MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất đai là nguồn tài nguyên vô cùng quý giá, là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế của sản xuất nông nghiệp nên việc sử dụng đất hợp lý, tiết kiệm và có hiệu quả là rất quan trọng. Đất đai là nền tảng để con người định cư và tổ chức các hoạt động kinh tế xã hội, đặc biệt là đối với ngành sản xuất nông nghiệp, đất là yếu tố đầu vào có tác động mạnh mẽ đến sản xuất đất nông nghiệp, đồng thời cũng là môi trường duy nhất sản xuất ra những lương thực thực phẩm nuôi sống con người. Việc sử dụng đất có hiệu quả và bền vững đang trở thành vấn đề cấp thiết đối với mỗi quốc gia, nhằm duy trì sức sản xuất của đất đai cho hiện tại và tương lai.
Trong những năm qua, Việt Nam đẩy mạnh sự nghiệp Công nghiệp hóa – hiện đại hoá (CNH-HĐH) đất nước và đã thu được những thành quả to lớn trong phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và sự gia tăng dân số đã gây áp lực mạnh mẽ đến sử dụng đất. Việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất từ đất nông nghiệp sang các loại đất phi nông nghiệp đã làm cho diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp. Điều đó đòi hỏi việc sử dụng đất nông nghiệp phải có hiệu quả hơn.
Để sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả thì một trong những hướng đi đã và đang được quan tâm là phát triển nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa. Thực tế ở một số địa phương, nông nghiệp đã phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa và mang lại hiệu quả kinh tế cao nên đời sống người dân đã được cải thiện hơn trước. Tuy nhiên, do nhận thức và hiểu biết của nhiều người còn hạn chế nên việc khai thác đất nông nghiệp chưa thật hợp lý, chưa phát huy hết tiềm năng, sức sản xuất của đất. Từ đó, ảnh hưởng đến năng suất lao động và mức sống của người nông dân.
Vì vậy, sử dụng đất nông nghiệp một cách đúng đắn và có hiệu quả là yêu cầu có tính cấp thiết hiện nay. Đại Từ là một huyện miền núi nằm ở phía Tây bắc của tỉnh Thái Nguyên, cách thành phố Thái Nguyên 25km. Là một huyện có diện tích lúa và diện tích chè lớn nhất tỉnh Thái Nguyên. Sản phẩm nông nghiệp là nguồn thu chủ yếu của nhân dân 2 trong huyện.
Hiện nay, sản xuất nông nghiệp của huyện không còn độc canh cây lúa và cây chè mà từng bước chuyển sang sản xuất các sản phẩm cung cấp cho thị trường. Chuyển dịch cơ cấu cây trồng được diễn ra ở hầu hết các xã trong huyện. Từ đó đã tạo ra nhiều sản phẩm hàng hóa góp phần hình thành một nền kinh tế mới – kinh tế hàng hóa. Tuy nhiên sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa mới chỉ dừng lại ở quy mô hộ gia đình, nhỏ lẻ và mang tính tự phát.
Từ những vấn đề khoa học và thực tiễn sản xuất đang diễn ra ở huyện Đại Từ như đã trình bày ở trên, để góp phần thực hiện thành công các mục tiêu phát triển nông nghiệp của huyện đến năm 2020 và mục tiêu lâu dài nhằm khai thác tốt nhất để phát triển nền nông nghiệp hàng hóa. Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, được sự đồng ý của ban giám hiệu trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên, ban chủ nhiệm khoa Quản lý tài nguyên và dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo - ThS. Hoàng Hữu Chiến, em đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Đánh giá hiệu quả và định hướng sử dụng đất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên” 1. Mục tiêu và yêu cầu của đề tài 1.
Mục tiêu của đề tài: - Đánh giá thực trạng sử dụng đất nông nghiệp; đánh giá hiệu quả các phương thức sử dụng đất nông nghiệp để tìm ra phương thức sử dụng đất tối ưu. - Đề xuất các phương thức sử dụng đất nông nghiệp đạt hiệu quả cao và định hướng các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất đáp ứng yêu cầu phát triển nông nghiệp bền vững, đa dạng hóa. Yêu cầu của đề tài - Thu thập chính xác các số liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội và các chỉ tiêu đảm bảo thống nhất. - Đánh giá hiệu quả kinh tế sử dụng đất nông nghiệp thông qua một số chỉ tiêu phù hợp với điều kiện cụ thể của huyện Đại Từ.
- Đề xuất được hướng sử dụng đất hiệu quả. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa trong khoa học: + Hệ thống hóa được các vấn đề lý luận và thực tiễn về hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp; 3 + Đưa ra được hiệu quả kinh tế của một số loại hình sử dụng đất nông nghiệp chính; + Đánh giá thực trạng quá trình sử dụng đất nông nghiệp và đề xuất các biện pháp sử dụng đất có hiệu quả hơn. - Ý nghĩa trong thực tiễn: + Củng cố kiến thức đã được tiếp thu trong nhà trường và những kiến thức thực tế cho sinh viên trong quá trình thực tập tại cơ sở. + Nâng cao khả năng tiếp cận, thu thập số liệu và xử lý thông tin của sinh viên trong quá trình làm đề tài.
+ Trên cơ sở đánh giá hiệu quả sử dụng đất của đất sản xuất nông nghiệp từ đó đề xuất giáp pháp sử dụng đất theo hướng sản xuất hàng hóa. 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học 2. Cơ sở lý luận về hiệu quả trong sử dụng đất nông nghiệp * Khái niệm đất nông nghiệp Đất nông nghiệp là đất sử dụng vào mục đích sản xuất, nghiên cứu, thí nghiệm về nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản, làm muối và mục đích bảo vệ, phát triển rừng.
Đất nông nghiệp bao gồm đất sản xuất nông nghiệp, đất lâm nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản, đất làm muối và đất nông nghiệp khác [8]. * Khái niệm hiệu quả Theo từ điển ngôn ngữ hiệu quả chính là kết quả như yêu cầu của việc làm mang lại. Hiệu quả là kết quả mong muốn, cái sinh ra kết quả mà mọi người chờ đợi hướng tới, nó có những nội dung khác nhau. Trong sản xuất, hiệu quả có nghĩa là hiệu suất, là năng suất.
Trong kinh danh, hiệu quả chính là lãi suất, lợi nhuận. Trong lao động nói chung, hiệu quả lao động là năng suất lao động được đánh giá bằng số lượng thời gian hao phí để sản xuất ra một đơn vị sản phẩm, hoặc bằng số lượng sản phẩm được sản xuất ra trong một đơn vị thời gian. Kết quả, mà là kết quả hữu ích là một đại lượng vật chất tạo ra do mục đích của con người, được biểu hiện bằng những chỉ tiêu cụ thể, xác định. Do tính chất mâu thuẫn giữa nguồn tài nguyên hữu hạn với nhu cầu ngày càng tăng của con người mà ta phải xem xét kết quả được tạo ra như thế nào? Chi phí bỏ ra để tạo ra kết quả đó là bao nhiêu? Có đưa lại kết quả hữu ích hay không? Chính vì thế khi đánh giá hoạt động sản xuất không chỉ dừng lại ở việc đánh giá kết quả mà còn phải đánh giá chất lượng các hoạt động sản xuất kinh doanh tạo ra sản phẩm đó.
Đánh giá chất lượng của hoạt động sản xuất kinh doanh là nội dung đánh giá hiệu quả [10]. * Khái niệm hiệu quả sử dụng đất: Sử dụng đất nông nghiệp có hiệu quả cao thông qua việc bố trí cơ cấu cây trồng,vật nuôi là một trong những vấn đề được quan tâm hiện nay của hầu hết các 5 nước trên thế giới. Nó không chỉ thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học, các nhà hoạch định chính sách, các nhà kinh doanh nông nghiệp mà còn là mong muốn của cả nhà nông - những người trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất nông nghiệp [15]. Việc xác định đúng khái niệm, bản chất của hiệu quả sử dụng đất phải được xem xét trên 3 mặt: hiệu quả kinh tế, hiệu quả xã hội, hiệu quả môi trường.
-) Hiệu quả kinh tế Hiệu quả kinh tế là một phạm trù chung nhất, nó liên quan trực tiếp tới nền sản xuất hàng hoá và với tất cả các phạm trù và các quy luật kinh tế khác. Vì thế hiệu quả kinh tế phải đáp ứng được 3 vấn đề [11]: + Một là, mọi hoạt động của con người đều tuân theo quy luật “tiết kiệm thời gian”. + Hai là, hiệu quả kinh tế phải được xem xét trên quan điểm của lí luận hệ thống. + Ba là, hiệu quả kinh tế là một phạm trù phản ánh mặt chất lượng của hoạt động kinh tế bằng quá trình tăng cường các nguồn lực sẵn có phục vụ cho lợi ích của con người.
Hiệu quả kinh tế được hiểu là mối tương quan so sánh giữa lượng kết quả đạt được và lượng chi phí bỏ ra trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Kết quả đạt được là phần giá trị thu được của sản phẩm đầu ra, lượng chi phí bỏ ra là phần giá trị của các nguồn lực đầu vào. Mối tương quan đó cần phải được xem xét cả về phần so sánh tuyệt đối và tương đối cũng như xem xét mối quan hệ chặt chẽ giữa 2 đại lượng đó. Hiệu quả kinh tế là phạm trù kinh tế mà trong đó sản xuất đạt cả hiệu quả kinh tế và hiệu quả phân bổ.
Điều đó có nghĩa là cả hai yếu tố hiện vật và giá trị đều tính đến khi xem xét việc sử dụng các nguồn lực trong nông nghiệp. Nếu đạt được một trong hai yếu tố hiệu quả kĩ thuật hay hiệu quả phân bổ mới có điều kiện cần chứ chưa phải là điều kiện đủ cho đạt hiệu quả kinh tế. Chỉ khi nào việc sử dụng nguồn lực đạt cả chỉ tiêu hiệu quả kĩ thuât và hiệu quả phân bổ thì khi đó mới đạt hiệu quả kinh tế [11]. -) Hiệu quả xã hội Hiệu quả xã hội là mối tương quan so sánh giữa kết quả xét về mặt xã hội và tổng chi phí bỏ ra [15], [11].
Hiệu quả kinh tế và hiệu quả xã hội có mối quan hệ mật thiết với nhau, chúng là tiền đề của nhau và là một phạm trù thống nhất. 6 Hiệu quả xã hội trong sử dụng đất hiện nay là phải thu hút được nhiều lao động, đảm bảo đời sống nhân dân, góp phần thúc đẩy xã hội phát triển, nội lực và nguồn lực của địa phương được phát huy; đáp ứng nhu cầu của hộ nông dân về ăn, mặc và nhu cầu sống khác.