CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Các khái niệm liên quan 1. Khái niệm về chất thải Chất thải là những vật và chất mà người dùng không còn muốn sử dụng và thải ra, tuy nhiên trong một số ngữ cảnh nó có thể là không có ý nghĩa với người này nhưng lại là lợi ích của người khác, chất thải còn được gọi là rác Trong cuộc sống, chất thải được hình dung là những chất không còn được sử dụng cùng với những chất độc được xuất ra từ chúng Chất thải là bất kỳ loại vật liệu nào mà cá nhân không còn dùng nữa, hoặc chúng không còn tác dụng gì nữa với cá nhân đó, chúng cũng không còn tác dụng gì trong bất cứ hoạt động nào cho sản xuất hoặc dịch vụ. Khái niệm về chất thải rắn Chất thải rắn là chất thải ở thể rắn, được thải ra từ quá trình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hàng ngày hoặc các hoạt động khác.
Ví dụ: giấy báo, rác sân vườn, đồ đạc đã sử dụng, bì nhựa, rác sinh hoạt và bất cứ những gì mà con người loại ra môi trường. Khái niệm về chất thải rắn sinh hoạt Chất thải rắn sinh hoạt là chất thải rắn phát thải trong sinh hoạt cá nhân, hộ gia đình, nơi công cộng. Chất thải rắn sinh hoạt sinh ra từ hoạt động hàng ngày của con người từ các hộ gia đình, khu dân cư, khu thương mại, chợ và các tụ điểm buôn bán, nhà hàng, khách sạn, công viên, khu vui chơi giải trí, các viện nghiên cứu, trường học, các cơ quan nhà nước. Chất thải rắn sinh hoạt thông thường được kể đến như: Thực phẩm dư thừa hoặc quá hạn sử dụng, gạch ngói, đất đá, gỗ, thủy tinh, kim loại, nhựa, cao su, chất dẻo, nilon các loại cành cây, lá cây, vải, giấy, rơm rạ, xác động vật… 1.
Khái niệm chất thải nguy hại Sau một thời gian nghiên cứu và phát triển, tùy thuộc vào sự phát triển khoa học kỹ thuật và xã hội cũng như quan điểm của mỗi nước mà hiện nay trên thế giới có nhiều định nghĩa khác nhau về chất thải nguy hại. Chẳng hạn như ở 3 Philipine: chất thải nguy hại là những chất có độc tính, ăn mòn, gây kích thích, hoạt tính, có thể cháy, nổ mà gây nguy hiểm cho người và động vật. Ở Canada, chất thải nguy hại được xác định là những chất mà do bản chất và tính chất của chúng có khả năng gây nguy hại đến sức khỏe con người và/hoặc môi trường. Và những chất này yêu cầu các kỹ thuật xử lý đặc biệt để loại bỏ hoặc giảm đặc tính nguy hại của nó.
Chương trình môi trường của Liên Hợp Quốc (12/1985): ngoài chất thải phóng xạ và chất thải y tế, chất thải nguy hại là chất thải (dạng rắn, lỏng, bán rắn-semisolid và các bình chứa khí) mà do hoạt tính hóa học, độc tính, nổ, ăn mòn hoặc có đặc tính khác, gây nguy hại hay có khả năng gây nguy hại đến sức khỏe con người hoặc môi trường bởi chính bản thân chúng hay khi được cho tiếp xúc với chất thải khác. Ở Mỹ, chất thải có thể được coi là chất thải nguy hại khi: Nằm trong mục chất thải nguy hại do EPA đưa ra bao gồm chất thải có một trong bốn đặc tính cháy-nổ, ăn mòn, phản ứng và độc tính. Tại Việt Nam, chất thải nguy hại là chất thải có chứa các chất hoặc hợp chất có một trong các đặc tính gây nguy hại trực tiếp (dễ cháy, dễ nổ, làm ngộ độc, dễ ăn mòn, dễ lây nhiễm và các đặc tính nguy hại khác), hoặc tương tác với chất khác gây nguy hại đến môi trường và sức khỏe con người. Rác thải sinh hoạt là chất thải bao gồm mọi thứ mà con người không còn sử dụng tới, có ý định vứt đi hoặc loại bỏ.
Chất thải có thể ở dạng rắn (rác thải), lỏng (nước thải) hoặc khí (khí thải). Nguồn gốc phát sinh chất thải rắn sinh hoạt Cùng với những hoạt động sản xuất của con người và sự phát triển của các ngành đã tạo ra các sản phẩm, dịch vụ phục vụ nhu cầu của con người ngày càng tăng lên, cùng với đó là lượng chất thải rắn sinh hoạt của các hoạt động này cũng gia tăng. 4 Chất thải rắn sinh hoạt được thải ra từ mọi hoạt động sống hằng ngày cũng như sinh hoạt trong đời sống xã hội, trong đó lượng chất thải chiếm khối lượng lớn chủ yếu ở các nguồn sau: Hình 1. Nguồn phát sinh chất thải rắn sinh hoạt - Hộ gia đình (nhà ở riêng biệt, khu tập thể, chung cư…): Thực phẩm thừa, carton, nhựa, vải, da, gỗ vụn, thủy tinh, nilon, vỏ lon các loại, các kim loại khác, tro, lá cành cây, các chất thải đặc biệt(đồ điện hỏng, pin, acqui, dầu nhớt, lốp xe…) và các chất độc hại sử dụng trong gia đình.
- Thương mại (kho, quán ăn, chợ, văn phòng, khách sạn, nhà in, trạm xăng dầu, gara,…): thức ăn thừa, nhựa, kim loại, carton, thủy tinh, dầu mỡ, lốp xe, các chất độc hại (acqui, sơn…),… - Cơ quan (trường học, bệnh viện, các cơ quan hành chính,…): Giấy carton, nhựa, thức ăn thừa, thủy tinh, kim loại, các chất độc hại (chất thải y tế, mực in,…). - Xây dựng, di dời (các địa điểm xây dựng mới, sửa chữa đường xá,di dời nhà cửa, cây cối, …): Gỗ, cành lá cây, thép, cát đá, bê tông, vữa, xi măng,… 5 - Các nhà máy xử lý ô nhiễm (xử lý rác thải, nước thải, chất thải công nghiệp,…): tro, bùn, cặn,… - Công nghiệp (xây dựng, chế tạo, công nghiệp nhẹ, công nghiệp nặng, lọc dầu, nhà máy hóa chất, nhà máy điện,…): Chất thải từ quá trình công nghiệp, chất thải không phải từ quá trình công nghiệp như thức ăn thừa, tro, bã, chất thải xây dựng, các chất thải độc hại,… - Nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi,…): rơm rạ, phế thải nông nghiệp, phế thải chăn nuôi, các chất độc hại như chai lọ, bao bì đựng phân bón, hóa chất bảo vệ hực vật(Nguyễn Đình Hưng, 2003) 1. Phân loại rác thải sinh hoạt Rác khi thải vào môi trường gây ô nhiễm, đất, nước, không khí. Ngoài ra, rác thải còn làm mất vệ sinh công cộng, làm mất mỹ quan môi trường.
Rác thải là nơi trú ngụ và phát triển lý tưởng của các loài gây bệnh hại cho người và gia súc. Rác thải ảnh hưởng tới môi trường nhiều hay ít còn phụ thuộc vào nền kinh tế của từng quốc gia, khả năng thu gom và xử lý rác thải, mức độ hiểu biết và trình độ giác ngộ của mỗi người dân. Nhiều người cho rằng rác thải là thứ bỏ đi không giá trị, song nếu biết cách phân loại rác tại nguồn sẽ tạo ra nguồn nguyên liệu. Chúng ta có thể tận dụng thu hồi vật liệu hoặc sản xuất các sản phẩm phụ, chế biến để thu vật liệu làm đầu vào tiếp theo cho sản xuất hoặc chuyển hóa năng lượng và sản xuất các sản phẩm phụ.
Khi xã hội phát triển cao, rác thải không những được hiểu là có ảnh hưởng xấu tới môi trường mà còn được hiểu là một nguồn nguyên liệu mới có ích nếu chúng ta biết cách phân loại chúng, sử dụng theo từng loại. Việc phân loại chất thải rắn giúp xác định các loại khác nhau của CTR được sinh ra. Khi thực hiện phân loại CTR sẽ giúp chúng ta tăng khả năng tái chế và tải sử dụng các vật liệu trong chất thải, đem lại hiệu quả kinh tế và bảo vệ môi trường. 6 Các loại CTR được thải ra từ các hoạt động khác nhau nên được phân theo nhiều cách khác nhau như: 1.
Phân loại theo công nghệ xử lý – quản lý Bảng 1. Phân loại theo công nghệ xử lý Thành phần Định nghĩa Ví dụ Các túi giấy, Giấy Các vật liệu làm từ giấy giấy vệ sinh Hàng dệt Nguồn gốc từ sợi Vải, len… Chất thải từ đồ ăn, thực Rau, quả, thực 1. Các chất Rác thải phẩm… phẩm… cháy được Các vật liệu từ sản phẩm Cỏ, gỗ, rơm Bàn ghế, tủ…. chế tạo gỗ, tre, rơm… Các sản phẩm chế tạo từ Chai nhựa, túi Chất dẻo, nhựa chất dẻo, nhựa, vật liệu nilon, giầy, lốp từ da và cao su… ôtô, xe máy… Các loại vật liệu và ản Kim loại sắt phẩm được chế tạo từ sắt Dao… mà dễ bị nam châm hút Vỏ hộp nhôm, Kim loại không Các vật liệu không bị đồ đụng bằng 2.
Các chất phải sắt nam châm hút kim loại không cháy Chai lọ, đồ đụng Thủy tinh Các vật liệu từ thủy tinh bằng thủy tinh… Các vật liệu không cháy Ngói, đá cuội, Đá, sành sứ khác ngoài kim loại và cát, đất… thủy tinh 3. Các chất Tất cả vật liệu khác không phân loại ở trên. Loại này có thể hỗn hợp chia làm 2 phần với kích thước >5mm và <5mm 7 1. Phân loại theo bản chất nguồn tạo thành CTR được phân thành các loại sau: Chất thải sinh hoạt: là chất thải liên quan đến các hoạt động của con người từ các khu dân cư, các cơ quan, trường học, các trung tâm dịch vụ, thương mại.
CTRSH có thành phần gồm kim loại, sành sứ, thủy tinh, gạch ngói vỡ, đất, đá, cao su, thực phẩm dư thừa, … Theo phương diện khoa học, có thể phân loại CTR như: Rác thực phẩm: là các thực phẩm thừa, rau, quả,.loại này dễ bị phân hủy sinh học, quá trình phân hủy tạo mùi khó chịu, được biệt thời tiết nóng ẩm… Chất thải trực tiếp của động vật chủ yếu là phân, bao gồm phân người và động vật… Chất thải lỏng chủ yếu là bùn ga cống rãnh, chất thải từ khu dân cư. Tro và các chất thừa thải bỏ khác bao gồm: các vật liệu sau đốt cháy, các sản phẩm sau khi đun nấu bằng than, củi các loại xỉ than. Chất thải công nghiệp: là chất thải phát sinh từ các hoạt động sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp. Các nguồn phát sinh gồm: Các phế thải từ vật liệu trong quá trình sản xuất công nghiệp, tro, xỉ… Các phế thải từ nguyên liệu, nhien liệu phục vụ cho sản xuất.
Bao bì đóng gói sản phẩm. Chất thải xây dựng: là các phế thải như đất, đá, bê tông vỡ do các hoạt động xây dụng, phá dỡ các công trình. Chất thải nông nghiệp: là những chất thải và mẫu thừa thải ra từ các hoạt động nông nghiệp, thí dụ như trồng trọt, thu hoạch các loại cây trồng, các sản phẩm thải ra từ chế biến sữa, của các lò giết mổ… 1. Phân loại theo mức độ nguy hại CTR được phân thành các loại: Chất thải nguy hại bao gồm các loại hóa chất dễ gây phản ứng, độc hại, chất thải sinh học thối rữa, các chất dễ cháy, nổ hoặc các chất phỏng xạ, các 8 chất nhiễm khuẩn, lây lan, .