Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi biến đổi khí hậu, với các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng và khó dự đoán. Theo Báo cáo Chỉ số Rủi ro Khí hậu Toàn cầu 2019, Việt Nam đứng thứ 38 về mức độ rủi ro khí hậu, trong khi giai đoạn 2000-2019 đứng thứ 13. Các tác động như mưa lớn kỷ lục, nhiệt độ cao kỷ lục, lũ lụt, xâm nhập mặn, hạn hán và sạt lở đất đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến mọi hoạt động kinh tế - xã hội. Trong bối cảnh đó, giáo dục về biến đổi khí hậu được xem là một trong những chiến lược quan trọng nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Luận văn tập trung đánh giá nhận thức của sinh viên sư phạm tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội về giáo dục biến đổi khí hậu trong chương trình giáo dục phổ thông trung học ở Việt Nam. Nghiên cứu khảo sát 741 sinh viên thuộc 10 khoa khác nhau, bao gồm cả sinh viên năm nhất và năm cuối, nhằm so sánh sự khác biệt nhận thức trước và sau quá trình đào tạo. Phạm vi nghiên cứu từ tháng 12/2020 đến tháng 8/2021, tại cơ sở của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá kiến thức cơ bản về biến đổi khí hậu, nhận thức về nội dung giáo dục biến đổi khí hậu trong chương trình phổ thông trung học, cũng như nhận thức về vai trò của sinh viên sư phạm trong giáo dục biến đổi khí hậu. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện chương trình đào tạo giáo viên, góp phần nâng cao năng lực giảng dạy và nhận thức về biến đổi khí hậu trong hệ thống giáo dục phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về biến đổi khí hậu và giáo dục biến đổi khí hậu, trong đó biến đổi khí hậu được định nghĩa theo Công ước khung Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC) là sự thay đổi khí hậu do hoạt động con người gây ra, làm tăng nồng độ khí nhà kính và dẫn đến hiện tượng nóng lên toàn cầu. Báo cáo của IPCC (2014) khẳng định ảnh hưởng rõ rệt của con người đến khí hậu, với nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng khoảng 0,85°C trong giai đoạn 1880-2012.

Giáo dục biến đổi khí hậu được xem là công cụ then chốt để nâng cao nhận thức, tăng khả năng thích ứng và giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu. Nội dung giáo dục bao gồm kiến thức về nguyên nhân, tác động, các giải pháp thích ứng và giảm thiểu, đồng thời phát triển thái độ tích cực và kỹ năng hành động bền vững. Lý thuyết về nhận thức được vận dụng để xây dựng các chỉ số đánh giá mức độ hiểu biết và ý thức của sinh viên sư phạm về giáo dục biến đổi khí hậu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp khảo sát kết hợp phỏng vấn sâu. Dữ liệu chính được thu thập qua bảng câu hỏi trực tuyến với 741 sinh viên sư phạm thuộc 10 khoa tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, bao gồm sinh viên năm nhất và năm cuối. Mẫu được chọn theo phương pháp chọn mẫu xác suất, với kích thước mẫu tính toán theo công thức Yamane, đảm bảo độ tin cậy với sai số 5%.

Bảng câu hỏi gồm 4 phần: kiến thức cơ bản về biến đổi khí hậu, nhận thức về nội dung giáo dục biến đổi khí hậu trong chương trình phổ thông, nhận thức về vai trò của sinh viên sư phạm trong giáo dục biến đổi khí hậu, và các câu hỏi phụ trợ. Các câu hỏi nhận thức sử dụng thang đo Likert 5 điểm.

Phân tích dữ liệu sử dụng phần mềm SPSS với các kỹ thuật thống kê mô tả, kiểm định độ tin cậy Cronbach’s Alpha, kiểm định Chi-square và phân tích phương sai ANOVA để so sánh sự khác biệt nhận thức giữa các nhóm sinh viên theo khoa và năm học. Phỏng vấn sâu với 5 giảng viên tại trường nhằm làm rõ các kết quả khảo sát và thu thập ý kiến chuyên gia.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Kiến thức cơ bản về biến đổi khí hậu còn hạn chế: Trung bình điểm kiến thức của sinh viên dao động từ 4 đến 7 trên thang điểm 15, chưa đạt mức trung bình (7-9). Sinh viên năm cuối có điểm trung bình cao hơn sinh viên năm nhất, nhưng sự khác biệt không lớn. Ví dụ, sinh viên khoa Vật lý năm cuối đạt điểm trung bình 6,82, trong khi sinh viên năm nhất khoa Địa lý đạt 5,67.

  2. Nhận thức về nội dung giáo dục biến đổi khí hậu trong chương trình phổ thông trung học ở mức trung bình đến khá: Khoảng 30% sinh viên chỉ đọc lướt chương trình giáo dục, chỉ 5% nghiên cứu kỹ toàn bộ chương trình. Sinh viên năm cuối có xu hướng quan tâm hơn đến chương trình mới (2018) so với chương trình hiện hành (2006). Tỷ lệ sinh viên có thể nhận diện đầy đủ nội dung liên quan đến biến đổi khí hậu trong chương trình mới cao hơn chương trình cũ (khoảng 24% so với 35% không nhận diện được).

  3. Sinh viên nhận thức tốt về vai trò của giáo dục biến đổi khí hậu: Hơn 70% sinh viên đồng ý rằng giáo dục biến đổi khí hậu đóng vai trò quan trọng trong phát triển toàn diện học sinh, bao gồm kiến thức, thái độ và kỹ năng. Nhận thức này không có sự khác biệt đáng kể giữa các khoa và năm học.

  4. Sự khác biệt giữa các khoa: Khoa Địa lý, mặc dù là khoa có nội dung liên quan nhiều đến biến đổi khí hậu, nhưng sinh viên lại có điểm kiến thức thấp hơn mong đợi và không có sinh viên đạt mức điểm tốt. Nguyên nhân được xác định là do chưa có môn học chuyên biệt về biến đổi khí hậu và sinh viên thiếu chủ động học tập ngoài giáo trình.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy mặc dù sinh viên sư phạm có thái độ tích cực và nhận thức về vai trò của giáo dục biến đổi khí hậu, nhưng kiến thức cơ bản về lĩnh vực này còn hạn chế. Điều này phù hợp với các nghiên cứu quốc tế cho thấy sự phức tạp và tính liên ngành của biến đổi khí hậu gây khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức cho sinh viên sư phạm. Việc thiếu môn học chuyên biệt và sự phụ thuộc vào giáo trình truyền thống làm giảm hiệu quả đào tạo.

Sự khác biệt nhận thức giữa sinh viên năm nhất và năm cuối không lớn cho thấy quá trình đào tạo hiện tại chưa thực sự nâng cao đáng kể kiến thức về biến đổi khí hậu. Điều này đặt ra yêu cầu đổi mới chương trình đào tạo, tăng cường tích hợp nội dung biến đổi khí hậu và phát triển kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm.

Việc chương trình giáo dục phổ thông mới tăng gấp đôi số tiết học liên quan đến biến đổi khí hậu là cơ hội để nâng cao nhận thức học sinh, tuy nhiên đòi hỏi giáo viên phải được trang bị kiến thức và kỹ năng phù hợp. Kết quả nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò quan trọng của các trường đào tạo giáo viên trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy và tăng cường thực hành.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh điểm trung bình kiến thức giữa các khoa và năm học, bảng phân loại mức độ nhận thức theo từng chỉ số, giúp minh họa rõ ràng sự khác biệt và xu hướng nhận thức của sinh viên.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường đào tạo chuyên sâu về biến đổi khí hậu trong chương trình đào tạo sư phạm: Thiết kế môn học chuyên biệt về biến đổi khí hậu, tích hợp kiến thức liên ngành, nhằm nâng cao kiến thức cơ bản và kỹ năng giảng dạy cho sinh viên. Thời gian thực hiện: 1-2 năm; Chủ thể: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

  2. Phát triển kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm và tích hợp liên môn: Đào tạo giảng viên và sinh viên về phương pháp dạy học tích hợp, tổ chức các hoạt động ngoại khóa, thực hành thực tế liên quan đến biến đổi khí hậu. Thời gian: 1 năm; Chủ thể: Khoa Sư phạm và các khoa liên quan.

  3. Cập nhật và đổi mới tài liệu giảng dạy, giáo trình: Soạn thảo tài liệu mới phù hợp với chương trình giáo dục phổ thông 2018, chú trọng nội dung biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Thời gian: 1 năm; Chủ thể: Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học.

  4. Tăng cường hợp tác giữa trường đại học và các trường phổ thông: Tạo điều kiện cho sinh viên sư phạm thực tập, tham gia giảng dạy và tổ chức các hoạt động giáo dục biến đổi khí hậu tại trường phổ thông, nâng cao kinh nghiệm thực tiễn. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Trường Đại học Sư phạm, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Sinh viên sư phạm và giảng viên đào tạo giáo viên: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực tiễn để cải tiến chương trình đào tạo, nâng cao nhận thức và kỹ năng giảng dạy về biến đổi khí hậu.

  2. Nhà quản lý giáo dục và hoạch định chính sách: Thông tin về mức độ tích hợp nội dung biến đổi khí hậu trong chương trình phổ thông và nhận thức của sinh viên sư phạm giúp xây dựng chính sách đào tạo giáo viên phù hợp.

  3. Các tổ chức nghiên cứu và phát triển giáo dục môi trường: Tài liệu tham khảo để phát triển các chương trình giáo dục bền vững, nâng cao nhận thức cộng đồng về biến đổi khí hậu.

  4. Giáo viên phổ thông và cán bộ phụ trách giáo dục: Hiểu rõ hơn về nội dung và vai trò của giáo dục biến đổi khí hậu trong chương trình phổ thông, từ đó áp dụng hiệu quả trong giảng dạy và hoạt động ngoại khóa.

Câu hỏi thường gặp

  1. Tại sao kiến thức về biến đổi khí hậu của sinh viên sư phạm còn thấp?
    Nguyên nhân chính là do thiếu môn học chuyên biệt, chương trình đào tạo chưa tích hợp đầy đủ nội dung biến đổi khí hậu, cùng với sự phức tạp và tính liên ngành của chủ đề này khiến sinh viên khó tiếp cận kiến thức chính xác.

  2. Sinh viên năm cuối có nhận thức tốt hơn sinh viên năm nhất không?
    Kết quả cho thấy sinh viên năm cuối có điểm kiến thức và nhận thức cao hơn một chút, nhưng sự khác biệt không lớn, cho thấy quá trình đào tạo hiện tại chưa thực sự nâng cao đáng kể nhận thức về biến đổi khí hậu.

  3. Chương trình giáo dục phổ thông mới có gì khác biệt về nội dung biến đổi khí hậu?
    Chương trình mới (2018) tăng gấp đôi số tiết học liên quan đến biến đổi khí hậu, có các mục tiêu rõ ràng về trách nhiệm với môi trường và phát triển kỹ năng thích ứng, đồng thời khuyến khích tích hợp liên môn và hoạt động trải nghiệm.

  4. Vai trò của giáo dục biến đổi khí hậu trong phát triển học sinh là gì?
    Giáo dục biến đổi khí hậu giúp học sinh phát triển kiến thức, thái độ tích cực và kỹ năng hành động bền vững, từ đó trở thành công dân có trách nhiệm và có khả năng ứng phó với các thách thức môi trường.

  5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả giáo dục biến đổi khí hậu trong đào tạo giáo viên?
    Cần đổi mới chương trình đào tạo, tăng cường môn học chuyên biệt, phát triển kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm, cập nhật tài liệu giảng dạy và tăng cường hợp tác thực tiễn giữa trường đại học và trường phổ thông.

Kết luận

  • Sinh viên sư phạm tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội có nhận thức tích cực về vai trò của giáo dục biến đổi khí hậu nhưng kiến thức cơ bản còn hạn chế.
  • Chương trình giáo dục phổ thông mới đã tăng cường nội dung liên quan đến biến đổi khí hậu, tạo cơ hội nâng cao nhận thức cho học sinh.
  • Quá trình đào tạo hiện tại chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về kiến thức và kỹ năng giảng dạy biến đổi khí hậu cho sinh viên sư phạm.
  • Cần thiết đổi mới chương trình đào tạo, phát triển kỹ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm và tăng cường hợp tác thực tiễn.
  • Các bước tiếp theo bao gồm thiết kế môn học chuyên biệt, cập nhật tài liệu, đào tạo giảng viên và triển khai các hoạt động thực tế nhằm nâng cao năng lực giáo dục biến đổi khí hậu.

Hành động ngay: Các cơ sở đào tạo giáo viên và nhà quản lý giáo dục cần phối hợp triển khai các giải pháp đề xuất để nâng cao chất lượng đào tạo, góp phần xây dựng thế hệ giáo viên có năng lực đáp ứng yêu cầu giáo dục biến đổi khí hậu trong tương lai.