ĐẶT VẤN ĐỀ Trong những năm gần đây, cây Thảo quả(AmomaromaticumRoxb) trở thành cây trồng có giá trị kinh tế cao, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế- xã hội tại tỉnh Lai Châu; từ việc trồng, chăm sóc, thu hoạch,.đã tạo ra nhiều việc làm có thu nhập ổn định, góp phần xóa đói giảm nghèo cho một bộ phận nông dân ở vùng sâu, vùng xa. Xã tả phìn là một trong những xã đƣợc chính quền địa phƣơng đặc biệt quan tâm đến phát triển kinh tế cũng nhƣ an ninh, văn hóa, kinh tế - xã hội. Trong năm 2018 có 79 hộ tham gia trồng Thảo quả, diện tích Thảo quả xã đặt 79 hecta và thu về gần 2.5 tỷ đồng cho địa bàn xã qua đó Thảo quả đƣợc xác định là cây trồng mũ nhọn của xã, (UBND xã Tả Phìn 2018). Bên cạnh đó qua việc trồng Thảo quả cũng biểu hiện nhiều mặt tiêu cực ảnh hƣởng đến đên tính đa dạng sinh học và khả năng dụng tài nguyên rừng bền vững và xói mòn đang là vẫn đề hết sức nghiêm trọng, phòng chống xói mòn đƣợc xem là nhiệm vụ khó khăn cho các nhà hoạch định chính sách, quy hoạch và sử dụng nguồn tài nguyên đất, tác động xói mòn không chỉ ảnh hƣởng đến hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp tại chỗ mà còn ảnh hƣởng đến môi trƣờng sinh thái.
Xói mòn dẫn đến đất bị thoái hóa nhanh chóng về mọi phƣơng diện nhƣ: Hóa học, lý học và sinh học, đây là nguyên nhân cơ bản làm giảm độ phì của đất và tính bền vững của việc sử dụng nguồn tài nguyên đất và môi trƣờng. Xói mòn đất chịu ảnh hƣởng của nhiều yếu tố tự nhiên nhƣ: mƣa, đất, nƣớc, địa hình, lớp phủ thực vật,… và con ngƣời tác động vào đất qua các hoạt động canh tác, vì vậy, đánh giá về hiệu quả kinh tế - xã hội và môi trƣờng của cây Thảo quả là vẫn đề cấp thiết tại địa phƣơng mang tính thực tế. Xuất phát từ thực tế đó qua quá trình học tập tại trƣờng đại học lâm nghiệp việt nam, với sự giúp đỡ của giảng viên hƣỡng dẫn TS.Kiều Thị Dƣơng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: Đánh giá hiệu quả của mô hình trồng Thảo quả và đề xuất giải pháp phát triển bền vững tại xã Tả Phìn, huyện Sìn Hồ, tỉnh Lai Châu. 2 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẪN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
Những vấn đề cơ bản về cây Thảo quả 1. Đặc điểm sinh vật học của cây Thảo quả Cây Thảo quả, sống lâu năm, cao 2 - 3 m Thân rễ to, phân nhánh, mọc thành cụm, phủ bởi những vẩy mỏng, đƣờng kính 2,5 - 4 cm, mùi thơm thân kí sinh do bẹ là tạo thành có khía dọc, màu lục. Lá mọc so le, có cuống ngắn hình dải đất 50 - 70 cm, rộng 10 - 15 cm, góc hẹp, đầu thuôn nhọn, hai mặt nhẵn, mặt trên màu lục sẫm bóng, mặt dƣới nhạt. Cụm hoa dạng bóng ra từ gốc thân, dài 15 - 20 cm, hoa nhiều mọc sít nhau, đƣợc bao ngoài bởi các lá bẹ hình bầu dục màu nâu hồng, dài 2 cm, hoa có 2 lá bắc, lá bắc ngoài hình mắc, lá bắc trong hình ống, đài dạng ống; tràng hoa màu vàng, gốm 4 bộ phận, thùy giữa, 2 thùy bên cánh môi, cảnh môi hình thìa hình vàng đậm, ở giữa có 2 vạch đỏ; nhị màu vàng và nhụy màu trắng; Bầu hình trứng, quả mọc thành chùm, hình trứng, màu đỏ tím, đƣờng kính 1,7 – 2,0 cm, dài 2,2 – 2,7 cm,có núm ở đầu; trong quả chia thành 3 ô, hạt mầu vàng nâu, có hạt vị thơm hơi cây (Phạm Thanh Hà, Trần Ngọc Hải 2013).
Đặc điểm sinh thái học của cây Thảo quả Thảo quả là cây đặc biệt ƣa bóng, ƣa ẩm nên chỉ có thể trồng đƣợc dƣới tán rừng, có độ tàn che 40 – 60%, ở độ cao 1. Rừng ở nơi trồng Thảo quả có khí hậu ẩm mát quanh năm, nhiệt độ trung bình năm 13 – 15,3°C, thƣờng xuyên có sƣơng mù, lƣợng mƣa 3.800 mm / năm, độ ẩm không khí trung bình từ 90% đến bão hoà, cây thƣờng xanh quanh năm, mùa hoa bắt đầu từ cuối tháng 4 đến giữa tháng 5 quả từ tháng 5 - tháng 9 hoặc tháng 10, trong thời gian hoa nở, nếu gặp mƣa nhiều ngày, tỷ lệ hoa đậu quả thấp và năm đó sẽ bị coi là mất mùa Thảo quả. Nhƣng với thời tiết thuận lợi cho việc thụ phấn, mỗi chùm quả có từ 15 đến 40 quả, cá biệt tới 60 quả,thảo quả có khả năng tái sinh tự nhiên chủ yếu từ hạt và bằng cách đẻ chồi nhánh ở thân rễ. Từ một nhánh hay cây con trồng ban đầu, sau 1 năm tạo ra 4 – 6 nhánh; các năm sau tăng theo cấp số nhân, tạo thành khóm Thảo quả khổng lồ,(Trần Ngọc Hải 2013).
Vùng phân bố của cây Thảo quả Phân bố Việt Nam: Cây đƣợc trồng tại một số tỉnh miền núi, giáp biên giới phía Bắc: Lào Cai (huyện Bát Xát, Sa Pa, Mƣờng Khƣơng, Bắc Hà); Lai Châu (huyện Phong Thổ, Than Uyên và Sìn Hồ); Hà Giang (huyện Vị Xuyên và Quản Bạ). Thế giới: Cây đƣợc trồng nhiều ở Trung Quốc (Vân Nam, Quảng Tây), còn có ở Ấn Độ, Nepal, đặc điểm sinh học Thảo quả có nguồn gốc ở vùng cận Himalaya, thuộc Đông - Bắc Ấn Độ và Nepal, đƣợc biết, cây cũng mọc tự nhiên ở vùng Tây – Nam Trung Quốc (tỉnh Vân Nam). Giá trị sử dụng * Lợi ích của Thảo quả trong ẩm thực Thảo quả có mùi thơm vị cay ngọt, đƣợc coi là nữ hoàng của các loại gia vị Thảo quả đƣợc dùng trong ẩm thực là quả chín đƣợc phơi sấy khô, Thảo quả đƣợc dùng để nấu phở, tăng vị ngon cho cà phê, chè,… bánh kẹo, Thảo quả có hàm lƣợng giá trị dinh dƣỡng cao bao gồm: chất xơ, carbohydrate, protein, vitamin C, niacin, pyridoxine, riboflavin và thiamin, sắt, canxi, magiê, mangan, kẽm,… và 1,5% tinh dầu. * Tác dụng của Thảo quả trong y học cổ truyền Thảo quả là một dƣợc liệu quý của Việt Nam, có mùi thơm, vị cay tính ấm, tác dụng trục hàn, trừ đờm, ấm bụng, tiêu tích, giúp ăn ngon miệng, giải độc … bộ phận đƣợc dùng làm thuốc là hạt Thảo quả.
Từ xƣa, trong dân gian đã dùng Thảo quả để kích thích tiêu hóa, chữa nôn mửa, bụng trƣớng đau, ho, sốt, tiêu chảy,… chữa đau bụng đầy chƣớng, ngực đau, ỉa chảy, ho có nhiều đờm, đờm đặc gây khó thở. Kỹ thuật nhân giống và gây trồng Kỹ thuật nhân giống gồm 2 loại: *Bằng hạt:Vào tháng 10 – 11, khi thu hoạch , chọn những chùm quả gìa, nhiều quả to, ở cây 5 tuổi trở lên, Bóc vỏ , chỉ lấy phần hạt chín, vƣờn ƣơm đƣợc chọn kề bên nớt trồng Thảo quả , dƣới tán rừng , độ che phủ 60%, mặt đất bằng phẳng, đất dƣợc làm nhỏ, đánh luống cao. 4 Hạt giống thu đƣợc cần gieo ngày, hạt để khô sẽ giảm khả năng nảy mầm, gieo xong phủ cỏ khô, Hạt sẽ mẩy mầm sau khi gieo 40 – 45 ngày, chú ý tỉa thƣa để có cự ly 20 x 20 cm/cây cây con thửa giậm sang lống khác cây Thảo quả ở vƣờn ƣơm sau 1 - 2 năm mới nhổ trồng. *Bằng nhánh con: Tách một số nhanh ra từ các khóm Thảo quả trồng, cao khoảng 1 mét, ở gốc có một đoạn thân rễ, cắt bỏ lá.
Loại cây giống này không tốt bằng cây con gieo từ hạt. Trồng và chăm sóc: Thời vụ là từ tháng 12 - 3 năm sau. Làm đất: Đất dƣới tán rừng kín thƣờng xanh ẩm, độ cao 1.200 m, chặt phá bỏ tất cả các loại cây ở tầng dƣới tán, ở tầng tán chỉ để lại một số cây gỗ, đủ để tạo nên độ tàn che 30 – 80%, trồng cự ly 3x4 m/cây, Thảo quả không cần trồng sâu nhƣng cần đẫm chặt gốc, đất rừng mới khai phá vẫn còn màu mỡ không cần bón phân. Chăm sóc: Thảo quả là cây trồng bán tự nhiên nên chăm sóc đơn giản, ngoài trừ việc chặt phát, làm vện sinh rừng 2 lần trên năm, lần thứ 1 trƣớc mùa hoa (tháng 2-3) lần thứ 2 sau khi thu hoạch quả, lần này cần chặt bỏ những cây Thảo quả già, Chú ý khi vệ sinh rừng phải nhổ bỏ tất cả những cây xung quanh gốc Thảo quả.
Cây trồng sau 3 năm bắt đầu có hoa quả, càng về sau càng nhiều hơn. Năng suất cao nhất từ năm thứ 6-15 trung bình 0,2 - 0,3 tấn quà cho ha/năm và cây trồng có thể thu hoạch trong vòng hơn 20 năm khai thác (Trần Ngọc Hải 2013). Ý nghĩa sản xuất cây Thảo quả Thảo quả là một trong những thu nhập qua trọng, đắp ứng nhu cầu thiết yếu, chăm sóc sức khỏe hằng ngày cho các hộ gia đình kể cả hộ nghèo, góp phần xóa đói giảm nghèo cho ngƣời dân sống ở miền núi nƣớc ta đặc biệt là các hộ giá đình thuộc các đồng bào dân tộc thiểu số vùng cao. Hơn nữa việc sản xuất và gây trồng cây thảo nói trung và lâm sản ngoài gỗ nói riêng quả đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao đời sống cho cộng đồng ngƣời dân khu vực miền núi.
5 Thảo quả là cây dƣợc liệu có giá trị kinh tế cao, việc phát triển cây Thảo quả ở xã tả Phìn huyện Sìn hồ tỉnh lai châu, giúp tăng thu nhập, nâng cao đời sống ngƣời dân, mà còn có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ và phát triển rừng bền vững. * Ỹ nghĩa về mặt kinh tế. Hạt Thảo quả có hàm lƣợng tinh dầu 1 – 1,5%, có vị cay, dùng làm gia vị ăn liền với thịt, cá và đƣợc dùng sản xuất banh kẹo, Thảo quả là cây dƣợc liệu để chữa bệnh đau bụng, đầy chƣớng, đau ngực, ỉa chảy, bệnh sốt rét, chữa ho hôi miệng, đau răng, viêm lợi, Trồng Thảo quả dƣới tán rừng có thể đặt năng suất từ 2.500kg quả tƣơi/ha. * Ỹ nghĩa về mặt xã hội.
Theo thống kê chƣa đủ, hiện nay xã tả phìn đã trồng và phát triển đƣợc trên 80ha hằng năm tạo nguồn thu lớn cho ngƣời dân nơi đây. Do đây là vùng núi cao ở tỉnh lai châu nên ngƣời dân sống chủ yếu dựa vào rừng phát triển cây LSNG có tác dụng tạo công ăn việc làm và ổn định đời sống của ngƣời dân giải quyết vẫn đề xóa đói giảm nghèo cho ngƣời dân miền núi. Thảo quả là nguồn thu lớn và quan trọng của nhiều xã vùng cao và nhiều gia đình ở tỉnh Lai Châu. Không ít gia đình đã thoát nghèo nhờ trồng Thảo quả trong rừng nguyên sinh.
Có lẽ vì vậy, diện tích rừng tự nhiên trong những nƣơng Thảo quả đƣợc ngƣời dân tự nguyện bảo vệ nghiên ngặt trong nhiều năm nay 1.
