CHƯƠNG I LÝ THUYẾT VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH 1. NĂNG LỰC CẠNH TRANH - ĐẶC TRƯNG CƠ BẢN CỦA NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1. Khái niệm về cạnh tranh Cạnh tranh, dĩ nhiên không phải là một hiện tượng mới mẻ, tuy nhiên, dưới mỗi cách tiếp cận khác nhau sẽ có những quan niệm khác nhau: + Theo Từ điển Bách khoa của Việt Nam: “Cạnh tranh là hoạt động ganh đua giữa những người sản xuất hàng hóa, giữa các thương nhân, các nhà kinh doanh trong nền kinh tế thị trường, chi phối bởi quan hệ cung cầu nhằm giành các điều kiện sản xuất, tiêu thụ và thị trường có lợi nhất”. + Theo Từ điển rút gọn về kinh doanh định nghĩa: “Cạnh tranh là sự ganh đua, sự kình địch giữa các nhà kinh doanh trên thị trường nhằm giành cùng một loại tài nguyên sản xuất hoặc cùng một loại khách hàng về phía mình”.
+ Theo Các Mác: “Cạnh tranh là sự ganh đua, sự đấu tranh gay gắt giữa các nhà tư bản để giành giật những điều kiện thuận lợi trong sản xuất và tiêu thụ hàng hóa để thu được những lợi nhuận siêu ngạch”. + Trong cuốn “Các vấn đề pháp lý và thể chế về chính sách cạnh tranh và kiểm soát độc quyền kinh doanh”, cạnh tranh được định nghĩa: “Cạnh tranh có thể được hiểu là sự ganh đua giữa các doanh nghiệp trong việc giành một số nhân tố sản xuất hoặc khách hàng nhằm nâng cao vị thế của mình trên thị trường, để đạt được mục tiêu kinh doanh cụ thể, ví dụ như lợi nhuận, doanh số hoặc thị phần”. Xét rộng hơn thì trong bất kỳ lĩnh vực nào cũng đều có cạnh tranh, không có cạnh tranh sẽ không có sinh tồn và phát triển. Đó là quy luật tồn tại của muôn loài.
Trong hoạt động kinh tế, khái niệm cạnh tranh được hiểu, định nghĩa ở các khía cạnh khác nhau. Ở mỗi thời kỳ lịch sử quan niệm và nhận thức về vấn đề cạnh tranh, phạm vi và cấp độ áp dụng cũng khác nhau. Tuy nhiên, xét theo quan điểm tổng hợp thì cạnh tranh trong kinh tế là quá trình trong đó các chủ thể kinh tế ganh đua nhau để giành lấy thị trường tiêu thụ sản phẩm hàng hóa/dịch vụ bằng các biện pháp khác nhau (cả nghệ thuật kinh doanh và thủ đoạn) như kỹ thuật, kinh tế, chính trị, quân sự, tâm lý xã hội để đạt được mục tiêu kinh tế chủ yếu của mình, nhằm nâng cao lợi ích và vị thế của mình. Sự cạnh tranh của các chủ thể kinh tế có thể được hiểu đó là sự ganh đua để giành được nhiều những điều kiện thuận lợi hơn cho sản xuất và tiêu thụ hàng hoá trên thị trường để kiếm lợi nhuận cao nhất.
Các biện pháp đểa tạo điều kiện thuận lợi này bao gồm: Biện pháp kỹ thuật là áp dụng công nghệ hiện đại, máy móc thiết bị tiên tiến, công nhân có trình độ lành nghề cao; biện pháp kinh tế như trợ cấp tài chính, bảo hộ, cho vay ưu đãi, bán phá -5- giá, v.v…; biện pháp chính trị - kinh tế là dùng áp lực chính trị để buộc đối phương phải nhượng bộ một hoặc một số điều kiện thương mại nào đó có lợi cho mình; biện pháp quân sự là một số nước lớn gây chiến tranh cục bộ, thậm chí chiến tranh thế giới, để gây ảnh hưởng và chiếm thị trường tiêu thụ sản phẩm. Có thể thấy rằng: + Khi nói đến cạnh tranh là nói đến sự ganh đua nhằm giành lấy phần thắng của nhiều chủ thể khác cùng tham dự. + Mục đích trực tiếp của cạnh tranh là một đối tượng cụ thể nào đó mà các bên đều muốn giành giật. Mục đích cuối cùng là tối đa hóa lợi nhuận.
+ Cạnh tranh diễn ra trong một môi trường cụ thể, có các ràng buộc chung mà các bên tham gia phải tuân thủ như: đặc điểm sản phẩm, thị trường, các điều kiện pháp lý, thông lệ kinh doanh, … + Để đạt được mục tiêu cạnh tranh của mình, các bên tham gia có thể sử dụng nhiều công cụ khác nhau. Như vậy, khái niệm cạnh tranh có thể được hiểu như sau: “Cạnh tranh là quan hệ kinh tế mà ở đó các chủ thể kinh tế ganh đua nhau tìm mọi biện pháp, cả nghệ thuật lẫn thủ đoạn để đạt mục tiêu kinh tế của mình, thông thường là chiếm lĩnh thị trường, giành lấy khách hàng cũng như các điều kiện sản xuất, thị trường có lợi nhất. Mục đích cuối cùng của các chủ thể kinh tế trong quá trình cạnh tranh là tối đa hóa lợi ích. Đối với người sản xuất kinh doanh là lợi nhuận; đối với người tiêu dùng là lợi ích tiêu dùng và tiện lợi”.
Doanh nghiệp cạnh tranh lành mạnh là cạnh tranh trên cơ sơ các ưu thế so với các đối thủ cạnh tranh về chất lượng, giá cả sản phẩm (hàng hoá, dịch vụ), phục vụ, hậu mãi, sự thuận tiện, uy tín lâu dài của doanh nghiệp vv.Vì thế để cạnh tranh thắng lợi đạt được các mục tiêu trong kinh doanh và đứng vững trên thị trường, doanh nghiệp phải giành được hiệu quả kinh doanh cao hơn so với đối thủ cạnh tranh. Muốn vậy doanh nghiệp phải có tiềm lực hay năng lực cạnh tranh mạnh hơn so với các đối thủ khác.Vai trò của cạnh tranh Trên cơ sở toàn nền kinh tế nói chung: cạnh tranh có vai trò thúc đẩy phát triển kinh tế, góp phần phân bổ nguồn lực có hiệu quả nhất thông qua việc kích thích các doanh nghiệp sử dụng các nguồn lực một cách tối ưu nhất cũng như hạn chế những khuyết tật của thị trường, góp phần phân phối lại thu nhập một cách có hiệu quả hơn và đồng thời nâng cao phúc lợi xã hội. Trên cơ sở doanh nghiệp: bằng sự hấp dẫn của lợi nhuận từ việc đi đầu về chất lượng, mẫu mã, giá cả, cũng như áp lực phá sản nếu dừng lại, cạnh tranh buộc các doanh nghiệp phải luôn cải tiến, đổi mới công nghệ, phương pháp sản xuất, quản lý nhằm nâng cao chất lượng và hạ giá thành sản phẩm, tăng -6- hiệu quả sản xuất kinh doanh và lợi nhuận, đồng thời nâng cao sức cạnh tranh của chính doanh nghiệp. Trên cơ sở người tiêu dùng: cạnh tranh giúp người tiêu dùng hưởng lợi, có nhiều điều kiện lựa chọn các sản phẩm và dịch vụ vừa ý hơn.
Người sản xuất cũng như người tiêu dùng không thể áp đặt giá cả tùy tiện. Cạnh tranh là yếu tố điều tiết thị trường, quan hệ cung cầu, làm lành mạnh hơn các mối quan hệ xã hội. Chức năng của cạnh tranh Cạnh tranh có thể đưa đến lợi ích cho người này và thiệt hại cho người khác, song xét dưới góc độ toàn xã hội, cạnh tranh luôn có tác động tích cực. Đối với nền kinh tế, cạnh tranh đảm nhận một số chức năng quan trọng: + Cạnh tranh đảm bảo điều chỉnh cung và cầu, hướng việc sử dụng các nhân tố sản xuất vào những nơi có hiệu quả nhất: Khi cung một hàng hóa nào đó lớn hơn cầu, cạnh tranh giữa những người bán làm cho giá cả thị trường giảm xuống, chỉ những đơn vị kinh doanh nào đủ khả năng cải tiến công nghệ, trang bị kỹ thuật, phương thức quản lý và hạ được giá bán thì mới có thể tồn tại.
Với ý nghĩa đó, cạnh tranh là nhân tố quan trọng kích thích việc ứng dụng khoa học, công nghệ tiên tiến trong sản xuất; Ngược lại, khi cung một hàng hóa nào đó thấp hơn cầu, hàng hóa đó trở nên khan hiếm trên thị trường, giá cả tăng cao, tạo ra mức lợi nhuận cao hơn mức bình quân. Điều này sẽ tạo ra một hấp lực đối với người kinh doanh đầu tư vốn xây dựng thêm những cơ sở sản xuất mới hoặc tăng thêm năng lực sản xuất của những cơ sở sản xuất sẵn có. Đây chính là động lực quan trọng nhất làm tăng thêm lượng vốn đầu tư cho sản xuất, kinh doanh, nâng cao năng lực sản xuất trong toàn xã hội. Điều quan trọng là động lực đó hoàn toàn tự nhiên, không theo và không cần bất kỳ một mệnh lệnh hành chính nào của cơ quan quản lý Nhà nước.
Cạnh tranh tạo môi trường thuận lợi để sản xuất thích ứng với sự biến động của cầu và công nghệ sản xuất. Cạnh tranh tạo ra sự đa dạng của sản phẩm và dịch vụ, cũng chính là tạo ra nhiều lựa chọn cho khách hàng, cho người tiêu dùng. + Cạnh tranh tác động một cách tích cực đến phân phối thu nhập: Cạnh tranh sẽ hạn chế hành vi bóc lột trên cơ sở quyền lực thị trường và việc hình thành thu nhập không tương ứng với năng suất. Trên thực tế nhiều doanh nghiệp khi mới hình thành và sản xuất một loại sản phẩm, dịch vụ nào đó chưa từng có trên thị trường thường là sẽ có những lợi thế nhất định về việc ấn định giá cả, nhất là những loại sản phẩm mới, mang tính đột phá vể công nghệ.
Khi có thêm những đối thủ khác có đủ năng lực cạnh tranh thì những mức giá cao đó sẽ được giảm dần về mức giá trị thực của nó. + Cạnh tranh tạo môi trường thuận lợi để sản xuất thích ứng với sự biến động của cầu và công nghệ sản xuất -7- + Cạnh tranh là động lực thúc đẩy đổi mới Tầm quan trọng của những chức năng này có thể thay đổi theo từng thời kỳ. Tùy theo việc đánh giá tầm quan trọng của mỗi chức năng người ta xây dựng mô hình chính sách cạnh tranh khác nhau. Cạnh tranh điều chỉnh cung cầu hàng hóa trên thị trường.
Khi cung của một hàng hóa nào đó lớn hơn cầu, cạnh tranh giữa người bán làm cho giá cả giảm xuống, chỉ những doanh nghiệp kinh doanh đủ khả năng cải tiến công nghệ, trang thiết bị kỹ thuật, phương thức quản lý tốt và hạ giá thành sản phẩm mới có thể tồn tại. Với ý nghĩa đó cạnh tranh là nhân tố quan trọng kích thích việc ứng dụng khoa học, công nghệ tiên tiến trong sản xuất. Trong cạnh tranh sẽ có doanh nghiệp ngày càng lớn mạnh nhờ làm ăn hiệu quả, đồng thời có doanh nghiệp bị yếu đi thậm chí phá sản , hoặc có sản phẩm có khả năng cạnh tranh mạnh, có sản phẩm có khả năng cạnh tranh yếu. đối với xã hội, phá sản doanh nghiệp không hoàn toàn mang ý nghĩa tiêu cực vì các nguồn lực của xã hội được chuyển sang cho nhà kinh doanh khác tiếp tục sử dụng một cách có hiệu quả hơn.
Mặt khác việc duy trì các doanh nghiệp kém hiệu quả còn gây lãng phí cho xã hội hơn là phá sản. Cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường Trong nền kinh tế thị trường, cạnh tranh là một trong những đặc trưng cơ bản tạo nên năng lực phát triển của nền kinh tế.