CHƯƠNG 1 – TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN QUẢN LÝ THU GOM CHẤT THẢI RẮN SINH HOẠT 1.1 Các khái niệm - Chất thải rắn là chất thải ở thể rắn, được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác (Nghị định số 59, 2007) - Chất thải rắn sinh hoạt là chất thải rắn phát thải trong sinh hoạt, hộ gia đình, nơi công cộng (Nghị định số 59, 2007) - Chủ nguồn thải là các tổ chức, cá nhân, hộ gia đình có hoạt động phát sinh chất thải rắn (Nghị định số 59, 2007) - Thu gom chất thải rắn là hoạt động tập hợp, phân loại, đóng gói và lưu giữ tạm thời chất thải rắn tại nhiều điểm thu gom tới địa điểm hoặc cơ sở được cơ quan nhà nước có thẩm quyền chấp thuận (Nghị định số 59, 2007) - Lưu giữ chất thải rắn là việc giữ chất thải rắn trong một khoảng thời gian nhất định ở nơi được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận trước khi vận chuyển đến cơ sở xử lý (Nghị định số 59, 2007) - Quản lý chất thải là hoạt động phân loại, thu gom, vận chuyển, giảm thiểu, tái sử dụng, tái chế, xử lý, tiêu hủy, thải loại chất thải (Luật Bảo vệ môi trường, 2005).2 Tổng quan các nghiên cứu trong và ngoài nước 1.1 Tài liệu ngoài nước 1. Bộ bảo vệ môi trường Hồng Kông, Khung chính sách quản lý chất thải rắn đô thị Hồng Kông, 2005 – 2014 Khung chính sách quản lý chất thải rắn đô thị của Hồng Kông (2005 – 2014) được công bố vào tháng 12/2005. Khung chính sách này được xây dựng dựa trên cách tiếp cận 3 bậc: tránh và giảm thiểu; tái sử dụng, thu hồi và tái chế; giảm kích thước và chôn lấp. Các công cụ chính sách và các biện pháp hỗ trợ bao gồm thu phí chất thải rắn đô thị theo nguyên tắc thải bỏ ít hơn trả tiền ít hơn; Các kế hoạch trách nhiệm của nhà sản xuất; Cấm chôn lấp chất thải rắn.
Đại hội đồng Bang South Carolina, Chính sách và luật quản lý chất thải rắn của bang South Carolina, 1991 9 Các mục tiêu quản lý chất thải rắn của bang này là đẩy mạnh việc ứng dụng các phương pháp quản lý chất thải rắn thích hợp trước khi sử dụng các giải pháp chôn lấp, thiêu đốt,…Ưu tiên giảm thiểu chất thải tại nguồn, tăng cường tái sử dụng và tái chế. Khuyến khích các thực thể tư nhân, các cơ quan nhà nước, các cơ sở giáo dục – đào tạo nghiên cứu giảm thiểu chất thải rắn sinh ra. Trong đó, có nêu chức năng nhiệm vụ của Sở kiểm soát môi trường và sức khỏe, chức năng của ủy viên hội đồng thuộc Sở này. Sở bảo vệ môi trường Minnesota, Báo cáo Chính sách chất thải rắn, 2002 Mục tiêu quản lý chất thải rắn của bang này là thúc đẩy một hệ thống quản lý chất thải rắn theo cách phù hợp với các đặc tính của dòng chất thải.
Đạo luật quản lý chất thải của bang này xếp các thực tiễn quản lý chất thải theo thứ tự ưu tiên sau: - Giảm chất thải và tái sử dụng chất thải; - Tái chế chất thải; - Làm phân compost đối với chất thải sân vườn và chất thải thực phẩm; - Thu hồi tài nguyên thông qua việc sản xuất phân compost hoặc thiêu đốt chất thải rắn đô thị hỗn tạp; - Chôn lấp chất thải rắn kết hợp thu hồi khí CH4 như là nguồn nhiên liệu để sản xuất năng lượng phục vụ nhu cầu sử dụng tại chỗ hay đem bán; - Chôn lấp chất thải rắn không thu hồi lại khí CH4 1.2 Tài liệu trong nước Trong những năm qua, đã có khá nhiều các đề án, đề tài nghiên cứu liên quan đến vấn đề quản lý thu gom chất thải rắn sinh hoạt như: 1. Công ty Môi trường Đô thị thành phố, Kế hoạch tổ chức lại lực lượng thu gom-vận chuyển rác trên địa bàn TP. Đề án đã đưa ra qui trình công nghệ thu gom - vận chuyển rác dự kiến thực hiện từ năm 1998 và phương án tổ chức lực lượng làm công tác vệ sinh trên địa bàn. Cụ thể các đơn vị quận huyện quản lý toàn bộ công tác thu gom rác hộ dân và rác đường phố, bao gồm cả việc quản lý lực lượng Rác Dân lập.
Công ty môi trường đô thị và HTX vận chuyển rác thực hiện vận chuyển rác đến bãi xử lý. Quyết định số 5424/QĐ-UB-QLĐT ngày 15/10/1998 của UBNDTP về việc ban hành Qui chế quản lý lực lượng Rác Dân lập. Qui chế qui định về tổ chức và hoạt động của lực lượng dân lập làm dịch vụ thu gom rác nhằm đưa lực lượng này đi vào hoạt động theo sự quản lý thống nhất của Nhà nước, góp 10 phần vào việc tăng cường biện pháp giữ gìn trật tự vệ sinh đô thị. Qui chế qui định chi tiết về tổ chức, hoạt động của tổ lấy rác dân lập, trách nhiệm của UBND phường, xã trong việc quản lý lực lượng rác dân lập, qui định về thời gian tập kết rác và mức thu phí hộ dân.
Tuy nhiên, UBND phường xã lại không có nhân sự chuyên trách cho công tác quản lý LLTGRDL, đa số cán bộ UBND phường, xã thực hiện công tác quản lý lực lượng này chỉ là kiêm nhiệm nên không thực hiện đúng trách nhiệm được giao. Do đó, ra đời hơn 15 năm nhưng hầu hết ở các quận huyện đều triển khai chưa hiệu quả Quyết định này, phần lớn LLTGRDL vẫn hoạt động một cách tự do. Hơn nữa, Quyết định được ban hành đã khá lâu, không còn phù hợp với thực tế như các qui định về thời gian thu gom, mức thu phí… 3. Vũ Thị Hồng, Đề tài “Hoàn thiện tổ chức và cơ chế quản lý rác đô thị tại TP.HCM”, Viện Kinh tế, 1999.
Đề tài đi sâu nghiên cứu về thực trạng hoạt động và quản lý rác thải trên địa bàn, trong đó có đánh giá về thực trạng quản lý rác dân lập và những hạn chế của việc thực hiện qui chế theo quyết định 5424. Đề tài đã đề xuất một số giải pháp hoàn thiện tổ chức và cơ chế quản lý rác đô thị, tuy nhiên chủ yếu là các giải pháp tổ chức quản lý chung của ngành dịch vụ vệ sinh, chưa đi sâu vào các giải pháp cụ thể đối với việc quản lý lực lượng rác dân lập. Hơn nữa, do đề tài được thực hiện khá lâu, không còn phù hợp với tình hình tổ chức hoạt động thực tế hiện nay. Viện Môi trường và Tài nguyên, Nghiên cứu xây dựng khung chính sách hỗ trợ và các quy định về phân loại rác sinh hoạt tại nguồn ở TPHCM, 2007.
Đề tài đề xuất khung chính sách hỗ trợ và các quy định về phân loại rác sinh hoạt tại nguồn nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc triển khai thực hiện chương trình phân loại rác tại nguồn thí điểm ở 6 Quận gồm Quận 1, 4, 5, 6, 10 và Huyện Củ Chi. Hoàng Thị Kim Chi, Các hình thức tổ chức thu gom rác thải sinh hoạt trên địa bàn TP.HCM – Thực trạng và các đề xuất bổ sung, Viện Kinh tế (nay là Viện Nghiên cứu Phát triển), 2008. Đề tài thực hiện đánh giá, so sánh các hình thức tổ chức thu gom rác sinh hoạt đã được hình thành trên địa bàn TP. Đánh giá hiện trạng cơ chế chính sách liên quan đến dịch vụ VSMT và công tác thu gom rác thải và đề xuất hình thức tổ chức thu gom rác sinh hoạt, cơ chế quản lý và chính sách thích hợp.
Đề tài đã được nghiệm thu. “Dự thảo Qui chế quản lý lực lượng thu gom Rác Dân lập” do Sở Tài nguyên và Môi trường điều chỉnh dự thảo năm 2012. 11 Qui chế này được soạn thảo nhằm thay thế qui chế đã được ban hành theo quyết định 5424 đã nêu trên. Nội dung qui chế qui định khá chi tiết các hình thức tổ chức, cách thức hoạt động của LLTGRDL, vai trò của các cơ quan quản lý trong việc quản lý LLTGRDL.
Tuy nhiên về cơ bản, qui chế này không có sự thay đổi gì lớn so với qui chế 5424 đã ban hành. Việc đưa ra quy định không kèm theo những chính sách hỗ trợ phát triển hoạt động của LLTGRDL nên các nội dung của dự thảo qui chế khó khả thi vì chưa đưa ra được những giải pháp kinh tế tạo đòn bẫy thu hút LLTGRDL tham gia vào tổ chức cũng như chưa có những chính sách hỗ trợ để LLTGRDL chuyển đổi phương tiện theo đúng quy định. Nhìn chung trong thời gian qua, việc nghiên cứu đề xuất các giải pháp để quản lý công tác vệ sinh trên địa bàn TPHCM đã được sự quan tâm khá lớn, trong đó có việc quản lý LLTGRDL, tuy nhiên đến nay việc quản lý lực lượng này vẫn còn gặp nhiều khó khăn do các biện pháp đưa ra còn đặt nặng ở khía cạnh quản lý mà chưa thể hiện được quyền lợi cũng như những mặt tích cực mà lực lượng rác dân lập có được khi được sự quản lý của Nhà nước, vì vậy hiệu quả mang lại còn thấp. Kinh nghiệm quản lý CTR ở một số khu vực trong nước và ngoài nước 1.
Kinh nghiệm ngoài nước 1. Quản lý rác thải tại Singapore Singapore tổ chức chính quyền quản lý theo mô hình chính quyền 1 cấp. Quản lý chất thải là một bộ phận trong hệ thống quản lý môi trường của quốc gia. Hệ thống quản lý xuyên suốt, chỉ chịu sự quản lý của Chính phủ.
Sơ đồ tổ chức quản lý chất thải ở Singapore được mô tả như sau: 12 Bộ Môi trường và Tài nguyên nước Sở Môi trường Sở Tài nguyên nước Phòng Sức khỏe Phòng Bảo vệ Phòng Khí môi trường Môi trường tượng BP. Kiểm soát BP. Bảo tồn BP. Quản lý Trung tâm KH Bảo vệ ô nhiễm tài nguyên Chất thải phóng xạ và hạt nhân Hình 1.1 Sơ đồ tổ chức quản lý CTR tại Singapore Nguồn: trích từ trang http://app.sg/ Bộ phận quản lý chất thải có chức năng lập kế hoạch, phát triển và quản lý chất thải phát sinh.
Cấp giấy phép cho lực lượng thu gom chất thải, ban hành những quy định trong việc thu gom chất thải hộ gia đình và chất thải thương mại trong 9 khu và xử lý những hành vi vứt rác không đúng quy định. Xúc tiến thực hiện 3R (tái chế, tái sử dụng và làm giảm sự phát sinh chất thải) để bảo tồn tài nguyên. Tại Singapore, nhiều năm qua đã hình thành một cơ chế thu gom rác rất hiệu quả. Việc thu gom rác được tổ chức đấu thầu công khai cho các nhà thầu.
Công ty trúng thầu sẽ thực hiện công việc thu gom rác trên một địa bàn cụ thể trong thời hạn 7 năm. Singapore có 9 khu vực thu gom rác.
