Khóa luận: Đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, Thanh Hóa

Luận văn phân tích hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa, cung cấp cái nhìn sâu sắc về phát triển bền vững.

• Tác giả: Dương Thị Trang
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thế Đặng
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Địa chính môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Tại Xã Sơn Điện, Huyện Quan Sơn, Thanh Hóa
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• 1. Phần 1 MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 2. Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Khái niệm về đất, đất nông nghiệp và đất sản xuất nông nghiệp
• 2.1.1. Khái niệm về đất
• 2.1.2. Khái niệm đất nông nghiệp
• 2.1.3. Khái niệm đất sản xuất nông nghiệp
• 2.2. Vai trò và ý nghĩa của đất đai đối với sản xuất nông nghiệp
• 2.3. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới và Việt Nam
• 2.3.1. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới
• 2.3.2. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp ở Việt Nam
• 2.4. Một số nghiên cứu về hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.1.3. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.2.1. Đánh giá điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội của xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn tỉnh Thanh Hóa
• 3.2.2. Đánh giá hiện trạng và xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của xã
• 3.2.3. Đánh giá hiệu quả và lựa chọn các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của xã
• 3.2.4. Đề xuất loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và giải pháp phát triển phù hợp cho sản xuất nông nghiệp tại xã Sơn Điện
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp điều tra số liệu thứ cấp
• 3.3.2. Phương pháp điều tra số liệu sơ cấp
• 3.3.3. Phương pháp tính hiệu quả của các loại hình sử dụng đất
• 3.3.4. Phương pháp tính toán phân tích số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội của xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa
• 4.1.3. Đánh giá ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội đến hiệu quả sử dụng đất của xã Sơn Điện
• 4.2. Hiện trạng sử dụng đất đai của xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa
• 4.2.1. Tình hình sử dụng đất vào các mục đích của xã
• 4.2.2. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp của xã
• 4.2.3. Xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của xã Sơn Điện
• 4.3. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất của các loại hình sử dụng đất nông nghiệp
• 4.3.1. Hiệu quả kinh tế
• 4.3.2. Hiệu quả xã hội
• 4.3.3. Hiệu quả môi trường
• 4.4. Khai thác sử dụng đất và lựa chọn, định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp cho xã Sơn Điện
• 4.4.1. Quan điểm khai thác sử dụng đất. Lựa chọn và định hướng sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả cao
• 4.4.2. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp cho xã Sơn Điện
• 4.4.2.1. Giải pháp chung
• 4.4.2.2. Giải pháp cụ thể
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông Nghiệp

Đất đai là tài nguyên vô giá, nền tảng cho sự sống và phát triển. Đặc biệt, trong sản xuất nông nghiệp, đất đai đóng vai trò là tư liệu sản xuất không thể thay thế. Việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất là vô cùng quan trọng, nhất là trong bối cảnh diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do quá trình đô thị hóa và biến đổi khí hậu. Đánh giá này giúp xác định các phương thức sử dụng đất tối ưu, đảm bảo an ninh lương thực và phát triển bền vững. Theo Luật Đất đai 1993, đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng đặc biệt của môi trường sống, là địa bàn phân bố các khu dân cư, xây dựng cơ sở kinh tế, an ninh quốc phòng.

1.1. Khái niệm và vai trò của đất nông nghiệp

Đất nông nghiệp được định nghĩa là đất sử dụng cho mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và bảo vệ, phát triển rừng. Đất đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp lương thực, thực phẩm, nguyên liệu cho công nghiệp và tạo sinh kế cho người dân. Hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng, thu nhập của nông dân và sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Đất sản xuất nông nghiệp là đất dùng cho các hoạt động sản xuất nông nghiệp như: đất trồng cây hàng năm (đất trồng lúa, đất đồng cỏ dùng vào chăn nuôi và đất trồng cây hàng năm khác) và đất trồng cây lâu năm (đất trồng cây công nghiệp lâu năm, đất trồng cây ăn quả lâu năm, đất trồng cây lâu năm khác).

1.2. Tầm quan trọng của việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất

Việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất giúp xác định mức độ khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên đất. Nó cung cấp thông tin quan trọng cho việc quy hoạch, quản lý và điều chỉnh chính sách sử dụng đất. Đánh giá này cũng giúp phát hiện các vấn đề như thoái hóa đất, ô nhiễm đất và đề xuất các giải pháp khắc phục, cải tạo đất. Ngoài ra, đánh giá hiệu quả sử dụng đất còn giúp nâng cao nhận thức của người dân về bảo vệ và sử dụng bền vững tài nguyên đất.

II. Thực Trạng Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Tại Sơn Điện Thanh Hóa

Xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa là một xã miền núi, nơi hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp có vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, việc sử dụng đất tại đây còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến năng suất và thu nhập của người dân. Cần có những đánh giá khách quan và toàn diện để đưa ra các giải pháp phù hợp. Xã Sơn Điện là xã nghèo đặc biệt khó khăn, thuộc vùng miền núi cao năm ở phía tây của huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh hóa, xã có đƣờng biên giới giáp với nƣớc CHDC nhân dân Lào; cách trung tâm huyện 27 km, cách Thành phố Thanh hóa 182 km về phía tây .Tổng diện tích tự nhiên của xã là : 9448,79 ha , bao gồm 11 bản làng.

2.1. Phân tích hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp

Phân tích hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tại Sơn Điện cần tập trung vào cơ cấu cây trồng, năng suất, sản lượng và phương thức canh tác. Cần xác định rõ các loại đất đang được sử dụng, diện tích của từng loại và mục đích sử dụng. Bên cạnh đó, cần đánh giá tình trạng thoái hóa đất, ô nhiễm đất và các vấn đề môi trường liên quan đến sử dụng đất nông nghiệp. Trong những năm qua Đảng bộ và nhân dân các dân tộc xã Sơn Điện đã phát huy truyền thống quê hƣơng, những tiềm năng lợi thế của địa phƣơng, nỗ lực phấn đấu, 2 tích cực, thi đua lao động sản xuất, tạo sự chuyển biến rõ rệt trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội, an ninh - quốc phòng.

2.2. Các vấn đề và thách thức trong sử dụng đất nông nghiệp

Việc sử dụng đất tại Sơn Điện đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm: diện tích đất canh tác hạn chế, địa hình phức tạp, trình độ canh tác còn lạc hậu, thiếu vốn đầu tư và biến đổi khí hậu. Ngoài ra, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất, khai thác tài nguyên quá mức và thiếu quy hoạch đồng bộ cũng gây ảnh hưởng tiêu cực đến hiệu quả sử dụng đất. Tuy nhiên việc sử dụng đất của xã trong những năm qua cho thấy còn nhiều hạn chế: chƣa khoanh định đƣợc diện tích đất trồng lúa cần bảo vệ, đối với đất lâm nghiệp chƣa thực hiện nghiêm ngặt các quy định về bảo vệ rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi theo hƣớng sản xuất hàng hóa còn chậm, phát triển nuôi trồng thủy sản và các hoạt động dịch vụ, du lịch trên địa bàn chƣa tƣơng xứng với tiềm năng, lợi thế của địa phƣơng.

III. Phương Pháp Đánh Giá Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông Nghiệp Chi Tiết

Để đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp một cách chính xác, cần áp dụng các phương pháp khoa học và phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương. Các phương pháp này bao gồm: phân tích kinh tế, phân tích xã hội, phân tích môi trường và đánh giá tổng hợp. Việc lựa chọn phương pháp phù hợp sẽ giúp đưa ra những kết luận chính xác và có giá trị thực tiễn. Bên cạnh đó diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do phải chuyển mục đích sang các loại đất khác, việc bù đắp lại diện tích đất nông nghiệp bị mất là vô cùng khó khăn. Vì vậy, việc nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nhiệp, đảm bảo an ninh lƣơng thực và giữ gìn đƣợc bản sắc của địa phƣơng là một yêu cầu hết sức quan trọng và cần thiết trong thời gian tới.

3.1. Phân tích hiệu quả kinh tế trong sử dụng đất

Phân tích hiệu quả kinh tế tập trung vào các chỉ tiêu như: chi phí sản xuất, doanh thu, lợi nhuận, giá trị gia tăng và tỷ suất lợi nhuận. Cần so sánh hiệu quả kinh tế của các loại cây trồng, vật nuôi khác nhau để xác định loại hình sản xuất có hiệu quả cao nhất. Ngoài ra, cần phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế như: giá cả thị trường, chi phí đầu vào và năng suất cây trồng. Xuất phát từ thực tế đó, dƣới sự hƣớng dẫn của GS. Nguyễn Thế Đặng, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Sơn Điện, huyện Quan sơn, tỉnh Thanh Hóa ”.

3.2. Đánh giá hiệu quả xã hội và môi trường

Đánh giá hiệu quả xã hội tập trung vào các chỉ tiêu như: tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân, cải thiện đời sống và giảm nghèo. Đánh giá hiệu quả môi trường tập trung vào các chỉ tiêu như: bảo vệ đất, bảo vệ nguồn nước, giảm phát thải khí nhà kính và bảo tồn đa dạng sinh học. Cần xem xét cả tác động tích cực và tiêu cực của việc sử dụng đất đến xã hội và môi trường. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá những thuận lợi và khó khăn của điều kiện tự nhiên, – kinh tế xã hội tác động đến sản xuất nông nghiệp của xã. - Đánh giá hiện trạng và xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của xã.

3.3. Sử dụng phân tích SWOT trong đánh giá hiệu quả

Phân tích SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats) là công cụ hữu ích để đánh giá toàn diện hiệu quả sử dụng đất. Nó giúp xác định các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức liên quan đến sử dụng đất nông nghiệp. Kết quả phân tích SWOT sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho việc xây dựng chiến lược và kế hoạch sử dụng đất hiệu quả và bền vững.

IV. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Sử Dụng Đất Nông Nghiệp

Dựa trên kết quả đánh giá, cần đề xuất các giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại Sơn Điện. Các giải pháp này cần phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của địa phương và đảm bảo tính khả thi. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền, các nhà khoa học và người dân trong việc triển khai các giải pháp này. - Lựa chọn loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp cho xã - Đề xuất loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và giải pháp phát triển phù hợp cho sản xuất nông nghiệp tại xã Sơn Điện huyện Quan Sơn – tỉnh Thanh hóa.

4.1. Quy hoạch sử dụng đất hợp lý và bền vững

Quy hoạch sử dụng đất cần dựa trên các nguyên tắc khoa học, đảm bảo sử dụng đất tiết kiệm, hiệu quả và bền vững. Cần xác định rõ các khu vực ưu tiên cho sản xuất nông nghiệp, khu vực bảo tồn và khu vực phát triển kinh tế - xã hội khác. Quy hoạch cần được công khai, minh bạch và có sự tham gia của cộng đồng. Đất đai là nguồ n tài nguyên vô cùng quý giá , là điều kiện tồn tại và phát triển của con ngƣời và các sinh vật khác trên trái đất .

4.2. Áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất

Cần khuyến khích người dân áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp, như: sử dụng giống cây trồng, vật nuôi có năng suất cao, áp dụng các biện pháp canh tác tiên tiến, sử dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hợp lý. Cần tăng cường công tác khuyến nông, chuyển giao khoa học kỹ thuật cho người dân. Theo luâ ̣t Đất đai 1993 có ghi “Đất đai là nguồ n tài nguyên vô cùng quý giá, là tƣ liệu sản xuất đặc biệt , là thành phần quan tro ̣ng đă ̣c biê ̣t của môi trƣờng số ng , là địa bàn phân bố các khu dân cƣ , xây dƣ̣ng cơ sở kinh tế , an ninh quố c phòng” .

4.3. Phát triển chuỗi giá trị nông sản và thị trường tiêu thụ

Cần xây dựng và phát triển chuỗi giá trị nông sản từ sản xuất đến tiêu thụ, đảm bảo nông sản có chất lượng cao, giá cả ổn định và thị trường tiêu thụ rộng lớn. Cần khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào chế biến nông sản, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường xuất khẩu. Xã hội ngày càng phát triển đất đai ngày càng có vai trò quan tro ̣ng , bấ t kì một ngành sản xuấ t nào thì đấ t đai luôn là tƣ liê ̣u sản xuất đặc biệt và không thể thay thế đƣợc.

V. Ứng Dụng Thực Tế Mô Hình Hiệu Quả Tại Sơn Điện Thanh Hóa

Nghiên cứu và triển khai các mô hình sử dụng đất hiệu quả, phù hợp với điều kiện của Sơn Điện là rất quan trọng. Các mô hình này cần được xây dựng dựa trên các kết quả nghiên cứu khoa học, kinh nghiệm thực tiễn và có sự tham gia của cộng đồng. Cần đánh giá và nhân rộng các mô hình thành công để nâng cao hiệu quả sử dụng đất trên địa bàn toàn xã. Đối với nƣớc ta, một nƣớc nông nghiê ̣p thì vị trí của đất đai lại càng quan trọng và ý nghĩa hơn.

5.1. Mô hình trồng trọt kết hợp chăn nuôi bền vững

Mô hình này kết hợp trồng trọt các loại cây phù hợp với điều kiện địa phương và chăn nuôi các loại vật nuôi có giá trị kinh tế cao. Phân bón từ chăn nuôi được sử dụng để cải tạo đất, giảm chi phí sản xuất và bảo vệ môi trường. Mô hình này giúp tăng thu nhập cho người dân và tạo ra sản phẩm nông nghiệp đa dạng. Ngày nay, xã hội phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lƣơng thực và thực phẩm, chỗ ở cũng nhƣ các nhu cầu về văn hóa, xã hội.

5.2. Mô hình sản xuất nông nghiệp hữu cơ

Mô hình này tập trung vào sản xuất nông sản sạch, an toàn và thân thiện với môi trường. Sử dụng các biện pháp canh tác tự nhiên, hạn chế sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Mô hình này giúp bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng, bảo vệ môi trường và nâng cao giá trị nông sản. Con ngƣời đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng đó.

VI. Kết Luận Định Hướng Phát Triển Đất Nông Nghiệp Bền Vững

Việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp tại Sơn Điện, Thanh Hóa là một quá trình liên tục và cần thiết. Kết quả đánh giá sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho việc quy hoạch, quản lý và sử dụng đất hiệu quả và bền vững. Cần có sự quan tâm và đầu tư của các cấp chính quyền, sự tham gia tích cực của người dân và sự hỗ trợ của các nhà khoa học để đạt được mục tiêu phát triển nông nghiệp bền vững tại địa phương. Các hoạt động ấy đã làm cho diện tích đất nông nghiệp vốn có hạn về diện tích ngày càng bị thu hẹp, đồng thời làm giảm độ màu mỡ và giảm tính bền vững trong sử dụng đất.

6.1. Tóm tắt kết quả và bài học kinh nghiệm

Tóm tắt các kết quả chính của nghiên cứu, những bài học kinh nghiệm rút ra trong quá trình đánh giá và đề xuất các giải pháp. Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng đất hiệu quả và bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu và áp lực dân số. Do vậy, việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả, hợp lý theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề mang tính chất toàn cầu đang đƣợc các nhà khoa học trên thế giới quan tâm.

6.2. Định hướng phát triển đất nông nghiệp bền vững

Đề xuất các định hướng phát triển đất nông nghiệp bền vững cho Sơn Điện trong tương lai, bao gồm: quy hoạch sử dụng đất hợp lý, áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật, phát triển chuỗi giá trị nông sản, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống người dân. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để thực hiện các định hướng này. Đối với một nƣớc có nền kinh tế nông nghiệp là chủ yếu nhƣ ở Việt Nam, nghiên cứu, đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đất đai là nguồn tài nguyên thiên nhiên hữu hạn, giữ vai trò là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế trong sản xuất nông - lâm nghiệp. Dưới tác động của sự gia tăng dân số và tiến trình công nghiệp hóa, diện tích đất nông nghiệp có xu hướng bị thu hẹp do chuyển đổi mục đích sử dụng sang đất phi nông nghiệp, đồng thời chịu áp lực thoái hóa, xói mòn và giảm độ phì nhiêu. Do đó, việc nghiên cứu, đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững là yêu cầu cấp thiết nhằm phục vụ công tác quy hoạch, bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý.

Xã Sơn Điện là một xã miền núi cao đặc biệt khó khăn nằm ở phía Tây huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa, có đường biên giới giáp với nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào. Địa bàn xã có tổng diện tích tự nhiên là 9.448,79 ha, bao gồm 11 bản làng. Mặc dù địa phương đã có nhiều nỗ lực phát triển kinh tế, thực trạng sử dụng đất tại xã Sơn Điện vẫn bộc lộ nhiều hạn chế: chưa khoanh định cụ thể diện tích đất lúa cần bảo vệ nghiêm ngặt; công tác bảo vệ rừng phòng hộ chưa chặt chẽ; việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi theo hướng sản xuất hàng hóa diễn ra chậm; tiềm năng kinh tế nông - lâm nghiệp chưa được khai thác tương xứng.

Khóa luận tốt nghiệp đại học ngành Địa chính môi trường của tác giả Dương Thị Trang (Trường Đại học Nông Lâm - Đại học Thái Nguyên, dưới sự hướng dẫn của GS. Nguyễn Thế Đặng) thực hiện đề tài "Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa" nhằm giải quyết các nhiệm vụ khoa học và thực tiễn cụ thể sau:

• Mục tiêu tổng quát: Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Sơn Điện, từ đó lựa chọn và đề xuất các loại hình sử dụng đất đạt hiệu quả cao, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của địa phương.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Đánh giá những thuận lợi và khó khăn của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tác động đến sản xuất nông nghiệp của xã.
  2. Đánh giá hiện trạng và xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã.
  3. Đánh giá hiệu quả (kinh tế, xã hội, môi trường) và lựa chọn các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp phù hợp.
  4. Đề xuất loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và các giải pháp phát triển bền vững cho địa phương.
• Đối tượng nghiên cứu: Các loại hình sử dụng đất nông nghiệp và hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp.
• Phạm vi nghiên cứu: Toàn bộ diện tích đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa.
• Địa điểm và thời gian thực hiện: Đề tài thu thập số liệu và tiến hành khảo sát thực địa tại Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Quan Sơn và UBND xã Sơn Điện trong thời gian từ ngày 17/08/2015 đến ngày 29/11/2015.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống các khái niệm khoa học, cơ sở pháp lý và lý luận chuyên ngành Quản lý đất đai:

• Khái niệm về đất và độ phì đất: Tiếp cận quan điểm của V.V. Dokuchaev về đất như một thực thể tự nhiên hình thành từ 5 yếu tố (khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật, thời gian) và quan điểm kinh tế học chính trị của C. Mác về đất là tư liệu sản xuất cơ bản của nông nghiệp.
• Cơ sở pháp lý: Phân loại đất đai dựa trên Luật Đất đai năm 1993 và Luật Đất đai năm 2003, xác định rõ cấu phần đất nông nghiệp (đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối, đất nông nghiệp khác) và đất sản xuất nông nghiệp (đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm).
• Khái niệm loại hình sử dụng đất (Land Use Type - LUT): Vận dụng lý thuyết phân loại của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) để mô tả thực trạng sử dụng đất gắn liền với phương thức quản lý, kỹ thuật canh tác và định hướng kinh tế - xã hội cụ thể.
• Khung đánh giá hiệu quả sử dụng đất bền vững: Đánh giá đồng thời 3 khía cạnh:
  • Hiệu quả kinh tế: Đo lường qua Giá trị sản phẩm ($GTSP$), Chi phí sản xuất ($CPSX$), Thu nhập thuần ($TNT$), Hiệu quả sử dụng vốn ($HQSDV = GTSP / CPSX$), và Giá trị ngày công lao động ($GTNCLĐ = TNT / SCLĐ$).
  • Hiệu quả xã hội: Khả năng đảm bảo an ninh lương thực, mức độ giải quyết việc làm, gia tăng thu nhập cho nông hộ và khả năng chuyển đổi tập quán canh tác.
  • Hiệu quả môi trường: Tiếp cận theo khung chỉ tiêu quản lý đất bền vững (Đỗ Nguyên Hải, 1999), bao gồm độ che phủ đất, khả năng bảo vệ - cải tạo độ phì, hạn chế xói mòn rửa trôi và mức độ an toàn trong sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Khóa luận sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp: Thu thập tài liệu điều kiện tự nhiên, báo cáo kinh tế - xã hội, số liệu thống kê đất đai năm 2013-2014 từ Chi cục Thống kê huyện Quan Sơn, Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Quan Sơn, UBND xã Sơn Điện.
• Phương pháp điều tra số liệu sơ cấp:
  • Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia của người dân (RRA): Khảo sát thực tế đồng ruộng, phỏng vấn bán cấu trúc với cán bộ chuyên trách và trưởng bản tại 6 bản đại diện (Bản Ngàm, Na Ngựu, Na Lộc, Na Hồ, Tân Sơn, Xa Mang).
  • Điều tra mẫu nông hộ: Lập phiếu khảo sát và điều tra trực tiếp ngẫu nhiên 30 hộ gia đình thuộc các nhóm thu nhập khác nhau nhằm thu thập số liệu định mức kinh tế kỹ thuật (diện tích canh tác, năng suất, giá bán, chi phí giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, công lao động).
• Phương pháp phân tích, tổng hợp và tính toán số liệu: Xử lý các chỉ tiêu kinh tế thông qua bảng biểu so sánh, phân cấp đánh giá theo 3 mức (Cao, Trung bình, Thấp) để lựa chọn loại hình sử dụng đất tối ưu.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vai trò của đất đai và thực trạng quản lý, khai thác đất nông nghiệp còn nhiều bất cập tại một xã vùng cao biên giới như Sơn Điện. Xác định rõ mục tiêu tổng quát, 4 mục tiêu cụ thể, đối tượng nghiên cứu (các loại hình sử dụng đất và hiệu quả sử dụng đất), phạm vi không gian (xã Sơn Điện) và thời gian thực hiện (tháng 08/2015 đến tháng 11/2015).

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Tổng hợp có hệ thống cơ sở lý luận về đất đai, đất sản xuất nông nghiệp; tổng quan tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên thế giới (Châu Á, Đông Nam Á, nghiên cứu của IRRI, kinh nghiệm từ Nhật Bản của Otak Tanakad) và tại Việt Nam. Phân tích cơ cấu đất đai toàn quốc năm 2013 (tổng diện tích tự nhiên 33.097,2 nghìn ha, đất nông nghiệp chiếm 79,68%). Làm rõ bản chất của hiệu quả sử dụng đất trên 3 phương diện kinh tế, xã hội, môi trường; phân tích các nhóm yếu tố ảnh hưởng (điều kiện tự nhiên, biện pháp kỹ thuật canh tác, yếu tố kinh tế - xã hội) và các căn cứ khoa học trong việc định hướng sử dụng đất bền vững theo tiêu chuẩn FAO.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Quy định chi tiết các nội dung nghiên cứu: đánh giá điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội; đánh giá hiện trạng đất đai; xác định các loại hình sử dụng đất (LUT); tính toán hiệu quả kinh tế, xã hội, môi trường; đề xuất định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả. Trình bày các công thức toán học tính toán chỉ tiêu kinh tế ($GTSP$, $CPSX$, $TNT$, $HQSDV$, $GTNCLĐ$) và phương pháp điều tra thực địa 30 phiếu nông hộ tại 6 thôn bản.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này tập trung trình bày toàn bộ kết quả phân tích dữ liệu thực tế tại xã Sơn Điện qua 5 nội dung chính:

1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội:
   • Tự nhiên: Địa hình núi cao hiểm trở bị chia cắt mạnh bởi sông Luồng (đoạn qua xã dài 21 km) và sông Lò, độ dốc lớn (35 - 40 độ); khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi cao, nhiệt độ trung bình 23°C, lượng mưa trung bình > 1.900 mm/năm tập trung từ tháng 5 đến tháng 10. Thổ nhưỡng gồm nhóm đất Feralit trên núi ($Fa, Fq, Fv$), đất mùn Halit ($Ha, Hq$), đất Feralit biến đổi do trồng lúa ($Fl$), đất phù sa bồi tụ ven sông suối ($Py$), đất dốc tụ chân đồi ($D$).
   • Kinh tế - xã hội: Tổng dân số năm 2013 là 4.539 người, tỷ lệ tăng tự nhiên 1,432%; dân tộc Thái chiếm 50,0% (2.270 người), Mường chiếm 43,0% (1.952 người), Kinh và dân tộc khác chiếm 7,0% (317 người). Hạ tầng có Quốc lộ 217 chạy qua dài 14 km (cấp V, VI), hệ thống đường giao thông nội đồng chủ yếu là đường đất (1,5 - 2,5 m).
2. Hiện trạng sử dụng đất đai: Tổng diện tích tự nhiên năm 2014 là 9.448,79 ha. Đất nông nghiệp chiếm 7.895,62 ha (83,56%), trong đó đất lâm nghiệp chiếm ưu thế tuyệt đối với 7.251,06 ha (91,83% đất nông nghiệp); đất sản xuất nông nghiệp có 641,86 ha (8,13% đất nông nghiệp). Đất phi nông nghiệp có 286,00 ha (3,03%) và đất chưa sử dụng là 1.270,05 ha (13,44%).
3. Xác định các loại hình sử dụng đất (LUT): Qua điều tra nông hộ, nghiên cứu xác định được 6 loại hình sử dụng đất chính với 9 kiểu sử dụng đất (KSDĐ):
   • LUT 1 (2 lúa - 1 màu): Gồm 2 kiểu (Lúa xuân - Lúa mùa - Khoai sọ; Lúa xuân - Lúa mùa - Ngô đông). Phân bố tại chân đất bằng phẳng, chủ động tưới tiêu (Bản Ngàm, Na Ngựu, Na Lộc, Na Hồ, Tân Sơn).
   • LUT 2 (2 lúa): Kiểu Lúa xuân - Lúa mùa (giống Khang dân, Q5, lúa lai Nhị ưu, Bắc thơm).
   • LUT 3 (1 lúa - 1 màu): Gồm 3 kiểu (Đậu tương - Lúa mùa; Khoai sọ - Lúa mùa; Ngô xuân - Lúa mùa) trên đất vàn cao, bán chủ động nước.
   • LUT 4 (2 màu): Kiểu Ngô xuân - Ngô đông.
   • LUT 5 (1 lúa): Kiểu Lúa mùa/lúa nương rẫy phụ thuộc nước trời.
   • LUT 6 (1 màu): Kiểu Sắn nguyên liệu chuyên canh trên đất dốc (Bản Xa Mang, Na Lộc, Ngàm).
4. Đánh giá hiệu quả sử dụng đất:
   • Hiệu quả kinh tế cây trồng đơn lẻ: Khoai sọ đạt thu nhập thuần cao nhất (50.000.000 đồng/ha), kế đến là Sắn (18.000.000 đồng/ha), Lúa xuân (18.438.000 đồng/ha); Ngô đông thấp nhất (4.000.000 đồng/ha).
   • Hiệu quả kinh tế theo LUT: Kiểu Lúa xuân - Lúa mùa - Khoai sọ dẫn đầu về tổng GTSP (165.240.000 đồng/ha), hiệu quả đồng vốn 2,12 lần. Kiểu Sắn nguyên liệu đạt hiệu quả đồng vốn cao nhất (3,04 lần) và giá trị ngày công cao nhất (223.000 đồng/công) nhưng GTSP thấp (27.522.000 đồng/ha).
   • Hiệu quả xã hội và môi trường: Các LUT trồng lúa nước giúp ổn định an ninh lương thực và thu hút lao động cao nhất; LUT 3 vụ (2 lúa - 1 màu) tạo việc làm tốt nhất (554 - 584 công/ha/năm). Canh tác sắn và ngô trên đất dốc có nguy cơ xói mòn cao nếu không có biện pháp che phủ và xen canh.
5. Định hướng và giải pháp: Đề xuất mở rộng các LUT có hiệu quả kinh tế cao kết hợp bảo vệ đất (chuyển đổi đất lúa 1 vụ kém hiệu quả sang lúa - màu, phát triển khoai sọ đặc sản, xen canh cây họ đậu trên đất dốc). Đưa ra hệ thống giải pháp tổng thể về thủy lợi, chuyển giao kỹ thuật, hỗ trợ vốn vay nông hộ và chính sách quản lý đất dốc.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tóm tắt các kết luận chính về tiềm năng đất đai, phân hạng các kiểu sử dụng đất tại xã Sơn Điện; kiến nghị các cấp chính quyền đầu tư hoàn thiện kênh mương nội đồng, hỗ trợ nguồn giống chất lượng cao và chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật cho đồng bào dân tộc thiểu số.

---

Kết quả và đóng góp nghiên cứu

Kết quả định lượng chính

Khóa luận đã tổng hợp và lượng hóa chi tiết hiện trạng đất đai và hiệu quả kinh tế của các mô hình sử dụng đất nông nghiệp tại xã Sơn Điện.

Chỉ tiêu đất đai (Năm 2014)	Diện tích (ha)	Cơ cấu so với tổng DT tự nhiên (%)
Tổng diện tích tự nhiên	9.448,79	100,00
1. Đất nông nghiệp	7.895,62	83,56
- Đất sản xuất nông nghiệp	641,86	6,79 (chiếm 8,13% đất NN)
+ Đất trồng cây hàng năm (Lúa: 205 ha; Màu: 306,01 ha)	511,01	5,41 (chiếm 79,61% đất SXNN)
+ Đất trồng cây lâu năm	130,85	1,38 (chiếm 20,39% đất SXNN)
- Đất lâm nghiệp (RPH: 5.283,27 ha; RSX: 1.965,09 ha)	7.251,06	76,74 (chiếm 91,83% đất NN)
- Đất nuôi trồng thủy sản	2,70	0,03
2. Đất phi nông nghiệp	286,00	3,03
3. Đất chưa sử dụng (Đất đồi núi chưa dùng: 1.188,80 ha)	1.270,05	13,44

Nguồn: Tổng hợp từ số liệu Phòng Tài nguyên và Môi trường huyện Quan Sơn.

Về hiệu quả kinh tế trên 1 ha canh tác giữa 9 kiểu sử dụng đất (KSDĐ):

Kiểu sử dụng đất (KSDĐ)	Tổng GTSP (1.000 đ)	Chi phí SX (1.000 đ)	Thu nhập thuần (1.000 đ)	HQSDV (lần)	Số công LĐ (ngày)	GT ngày công (1.000 đ)	Đánh giá tổng hợp
Lúa xuân - Lúa mùa - Khoai sọ	165.240	78.000	87.240	2,12	584	149	Cao
Lúa xuân - Lúa mùa - Ngô đông	84.938	43.800	41.138	1,94	554	73	Trung bình
Lúa xuân - Lúa mùa	73.676	37.100	36.576	1,99	332	110	Cao
Đậu tương - Lúa mùa	66.732	35.700	31.032	1,87	277	110	Trung bình
Khoai sọ - Lúa mùa	127.802	58.900	68.902	2,17	388	177	Cao
Ngô xuân - Lúa mùa	48.250	25.200	23.050	1,91	360	64	Thấp
Sắn nguyên liệu	27.522	9.040	18.482	3,04	83	223	Cao (HQV, Công)
Ngô xuân - Ngô đông	22.364	11.400	10.964	1,96	194	63	Thấp
Lúa mùa (lúa nương)	14.700	7.800	6.900	1,88	120	58	Thấp

Nguồn: Xử lý từ số liệu phiếu điều tra nông hộ của tác giả.

Giải pháp tác giả đề xuất

1. Giải pháp chung: Hoàn thiện công tác lập và quản lý quy hoạch sử dụng đất cấp xã; tăng cường đầu tư hệ thống kênh mương tưới tiêu từ sông Luồng và 30 khe suối tự nhiên; mở rộng mạng lưới khuyến nông cơ sở.
2. Giải pháp chuyển đổi cơ cấu cây trồng:
   • Ưu tiên duy trì và mở rộng diện tích các LUT đạt hiệu quả tổng hợp cao: Lúa xuân - Lúa mùa - Khoai sọ và Khoai sọ - Lúa mùa tại các chân ruộng chủ động và bán chủ động nước.
   • Chuyển đổi diện tích đất lúa nương, ngô đồi kém hiệu quả sang trồng sắn thâm canh hoặc xen canh đậu tương để vừa tăng thu nhập vừa cải tạo độ phì cho đất dốc.
   • Đẩy mạnh ứng dụng các giống lúa thuần chất lượng cao (Bắc thơm, Nếp thơm) và giống lúa lai chịu hạn phục vụ an ninh lương thực.

Đóng góp của nghiên cứu

• Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng chi tiết về hiện trạng đất sản xuất nông nghiệp và hạch toán kinh tế hộ nông dân tại một địa bàn miền núi vùng biên giới phía Tây tỉnh Thanh Hóa.
• Thiết lập bảng phân cấp và đánh giá so sánh hiệu quả kinh tế kỹ thuật giữa các hệ thống luân canh cây trồng truyền thống và cây màu hàng hóa tại địa phương.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Quy mô mẫu điều tra nông hộ còn tương đối nhỏ (30 phiếu điều tra tại 6 bản trên tổng số 11 bản của xã) do điều kiện địa hình đi lại hiểm trở và giới hạn thời gian thực tập tốt nghiệp. Việc đánh giá hiệu quả môi trường và xã hội mới dừng lại ở mức độ định tính, sử dụng phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc và quan sát hiện trường, chưa có các phân tích mẫu lý - hóa thổ nhưỡng chuyên sâu về mức độ suy thoái dinh dưỡng hoặc tốc độ xói mòn đất dốc.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần mở rộng quy mô điều tra sang toàn bộ 11 bản; thực hiện lấy mẫu phân tích thổ nhưỡng định lượng định kỳ đối với các mô hình canh tác sắn và ngô trên đất dốc; tích hợp mô hình đánh giá đa tiêu chí (MCA) kết hợp hệ thống thông tin địa lý (GIS) để xây dựng bản đồ phân hạng thích nghi đất đai nông nghiệp cho toàn huyện Quan Sơn.

---

Giá trị tham khảo

Tài liệu khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên và học viên: Chuyên ngành Quản lý đất đai, Địa chính môi trường, Nông nghiệp phát triển nông thôn tham khảo phương pháp luận kết hợp giữa khung đánh giá đất FAO, phương pháp RRA và kỹ thuật hạch toán kinh tế nông hộ trên đơn vị 1 ha.
• Cán bộ quản lý địa phương: Cán bộ Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Quan Sơn, UBND xã Sơn Điện có cơ sở dữ liệu thực tế để xây dựng phương án chuyển dịch cơ cấu cây trồng và quy hoạch sử dụng đất giai đoạn tiếp theo.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu đất đai của xã Sơn Điện năm 2014 có đặc điểm gì nổi bật?
Toàn xã có tổng diện tích tự nhiên là 9.448,79 ha. Trong đó, đất lâm nghiệp chiếm tỷ trọng lớn nhất với 7.251,06 ha (chiếm 76,74% diện tích tự nhiên và 91,83% đất nông nghiệp). Đất sản xuất nông nghiệp chỉ có 641,86 ha, chiếm 8,13% diện tích đất nông nghiệp của xã.

2. Đề tài đã khảo sát mẫu thực địa như thế nào để thu thập số liệu kinh tế nông hộ?
Tác giả đã sử dụng phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn (RRA) kết hợp phiếu điều tra nông hộ trực tiếp trên 30 hộ dân tại 6 bản đại diện gồm: Bản Ngàm, Tân Sơn, Na Hồ, Na Ngựu, Na Lộc và Xa Mang trong thời gian từ tháng 08/2015 đến tháng 11/2015.

3. Cây trồng đơn lẻ nào mang lại thu nhập thuần cao nhất tại xã Sơn Điện?
Cây khoai sọ mang lại thu nhập thuần cao nhất đạt 50.000.000 đồng/ha, tiếp theo là cây sắn với 18.000.000 đồng/ha và lúa xuân đạt 18.438.000 đồng/ha. Cây có thu nhập thuần thấp nhất là ngô đông với 4.000.000 đồng/ha.

4. Kiểu sử dụng đất (KSDĐ) nào có tổng giá trị sản phẩm cao nhất trong các mô hình canh tác?
Kiểu sử dụng đất Lúa xuân - Lúa mùa - Khoai sọ đạt tổng giá trị sản phẩm cao nhất với 165.240.000 đồng/ha/năm, chi phí sản xuất 78.000.000 đồng/ha, thu nhập thuần đạt 87.240.000 đồng/ha và hiệu quả sử dụng vốn đạt 2,12 lần.

5. Mô hình canh tác sắn nguyên liệu có ưu điểm và hạn chế kinh tế kỹ thuật gì?
Mô hình sắn nguyên liệu có ưu điểm là chi phí đầu tư thấp (9.040.000 đồng/ha), đạt hiệu quả sử dụng vốn cao nhất (3,04 lần) và giá trị ngày công lao động cao nhất (223.000 đồng/ngày công). Tuy nhiên, tổng giá trị sản phẩm tạo ra trên 1 ha ở mức thấp (27.522.000 đồng/ha) và tiềm ẩn nguy cơ gây xói mòn, thoái hóa đất dốc nếu canh tác liên tục không có biện pháp cải tạo.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Dương Thị Trang đã phản ánh toàn diện thực trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tại xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa thông qua nguồn số liệu điều tra thực tế. Nghiên cứu đã xác định và đánh giá định lượng 6 loại hình sử dụng đất (9 kiểu sử dụng đất), chứng minh mô hình luân canh có kết hợp cây khoai sọ đem lại hiệu quả kinh tế và thu nhập vượt trội so với độc canh lúa nương hoặc ngô đồi. Các kết quả phân tích và hệ thống giải pháp được đề xuất là cơ sở thực tiễn phục vụ công tác quy hoạch sử dụng đất và chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp bền vững tại địa phương vùng cao biên giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là nguồ n tài nguyên vô cùng quý giá , là điều kiện tồn tại và phát triển của con ngƣời và các sinh vật khác trên trái đất. Theo luâ ̣t Đất đai 1993 có ghi “Đất đai là nguồ n tài nguyên vô cùng quý giá, là tƣ liệu sản xuất đặc biệt , là thành phần quan tro ̣ng đă ̣c biê ̣t của môi trƣờng số ng , là địa bàn phân bố các khu dân cƣ , xây dƣ̣ng cơ sở kinh tế , an ninh quố c phòng”. Xã hội ngày càng phát triển đất đai ngày càng có vai trò quan tro ̣ng , bấ t kì một ngành sản xuấ t nào thì đấ t đai luôn là tƣ liê ̣u sản xuất đặc biệt và không thể thay thế đƣợc.

Đối với nƣớc ta, một nƣớc nông nghiê ̣p thì vị trí của đất đai lại càng quan trọng và ý nghĩa hơn. Ngày nay, xã hội phát triển, dân số tăng nhanh kéo theo những đòi hỏi ngày càng tăng về lƣơng thực và thực phẩm, chỗ ở cũng nhƣ các nhu cầu về văn hóa, xã hội. Con ngƣời đã tìm mọi cách để khai thác đất đai nhằm thỏa mãn những nhu cầu ngày càng tăng đó. Các hoạt động ấy đã làm cho diện tích đất nông nghiệp vốn có hạn về diện tích ngày càng bị thu hẹp, đồng thời làm giảm độ màu mỡ và giảm tính bền vững trong sử dụng đất.

Do vậy, việc đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả, hợp lý theo quan điểm sinh thái và phát triển bền vững đang trở thành vấn đề mang tính chất toàn cầu đang đƣợc các nhà khoa học trên thế giới quan tâm. Đối với một nƣớc có nền kinh tế nông nghiệp là chủ yếu nhƣ ở Việt Nam, nghiên cứu, đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp càng trở nên cần thiết hơn bao giờ hết. Xã Sơn Điện là xã nghèo đặc biệt khó khăn, thuộc vùng miền núi cao năm ở phía tây của huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh hóa, xã có đƣờng biên giới giáp với nƣớc CHDC nhân dân Lào; cách trung tâm huyện 27 km, cách Thành phố Thanh hóa 182 km về phía tây .Tổng diện tích tự nhiên của xã là : 9448,79 ha , bao gồm 11 bản làng. Trong những năm qua Đảng bộ và nhân dân các dân tộc xã Sơn Điện đã phát huy truyền thống quê hƣơng, những tiềm năng lợi thế của địa phƣơng, nỗ lực phấn đấu, 2 tích cực, thi đua lao động sản xuất, tạo sự chuyển biến rõ rệt trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội, an ninh - quốc phòng.

Tuy nhiên việc sử dụng đất của xã trong những năm qua cho thấy còn nhiều hạn chế: chƣa khoanh định đƣợc diện tích đất trồng lúa cần bảo vệ, đối với đất lâm nghiệp chƣa thực hiện nghiêm ngặt các quy định về bảo vệ rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng vật nuôi theo hƣớng sản xuất hàng hóa còn chậm, phát triển nuôi trồng thủy sản và các hoạt động dịch vụ, du lịch trên địa bàn chƣa tƣơng xứng với tiềm năng, lợi thế của địa phƣơng. Bên cạnh đó diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp do phải chuyển mục đích sang các loại đất khác, việc bù đắp lại diện tích đất nông nghiệp bị mất là vô cùng khó khăn. Vì vậy, việc nghiên cứu đánh giá hiệu quả sử dụng đất nông nhiệp, đảm bảo an ninh lƣơng thực và giữ gìn đƣợc bản sắc của địa phƣơng là một yêu cầu hết sức quan trọng và cần thiết trong thời gian tới. Xuất phát từ thực tế đó, dƣới sự hƣớng dẫn của GS.

Nguyễn Thế Đặng, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp trên địa bàn xã Sơn Điện, huyện Quan sơn, tỉnh Thanh Hóa ”. Mục tiêu của đề tài 1. Mục tiêu tổng quát Đánh giá hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp, từ đó lựa chọn loại hình sử dụng đất đạt hiệu quả cao phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Sơn Điện, huyện Quan Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá những thuận lợi và khó khăn của điều kiện tự nhiên, – kinh tế xã hội tác động đến sản xuất nông nghiệp của xã.

- Đánh giá hiện trạng và xác định các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp của xã. - Lựa chọn loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp cho xã - Đề xuất loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp và giải pháp phát triển phù hợp cho sản xuất nông nghiệp tại xã Sơn Điện huyện Quan Sơn – tỉnh Thanh hóa. 3 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Khái niệm về đất, đất nông nghiệp và đất sản xuất nông nghiệp 2.

Khái niệm về đất * Khái niệm chung Đất là một phần của vỏ trái đất, nó là lớp phủ lục địa mà bên dƣới nó là đá và khoáng sinh ra nó, bên trên là thảm thực bì và khí quyển. Đất là lớp mặt tƣơi xốp của lục địa có khả nằng sản sinh ra sản phẩm của cây trồng. Đất là lớp phủ thổ nhƣỡng là thổ quyển, là một vật thể tự nhiên, mà nguôn gốc của thể tự nhiên đó là do hợp điểm của 4 thể tự nhiên khác của hành tinh là thạch quyển, khí quyển, thủy quyển và sinh quyển. Sự tác động qua lại của bốn quyển trên và thổ quyển có tính thƣờng xuyên và cơ bản.

Theo nguôn gốc phát sinh tác giả Đôkutraiep coi đất là một vật thể tự nhiên đƣợc hình thành do sự tác động tổng hợp của 5 yếu tố: Khí hậu, đá mẹ, địa hình, sinh vật và thời gian. Đất xem nhƣ một thể sống nó luôn vận động và phát triển. - Theo Các Mác, “đất là tƣ liệu sản xuất cơ bản và phổ biến quý báu nhất của sản xuất nông nghiệp, là điều kiện không thể thiếu đƣợc của sự tồn tại và tái sinh của hàng loạt thế hệ loài ngƣời kế tiếp nhau” (Các Mác, 1949) [7]. - Các nhà kinh tế, thổ nhƣỡng và quy hoạch của Việt Nam lại cho rằng “đất đai là phần trên mặt vỏ Trái Đất mà ở đó cây cối có thể mọc đƣợc ”.

Nhƣ vậy đã có rất nhiều định nghĩa và khái niệm khác nhau về đất nhƣng khái niệm chung nhất có thể hiểu là: Đất là một vật thể tự nhiên mà từ nó đã cung cấp các sản phẩm thực vật để nuôi sống động vật và con ngƣời. Sự phát triển của loài ngƣời gắn liền với sự phát triển của đất (Nguyễn Ngọc Nông, Nông Thu Huyền, 2012) [8]. Khái niệm đất nông nghiệp 4 Đất nông nghiệp đƣợc định nghĩa là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng. Đất nông nghiệp bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác (Luật Đất đai, 2003) [6].

Khái niệm đất sản xuất nông nghiệp Đất sản xuất nông nghiệp là đất dùng cho các hoạt động sản xuất nông nghiệp nhƣ: đất trồng cây hàng năm (đất trồng lúa, đất đồng cỏ dùng vào chăn nuôi và đất trồng cây hàng năm khác) và đất trồng cây lâu năm (đất trồng cây công nghiệp lâu năm, đất trồng cây ăn quả lâu năm, đất trồng cây lâu năm khác). Vai trò và ý nghĩa của đất đai đối với sản xuất nông nghiệp Đất đai là sản phẩm của thiên nhiên, có những tính chất đặc trƣng riêng khiến nó không giống bất kì một tƣ liệu sản xuất nào khác, đó là đất có độ phì, giới hạn về diện tích, có vị trí cố định trong không gian và vĩnh cửu với thời gian nếu biết cách sử dụng hợp lý. Trong sản xuất nông lâm nghiệp đát đai đƣợc coi là tƣ liệu sản xuất chủ yếu, đặc biệt và không thể thay thế. Ngoài vai trò là cơ sở không gian, đất còn có hai chức năng đặc biệt quan trọng: + Là đối tƣợng chịu sự tác động trực tiếp của con ngƣời trong quá trình sản xuất: là nơi con ngƣời thực hiện các hoạt động của mình tác động vào cây trồng vật nuôi để tạo ra sản phẩm.

+ Đất tham gia tích cực vào quá trình sản xuất, cung cấp cho cây trồng nƣớc, không khí và các chất dinh dƣỡng cần thiết cho cây trồng sinh trƣởng và phát triển. Nhƣ vậy, đất gần nhƣ trở thành một công cụ sản xuất. Năng suất và chất lƣợng sản phẩm phụ thuộc vào độ phì nhiêu của đất. Trong tất cả các tƣ liệu sản xuất dùng trong nông nghiệp chỉ có đất mới có chức năng này (Lƣơng Văn Hinh, Nguyễn Ngọc Nông, Nguyễn Đình Thi, 2003) [5].

Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới và Việt Nam 2. Tình hình sử dụng đất nông nghiệp trên Thế giới Trong sản xuất nông lâm nghiệp thì đất đai là nhân tố quyết định, có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Trên thế giới mặc dù nền sản xuất nông nghiệp của các nƣớc phát triển không giống nhau nhƣng tầm quan trọng của nó đối với đời sống con ngƣời thì quốc gia nào cũng thừa nhận. Hầu hết các nƣớc đều coi nông nghiệp là cơ sở, nền tảng của sự phát triển.

Tuy nhiên, khi dân số ngày một tăng nhanh thì nhu cầu lƣơng thực, thực phẩm là một sức ép rất lớn lên đất, nhất là đất nông nghiệp. Trong khi đó đất đai lại có hạn, đặc biệt quỹ đất nông nghiệp lại có xu hƣớng giảm do chuyển sang các mục đích phi nông nghiệp. Để đảm bảo an ninh lƣơng thực loài ngƣời phải tăng cƣờng các biện pháp khai thác, khai hoang đất đai phục vụ cho mục đích nông nghiệp. Vì vậy, đất đai là đối tƣợng bị khai thác triệt để, trong khi đó các biện pháp bảo vệ và tăng độ phì cho đất không đƣợc chú trọng dẫn tới hậu quả môi trƣờng sinh thái bị phá vỡ, hàng loạt diện tích đất bị thoái hóa trên phạm vi toàn thế giới, gây ảnh hƣởng lớn đến năng suất, chất lƣợng nông sản.

Đất đai trên thế giới phân bố không đồng đều ở các châu lục.