấn đề an ninh môi trƣờng ở một góc độ khác, góc độ sự cố đƣờng sắt đô thị nhƣng tập trung vào nghiên cứu các tuyến tàu điện ngầm đây c ng là hạng mục tiềm ẩn nhiều rủi ro sự cố hơn cả. Chúng ta chỉ có thể hạn chế thậm chí là tránh khỏi các sự cố khi đ xác định rõ các nguyên nhân sự cố để chủ động các giải pháp phòng ngừa 4 1. Tiêu chí đánh giá rủi ro Rủi ro có thể xảy ra suốt trong quá trình thực hiện dự án, khi xem xét việc đánh giá định tính và định lƣợng - Khi đánh giá định tính cần thông qua tranh luận để nhận dạng rủi ro, phân loại theo tần suất, hậu quả và mức độ rủi ro từ các nguy hiểm đƣợc nhận dạng, chỉ ra các biện pháp giảm thiểu rủi ro, tƣ liệu hoá công tác quản lý rủi ro bằng cách ghi chép các rủi ro ấy - Khi đánh giá định lƣợng rủi ro cần phải chỉ ra đƣợc và chọn các rủi ro lƣờng đƣợc thiệt hại, có thể dựng đƣợc biểu đồ thể hiện tần suất và hậu quả ít nhất và nhiều nhất (tối thiểu và tối đa) thiệt hại do rủi ro gây ra, tính toán và biểu diễn biểu đồ phân bố rủi ro, trên đó tỷ lệ phần trăm 50%, 75% và 95% rủi ro Để đánh giá và lƣợng hoá tiêu chí đánh giá ngƣời ta d ng các bảng dƣới đây Bảng 1. Tần suất của hậu quả trong giai đoạn thi công Miêu tả cấp tần suất Cấp tần suất Trị trung tâm Khoảng tần suất (lớn/nhỏ nhất) Chắc xảy ra 5 1 > 0,3 Ít xảy ra 4 0,1 0,03 - 0,3 Xảy ra không thƣờng xuyên 3 0,01 0,003 - 0,03 Không chắc xảy ra 2 0,001 0,0003 - 0,003 Rất khó xảy ra 1 0,0001 < 0,0003 Bảng 1.
Phân cấp hậu quả Nghiêm Không Tình trạng Thảm hoạ Khốc liệt Đáng kể trọng đáng kể Bị thƣơng công nhân và đi cấp 1 - 3F 1 - 3 SI > 30F 3 < F < 30 < 3MI cứu (số Ngƣời 3 - 30 I 3 - 30MI chết/số bị thƣơng) Gây thƣơng tật cho ngƣời của 1 - 3F 1 - 3SI bên thứ 3 > 3F < 3 MI 3 - 30I 3 - 30MI (số chết/số bị thƣ- ơng) Thiệt hại kinh tế 0,0003 - cho bên thứ 3 >3 0,3 - 3 0,03 - 0,3 < 0,003 0,03 (triệu Euro) 5 Thiệt hại kinh tế cho chủ dự án > 30 3 - 30 0,3 - 3 0,03 - 0,3 < 0,03 (triệu Euro) Chậm tiến độ xây 2-6 dựng (tính cho 1 > 2 năm 1/2 - 2 năm 1/2 - 2tháng < 2 tuần tháng sự cố) Tạm thời bị Không Phá hoại Thƣờng ảnh Tác hại môi phá hoại thƣờng thƣờng xuyên xuyên, ít hƣởng lâu trƣờng nghiêm xuyên, ít nghiêm trọng phá hoại dài trọng phá hoại Chú thích: F - Fatality (bị chết) SI - Serious injury (bị thƣơng nặng) MI - Minor injury (bị thƣơng nhẹ), I - Injury (bị thƣơng) Bảng 1. Phân cấp nguy hiểm và phân loại rủi ro Hậu quả Ma trận rủi ro Thảm hoạ Khốc liệt Nghiêm Đáng kể Không trọng đáng kể Tầng suất 5 4 3 2 1 Không Không Không Không Không Rất chắc xảy ra 5 mong mong chấp nhận chấp nhận chấp nhận muốn muốn Không Không Không Không Chắc xảy ra 4 mong mong Chấp nhận chấp nhận chấp nhận muốn muốn Không Không Không ít xảy ra 3 mong mong Chấp nhận Chấp nhận chấp nhận muốn muốn Không Không Khó xảy ra 2 mong mong Chấp nhận Chấp nhận Bỏ qua muốn muốn Không Rất khó xảy ra 1 mong Chấp nhận Chấp nhận Bỏ qua Bỏ qua muốn Bảng 1. Phân loại rủi ro Phân loại rủi ro Ví dụ các tác động áp dụng cho từng cấp Phải giảm rủi ro ít nhất đến cấp không mong muốn theo quan Không chấp nhận điểm giá cả 6 Các biện pháp giảm thiểu rủi ro phải xác định Không mong muốn Các biện pháp này phải đƣợc thực hiện tuy không phải tỷ lệ nghịch với sự giảm thiểu rủi ro đạt đƣợc Nguy hiểm phải đƣợc quản lý/ kiểm soát trong suốt dự án Chấp nhận Không bắt buộc phải xem xét giảm thiểu rủi ro Bỏ qua Không cần thiết xem xét các vấn đề về nguy hiểm Tiêu chuẩn d ng để chấp nhận rủi ro: - Mục đích chung: giảm từng cái rủi ro đ đƣợc nhận dạng; - Tiêu chí cao hơn: làm cho rủi ro thấp hơn trị xác định; 1. Các định nghĩa, khái niệm - Khái niệm rủi ro: Rủi ro là sự kết hợp giữa xác suất hoặc tần suất xảy ra một sự cố hoặc tần suất xảy ra một tnguy hiểm nhất định và mức độ hậu quả của sự việc xảy ra.
Do đó rủi ro là một số đo về khả năng xảy ra một sự cố xấu và hậu quả tác hại ngoài ý muốn do nó gây ra. - Định nghĩa sự cố: Sự cố công trình là những hƣ hỏng vƣợt quá giới hạn an toàn cho phép làm cho công trình có nguy cơ sụp đổ, đ sập đổ một phần hoặc toàn bộ công trình hoặc công trình không sử dụng đƣợc theo thiết kế [Trích khoản 29 điều 3 Luật Xây dựng]. - Sự cố môi trường: Sự cố môi trƣờng là các tai biến hoặc rủi ro xảy ra trong quá trình hoạt động của con ngƣời hoặc biến đổi bất thƣờng của thiên nhiên, gây suy thoái môi trƣờng nghiêm trọng [Trích Luật Bảo vệ Môi trường, 2005]. - An ninh môi trường (ANMT): Anh ninh môi trƣờng là trạng thái mà một hệ thống môi trƣờng có khả năng đảm bảo điều kiện sống an toàn của con ngƣời Một hệ thống môi trƣờng bị mất an ninh có thể do các nguyên nhân tự nhiên (thiên tai), do hoạt động của con ngƣời (gây suy thoái môi trƣờng, cạn kiệt tài nguyên, kinh tế, x hội ) hoặc do phối hợp cả hai nguyên nhân trên.
- Đường sắt đô thị: Đƣờng sắt đô thị (Urban railways): là đƣờng sắt phục vụ nhu cầu đi lại hàng ngày của hành khách ở thành phố, v ng phụ cận, bao gồm đƣờng sắt đi ngầm, đƣờng sắt đi trên cao, đƣờng sắt đi trên mặt đất và một số loại 7 hình giao thông đô thị mới tự động dẫn hƣớng [Trích TCVN 8893:2011 – Cấp kỹ thuật Đường sắt]. Tốc độ thiết kế (Designed speed): Tốc độ thiết kế của tuyến đƣờng sắt là trị số tốc độ áp dụng trong tính toán, thiết kế và xây lắp các cấu tr c thành phần của tuyến, đoạn tuyến đƣờng sắt đó Phƣơng tiện giao thông đƣờng sắt không đƣợc phép chạy quá tốc độ thiết kế của tuyến, đoạn tuyến đƣờng sắt, trừ các đoàn tàu có thùng xe tự cân bằng (Tilting body train) Khái niệm về tàu điện ngầm – Metro: Tàu điện ngầm (underground), còn đƣợc gọi là metropolitan hay ngắn hơn là metro, là hệ thống vận tải lớn trong đô thị chạy trên đƣờng ray và thƣờng có một phần lớn chiều dài tuyến đi ngầm dƣới lòng đất 1. Hiện trạng nghiên cứu về rủi ro, sự cố và an ninh môi trường 1. Các nghiên cứu trên thế giới về an ninh môi trƣờng Các nghiên cứu chính thức về An ninh môi trƣờng đ đƣợc các nƣớc trên thế giới quan tâm từ lâu, hiện nay đ có khoảng 50 trung tâm nghiên cứu về vấn đề này Từ những năm 70 của thế kỷ trƣớc, Cục tình báo Trung ƣơng Mỹ (CIA) đ thiết lập một Trung tâm môi trƣờng để đánh giá mối quan hệ giữa môi trƣờng và an ninh nhƣng tới nay vẫn còn rất nhiều vấn đề gây tranh c i, ngày càng có nhiều khái niệm mới đƣợc đề xuất và hoàn thiện hơn Nhất là mối liên hệ giữa xóa đói giảm ngh o với sự phồn vinh và ổn định toàn cầu; mối liên quan giữa những biến động về môi trƣờng với vấn đề hòa bình ở các quốc gia c ng nhƣ các khu vực trên thế giới… Trong các tài liệu về quan hệ quốc tế ngày càng phổ biến rộng r i quan điểm cho rằng phải định nghĩa lại vấn đề an ninh - khái niệm an ninh hiện đại không chỉ là an ninh quân sự truyền thống mà phải bao gồm cả phƣơng diện môi trƣờng và kinh tế Năm 1992, Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc chỉ rõ “Nguồn gốc của sự bất ổn định về kinh tế, x hội, nhân văn và sinh thái đ trở thành mối đe doạ đối với hoà bình và ổn định”.