Chương I: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm về quản lý ô nhiễm không khí đô thị bằng công cụ kinh tế. Chương II: Thực trạng áp dụng công cụ kinh tế trong quản lý ô nhiễm không khí đô thị tại Việt Nam. Chương III: Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu qua áp dụng công cụ kinh tế trong quản lý ô nhiễm không khí đô thị tại Việt Nam. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUOC TE VE QUAN LÝ Ô NHIEM KHÔNG KHÍ ĐÔ THỊ BẰNG CÔNG CỤ KINH TE 1.
Cơ sở lý luận về quản lý ô nhiễm không khí đô thị bằng công cụ kinh tế 1. Khái niệm về ô nhiễm không khí đô thị Không khí cũng như nước và thực phâm, là một trong các điều kiện hết sức cần thiết và quan trọng đối với sự sống của các loài động và thực vật nói chung. Không khí là nguồn cung cấp khí oxy cho sự sống của con người, hàng ngày, một người trung bình phải hít, thở khoảng trên dưới 15kg không khí để phục vụ cho sự sống. Nói cách khác không khí chính là nguồn gốc của sự sống, chính vì vậy mà không khí sạch là thực sự cần thiết.
Không khí sạch trên Trái Dat là hỗn hợp khí tự nhiên không màu, không mùi, chỉ yếu là Nitơ (N2) chiếm 78% theo thể tích, Ô xy (O2) chiếm 21%, Argon (Ar) chiếm 0,93%, Cacbon dioxit (CO2) chiếm 0,032% và các dạng khí: Neon (Ne), Heli (He), Metan (CH4), Hydro (H2), N20, CO, 03, SO2, NO2,. Vậy không khí như thé nào là không khí bi 6 nhiễm? Theo Giáo trình “O nhiễm không khí” cho thấy: “Bên cạnh các thành phan chính của không khí, bat kỳ một chat nào ở dạng rắn, lỏng, khí được thải vào môi trường không khí với nồng độ vừa đủ gây ảnh hưởng tới sức khỏe con người, gây ảnh hưởng xấu đến sự sinh trưởng, phát triển của động thực vật, phá hủy vật liệu, làm giảm cảnh quan môi trường đều gây ô nhiễm môi trường hay nói khác đi là không khí đó đã bị ô nhiễm.” Ô nhiễm không khí theo Bách khoa toàn thư mở Wikipedia lại được cho là, “Ô nhiễm không khí là sự thay đổi lớn trong thành phần của không khí, chủ yếu do khói, bụi, hơi hoặc các khí lạ được đưa vào không khí, có sự tỏa mùi, làm giảm tầm nhìn xa, gây biến đổi khí hậu, gây bệnh cho con người và cũng có thé gây hại cho sinh vật khác như động vật và cây lương thực, và có thé làm hỏng môi trường tự nhiên hoặc xây dựng. Hoạt động của con người va các quá trình tự nhiên có thé gây ra ô nhiễm không khí.” Nói một cách đơn giản, ô nhiễm không khí là hiện tượng mà không khí bị hiễm ban, có sự thay đổi các thành phan theo chiều hướng xấu đi hoặc khí lạ gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người và môi trường sống xung quanh. Ô nhiễm môi trường không khí có tác động xấu đối với sức khỏe con người, đặc biệt là gây ra các bệnh đường hô hấp), ảnh hưởng đến các hệ sinh thái và BĐKH (hiệu ứng nhà kính, mưa axit và suy giảm tầng ôzôn),.
Ô nhiễm không khí đô thị là ô nhiễm không khí trong và xung quanh các thành phố. Mật độ dân số cao hơn bị 6 nhiễm không khí đô thị nhiều hơn. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm có 4,2 triệu ca tử vong do tiếp xúc với ô nhiễm không khí xung quanh (ngoài trời). Mặc dù có một số nguồn gây ô nhiễm không khí đô thị tự nhiên, nhưng hau hết các nguồn đều do con người và phan lớn phụ thuộc vào các hoạt động của con người.
Ô nhiễm bụi mịn e Tổng bụi lơ lửng Tổng bụi lơ lửng (TSP) hay Total Suspended Particles, là tổng các hạt bụi có đường kính nhỏ hơn hoặc băng 100ug/m3. e Bui PM10 PMI0 hay particulate matter 10 micrometers, là các hat vat chất có đường kính từ 10 micromet trở xuống, là hỗn hợp các hạt rắn va các giọt chất long có trong khí quyền, tồn tại đưới các dạng bụi, khói, sương mù. Bui PM10 có thể len lỏi vào sâu trong phổi.5 Theo The Offical Website of NewYork State, bụi mịn PM2.5 là tên viết tắt của Fine particulate matter, là chất gây ONKK, là mối quan tâm đối với sức khỏe của mọi người khi tồn tại với nồng độ cao trong không khí.5 là các hạt nhỏ trong không khí làm giảm tầm nhìn và tạo thành hiện tượng sương mù khi ở nồng độ cao.5 tăng lên cao vào những ngày ít hoặc không có gió, hoặc ở những thời điểm xe cộ lưu thông cao. Thuật ngữ các hạt min, hoặc vat chất hạt 2.5) dùng dé chỉ các hạt nhỏ hặc các giọt lỏng trong không khí có chiều rộng từ 2,5 tug/m3 trở xuống.
Các hạt này có kích thước nhỏ hơn khoảng 30 lần so với sợi tóc. ©PM25 Hat kim loại, sản phẩm. TÓC NGƯỜI 50-70um Bula là những bụi dạng sau đốt cháy s , lỏng hoặc rắn siêu à vi, trôi nối trong không khí. Chúng là © PMi0 Bui, phấn hoa, mốc loại hạt gây ô nhiễm không khí, hình thành từ các chất như cacbon, sun-phua, nito và -®————>'! các hợp chất kim loại khác.
HẠT CÁT 90um Hình 1. Kích thước của bụi PM2. Chính vì có kích thước nhỏ như vậy mà bụi PM2.5 có thể len lỏi vào cơ thể con người sâu hơn so với bụi PM10, PM2.5 có thể thâm nhập vào máu. e Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng không khí xung quanh đối với bụi PM2.5 (QCVN 05:2013) ˆ , | Trung bình I | Trung binh 8 | Trung bình 24 Trung bình Thông sô ` ca cà x giờ giờ giờ năm PM2.5 - | - 50 25 e Tiêu chuẩn EPA đối với chi số ô nhiễm PM2.5 Chỉ số ô nhiễm Chỉ số AQI Ảnh hưởng đến sức khỏe Màu PM2.5 , Tốt Không ảnh hưởng đến sức 0 đên 12.
Xanh 0 đên 50 khỏe. Trung bình Nhóm nhạy cảm nên hạn ` 12,1 đên 35,4 , fo, W Vàng 51 đên 100 chê thời gian ở bên ngoài Không lành mạnh Nhóm nhạy cảm nên hạn 35,5 đến 55,4 | cho nhóm nhạy cảm | chế thời gian ở bên ngoài | Cam 101 đến 150 Không lành mạnh Nhóm nhạy cảm tránh ra 55,5 đến 150,4 151 đến 200 ngoài. Những người khác | D6 hạn chế ở bên ngoài Rat không lành Ảnh hưởng tới mọi người 150,5 đến 250,4 mạnh Tím 201 đến 300 Nguy hiểm Báo động, có thể ảnh hưởng 250,5 đến 500,4 301 đến 500 nghiêm trong đến mọi Nâu nguoi Nguồn: Airnow. Do kích thước nhỏ, cả hai hạt PM2.5 và PMI0 hoạt động như khí.
Khi thở, những hat này xâm nhập vào phổi, có thé dẫn đến ho và hen suyễn, huyết áp cao, đau tim, đột quy,. các bệnh nghiêm trọng khác cũng có thê xảy ra và hậu quả là gây ra nhiều cái chết sớm. Ảnh hưởng xấu nhất của các hạt này trong không khí là đôi với trẻ em và người gia. Ô nhiễm khí độc hại (SO2, CO, NO2, O3) Tại các đô thị không thể không nhắc đến ONKK bởi các chất khí như NO2, SO2, CO và O3.
Nito dioxit (NO2) là chất khí có độc màu nâu đỏ, có mùi và là một thành phần gây ONKK nỗi bật. Sulphua dioxit (SO2) là chất khí không màu, có mùi và có khả năng gây ONKK. CO hay Cacbon monoxit là chất khí không màu, không mùi và có độc tính cao, có khả năng gây ra hiện tượng ONKK. Ozone (O3) là chất khí không màu, có mùi hôi ở nồng độ cao và sự ô nhiễm O3 gây hại cho con người.
O3 là chất ô nhiễm thứ cấp được sinh ra do tác động qua lại của các chất khí còn lại với bức xạ mặt trời. Ở các đô thị, nguồn phát sinh các loại khí này chủ yếu là từ động cơ của các loại phương tiện giao thông thông qua việc đốt cháy nhiên liệu. Ngoài ra SO2 còn phát sinh từ các nguồn nhiên liệu có chứa lưu huỳnh và đốt than. Các thong số SO2, NO2, CO tăng cao tại khu vực có mật độ giao thông lưu thông cao.
Tác nhân gây ô nhiễm không khí đô thị Ô nhiễm không khí là sự pha trộn của các chất rắn, lỏng, khí. Ô nhiễm không khí được tạo nên bởi các nhân tố bao gồm cả do tự nhiên và do con người. Các tác nhân tự nhiên Có nhiều tác nhân tự nhiên gây ô nhiễm môi trường không khí có thé kế đến từ các sự có môi trường hoặc các thảm họa môi trường như động dat, núi lửa phun trào, bão lũ. và các nhân tố tự nhiên này nằm ngoài sự kiểm soát của con người.
Núi lửa: Núi lửa phun ra những nham thạch nóng và nhiều khói bụi giàu sunfua, mê tan và những loại khí khác. Không khí chứa bụi lan tỏa đi rat xa VÌ nó được phun lên rất cao. Cháy rừng: các đám cháy rừng và đồng cỏ được tạo nên bởi sắm chớp, cọ sát giữa thâm thực vật khô như tre, cỏ. Các đám cháy này thường lan truyền rộng và thải ra nhiều bụi và khí.
Bão bụi gây nên gió mạnh và bão, mưa bảo mòn đất sa mạc, đất trồng và gió thôi tung lên thành bụi. Nước biển bốc hơi và cùng với sóng biển tung bọt mang theo bụi muối lan truyền vào không khí. Các quá trình phân hủy, thối rữa xác động, thực vật tự nhiên cũng phát thải nhiều chất khí, các phản ứng hóa học giữa những khí tự nhiên hình thành các khí sunfua, nitrit, các loại muối v. Các loại bụi, khí này đều gây ONKK.
Các tác nhân do con người Nhóm nguyên nhân từ con người thì có khả năng kiểm soát hơn so với tự nhiên. Các chất gây ô nhiễm được phát thải từ nhiều nguồn khác nhau. Chất lượng không khí đô thị được biểu thị bằng số lượng các chất ô nhiễm nhất định trong không khí, như Ozone (O3), Vật chất dạng hạt (PM10, PM2. Một số chất gây ONKK đô thị xuất phát từ con người: Ozone (O3): Ozone ở tang mặt đất, một chat 6 nhiễm có hại cho sức khỏe con người, không trực tiếp phát ra khí quyên mà được hình thành do phản ứng hóa học giữa các oxit nitơ (NO,) và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOC) dưới sự kích thích của ánh sáng mặt trời.
Nói cách khác, các chất ô nhiễm do ô tô, nhà máy điện và quá trình đốt cháy vật liệu thải ra tương tác với ánh sáng mặt trời dé tạo ra ôzôn. Ozone tạo thành khói và làm cho không khí khó thở. Khi phơi nhiễm với O3 khiến con người mắc phải các bệnh về đường hô hấp. Vật chất hạt (PM10, PM2.5): PM¡o là các hat mịn có đường kính khí động học nhỏ hon 10 wm và PM2.