Chương 1 TÔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Tình hình dịch HIV/AIDS trên thế giói Ke từ trường họp bị suy giảm miễn dịch mắc phải được phát hiện lần đẩu tiên ở Mỹ năm 1981, đến nay HI V/AIDS đã lan khắp toàn cầu và thực sự trở thành đại dịch với những diễn biến phức tạp, nghiêm trọng, Theo báo cáo của chương trình phòng chống AIDS Liên Hiệp Quốc (UNAIDS) đến 30/06/2007, sổ luỳ tích nhiễm HIV toàn thế giới là trên 65 triệu người, trong đó hon 25 triệu người nhiễm đã chết và hơn 40,3 triệu người nhiễm hiện đang còn sống [67], [69]. Cận Sahara và châu Phi là nơi có số người nhiễm HIV cao nhất trên thế giới với gần 2/3 dân số, tiếp đến là châu Á Thái Bình Dương với 8,3 triệu người nhiễm HIV. Hình thái lây truyền ở các khu vực này chủ yếu là qua đường quan hệ tình dục khác giới, tiêm chích ma tuý và có một vài khu vực, hình thức lây truyền là đồng tính luyến ái nam.
Theo báo cáo của ƯNAIDS ở hầu hết các khu vực, tỷ lệ nam giới mắc HIV cao hơn so với nữ giới, riêng ở khu vực Cận Shahara nữ giới chiếm tỷ lệ cao hơn ( 61% người nhiễm HIV ở khu vực này là nữ giới) và hình thái lây truyền chủ yếu là qua quan hệ tình dục khác giới [64], [69], Tại nhiều nước đang phát triển, phần lớn những trường họp mới nhiễm là thanh niên. Khoảng 1/3 trong tống số những người đang hiện nhiễm HIV/AIDS ở độ tuổi 15 đến 24. Rất nhiều người trong số họ không biết mình nhiễm HIV. Hàng triệu người hầu như không biết hoặc biết rất ít về HIV để tự bảo vệ mình chống lại cãn bệnh này [53].
Theo báo cáo của UNAIDS và WHO, mỗi ngày trôi qua có 14.000 trường hợp nhiễm HIV mới (2.000 trẻ em và 1.200 người lớn), trong đó 95% các trường hợp nhiễm là ở các nước đang phát triến. Hiện nay trên thế giới có khoảng 14 triệu trẻ em mồ côi do AIDS, trong đó gần 90 % tổng số trẻ nhiễm HIV sống ở khu vực Cận Shahara và châu Phi. Hầu hết các trẻ này không được đi học, theo thống kê tại Nam Phi số trẻ đi học năm 2001 giảm 20% so với năm 1998 [66], [68]. Tình hình dịch HIV/AIDS ở Chân Á Dịch HIV/AIDS lan sang Châu Á khá muộn, trường hợp nhiễm HIV đầu tiên tại khu vực này được phát hiện tại Thái Lan vào năm 1985, đến cuối những năm 1990, Campuchia, Myanmar và Thái Lan đã công bố dịch trên toàn quốc.
Theo ủy ban Phòng chống HIV/AIDS châu Á, hiện có khoảng 8,6 triệu người nhiễm H1V ở châu Á, và với tốc độ lây lan như hiện nay, con số này sẽ tăng lèn đến 20 triệu người trong vòng 5 năm nữa. Cũng theo ước tính của ủy ban, số người tử vong trung bình hàng năm vì HIV/AIDS ở châu Á là 500.000 người, gây thiệt hại lên đến 10 tỉ USD/nãm, tổn thất kinh tế này được dự báo sẽ tăng lên 29 tỉ USD/năm vào năm 2012 nếu dịch bệnh không được kiểm soát chặt chẽ [51], [53]. Dịch tễ học lây nhiễm tại khu vực này có rất nhiều hình thái khác biệt. Tại Ấn Độ, Nepal, Bangladesh, Campuchia, Thái Lan lây nhiễm chủ yếu qua đường tình dục khác giới, trong khi đó ở một số nước khác như Việt Nam, Trung Quốc, Malaysia, Indonesia hình thái lây truyền qua đường tiêm chích ma túy là chủ yểu.
Trong những năm gần đây, hình thái lây nhiễm của HIV đã thay đổi, tỉ lệ lây nhiễm qua quan hệ tình dục khác giới ngày càng tăng mạnh. Lứa tuổi có khả năng lây nhiễm mạnh nhất là 15-29 tuổi, trong đó phụ nữ chiếm 0,3% và nam giới 0,4% [53], [57], [59], Theo TCYTTG, trong thập kỷ tới hơn một nửa số người nhiễm HIV trên thế giới sẽ ở Châu Á, vì vậy các chương trình khống chế và dự phòng HI V/AIDS tại các quốc gia này cần được triển khai đầy đủ và được sự hỗ trợ nhiều hơn của quốc tế về chuyên môn cũng như ve tài chính. Trước hết phải đẩy mạnh công tác thông tin truyền thông, tăng cường mọi mặt cho hệ thống chăm sóc y tế, tiến hành các biện pháp can thiệp [51], [59], Nhìn chung, các vụ dịch xảy ra đang gia tăng tại Châu Á thường là do kết hợp của tình trạng TCMT và mại dâm. Trong khi đó, để dự phòng lây nhiễm HIV qua TCMT, qua QHTD, chương trình can thiệp giảm tác hại tập trung vào đối tượng có HVNCC như trao đổi bơm kim tiêm, bao cao su, Methadone mới chỉ được triển khai ở một số nước trong khu vực nhàm mục đích làm giảm HIV/AIDS tại những nước này [9], [60].
Tình hình dịch HIV/AIDS tại Việt Nam Trường hợp nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện tại Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 12/1990, nhưng thực sự dịch bắt đau bùng nổ từ năm 1993 trong nhóm NCMT tại Thành phổ Hồ Chí Minh, sau đó dịch bắt đầu lan ra các tỉnh, đến cuối tháng 12/1998 toàn bộ 61 tỉnh thành trong cả nước đều đã phát hiện có người nhiễm HIV. Theo thống kê mới nhất của cục phòng chống HIV/AIDS Việt Nam - Bộ Y tế, tính đến 31/12/2007, luỹ tích các trường hợp nhiễm HIV được báo cáo trên toàn quốc là 156.210 người trong đó có 62.145 trường hợp đã chuyển sang giai đoạn AIDS 34.476 người đã tử vong do AIDS [49], [11]. Nhiễm HIV ở Việt Nam chủ yếu tập trung trong nhóm tuổi tù' 20 - 39 (chiếm 83,6%). Nam giới chiếm 82,77% trong sổ các trường hợp nhiễm HIV được phát hiện.
Tỉ lệ nhiễm giữa nam và nữ ít thay đổi qua các năm. Tuy nhiên, dự báo trong tương lai tỷ lệ người nhiễm HĨV là nữ giới có xu hướng tăng lên [42], [52], [44], Hình thái dịch HIV/AIDS ở Việt Nam vẫn trong giai đoạn tập trung, nhưng đã có nhiều bàng chứng cho thấy dịch đã và đang lan rộng ra cộng đồng [48].Theo kết quả giám sát trọng diem năm 2004, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm thanh niên khám tuyển nghĩa vụ quân sự năm 2004 là 0,44%, so với năm 2003 là 0,4I%.Tỷ lệ nhiễm HIV của nhóm phụ nữ mang thai cũng tăng từ 0,24% (năm 2003) lên 0,34% (năm 2004) [11], [12]. Số bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS có nhu cầu chăm sóc, tư vấn, hỗ trợ điều trị liên tục gia tăng. Năm 2003 sổ bệnh nhân AIDS còn sống là 4.852, con số này đến 31/12/2007 là 27.
Tình hình nhiễm HIV/AIDS tại Hà nội và Tây Hồ Kể từ trường hợp nhiễm HIV đầu tiên tại Hà Nội được phát hiện vào tháng 11 năm 2003 đen nay 14/14 quận huyện của Hà Nội đều đã phát hiện người nhiễm HIV. Theo báo cáo của trung tâm phòng chống HIV/AIDS Hà Nội, tính đến ngày 31/12/2007 luỹ tích số người nhiễm HIV/A1DS của Hà Nội là 13.628 trường hợp đã chuyển sang giai đoạn AIDS, tổng số người tử vong do AIDS 7 là 2.262 [46], [42], Các trường hợp nhiễm HIV/AIDS ở Hà Nội vẫn tập trung chủ yếu ở nhóm có hành vi nguy cơ cao.Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhừng người nghiện chích ma tuý là 71,38%. Tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm gái mại dâm là 15,6%. Đa số các trường hợp nhiễm HIV được báo cáo là nam giới (chiếm 87,15% trong tổng số các ca nhiễm) [5], [51].
Phần lớn những người nhiễm HIV/AIDS mới được phát hiện ở lứa tuổi trẻ, trong đó nhỏm tuổi từ 20-39 chiếm 90,28% tổng số người nhiễm mới được báo cáo. Đây là van đề rất nguy hiểm đối với xã hội vì độ tuổi này là độ tuổi có năng suất lao động cao nhất [43], [45], Quận Tây Hồ mới thành lập 1996, ngày 18/4/1998 đã phát hiện trường hợp nhiễm HIV đầu tiên ở phường Xuân La. Từ đó đến nay (qua hơn 8 năm), số lượng người nhiễm HIV tăng lên khá nhanh. Tính đến cuối năm 2007 luỹ tích các trường hợp nhiễm HIV là là 614 trong đó có 169 người đã chuyển sang AIDS và 41 người đã tử vong do AIDS.
Trong những năm gần đây, tình hình nhiễm HIV tại quận Tây Hồ có chiều hướng gia tăng cùng với sự tăng nhanh tỷ lệ gái mại dâm và tỷ lệ người nghiện chích ma tuý. Bên cạnh đó, sự đô thị hoá một số vùng trong khu vực, sự phát triển mạnh về kinh tế của Hà Nội, sự di dàn từ các khu vực khác của thành phố và các tỉnh lân cận cũng làm cho diễn biến tình hình nhiễm HIV/AIDS trong vùng trở nên phức tạp hơn. Khái quát về bệnh nguyên HIV/AIDS Tác nhân gây ra AIDS là HIV, thuộc họ Retrovirus. Họ này có 3 nhóm: Oncovius, Lentivirus, Spumavirus.
Nhóm Spumavirus không gây bệnh cho vật chủ, nhóm Oncovius có HTLV-1 và HTLV-2, nhóm Lentivirus có HIV-1 và HIV-2 gây bệnh cho người [4]. Cấu trúc của HIV HIV có dạng hình cầu, đường kính khoảng 80-120 nanomet, bao gồm 3 lớp: 8 Hình 1 - Mô hình virus HĨV Lớp vỏ ngoài là màng lipid kép, gắn trên màng này có glycoprotein trọng lượng phân tử 160 kilodalton (gpl60). Gpl60 bao gồm 2 phần: Glycoprotein xuyên màng ngoài (gpl20) là kháng nguyên dề biến đổi và glycoprotein xuyên màng (gp41). Lớp vỏ trong gồm 2 lớp: Lớp ngoài hình cầu là protein có trọng lượng là 18 kilodalton (gpl 8), lớp trong hình trụ là protein có trọng lượng 24 kilodalton (gp24).
Lớp lõi là những thành phần ở bên trong lớp Capsid bao gồm hai phân tử ARN đơn đó là bộ gen di truyền của HIV, RT là enzym ARN - dependent - ADN polymease 1. Sự xâm nhập vào tế bào và nhân lên của HIV HIV bám vào mặt các tế bào có thụ cảm thể CD4 nhờ gp!20, sau đó, phân tử gp41 cắm sâu vào màng tế bào tạo nên sự hoà nhập của vỏ HIV với màng tế bào, bộ gen HIV chui vào tế bào. Nhờ enzym sao chép ngược (RT), AND được tạo ra từ ARN. Nhờ enzym integrase phân tử ARN và AND (kép) mới được tích hợp vào AND của nhân tế bào vật chủ.
Khi đã tích hợp nó tránh được sức đề kháng của cơ thể vật chủ và tác động của thuốc. Sau khi tích hợp HIV có thể tồn tại trong cơ thể vật chủ dưới dạng không hoạt động như tiền virus, hoặc sao chép thành các virion mới. Đích tan công của HIV Các loại tế bào đích của HIV có thể chia thành 5 nhóm lớn : - Các tế bào máu và bạch huyết: Te bào lympho TCD4, tế bào mono, đại thực bào, te bào lympho B. - Các te bào ở não: Đại thực bào, đại thực bào trung bì, tế bào dạng sao và tế bào thần kinh đệm ít nhánh.
- Dạ dày, ruột: Te bào trụ, tế bào biểu mô lát, các tế bào niêm mạc ruột ưa crom, đại thực bào, tổ chức đệm. - Da: Te bào xơ non, tế bào Langerhans.