Luận Án Tiến Sĩ Về Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động Của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam Qua Phân Tích DEA

Luận án tiến sĩ phân tích hiệu quả hoạt động ngân hàng thương mại Việt Nam qua phương pháp DEA, cung cấp cái nhìn sâu sắc về ngành ngân hàng.

• Tác giả: Nguyễn Thanh Bình
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Quốc Việt
• Trường học: Trường Đại Học Tài Chính – Marketing
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam Bằng Phân Tích DEA
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.5. ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.6. BỐ CỤC CỦA LUẬN ÁN
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM
• 2.1. Tổng quan hoạt động của Ngân hàng thương mại
• 2.2. Hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại
• 2.3. Phân loại hiệu quả trong đánh giá hiệu quả hoạt động NHTM
• 2.4. Các phương pháp đo lường HQHĐ của NHTM
• 2.4.1. Phương pháp sử dụng các tỷ số phản ánh khả năng sinh lời
• 2.4.2. Phương pháp phân tích hiệu quả biên
• 2.5. Các nhân tố tác động đến HQHĐ của NHTM
• 2.6. Mô hình hồi quy Tobit trong đánh giá hiệu quả kỹ thuật từ DEA
• 2.7. CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 2.7.1. Nghiên cứu thực nghiệm sử dụng phương pháp tỷ số
• 2.7.2. Nghiên cứu thực nghiệm sử dụng phương pháp phân tích hiệu quả biên
• 2.7.3. Khe hở nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN
• 3.2. GIẢ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 3.3. PHƯƠNG PHÁP THU THẬP DỮ LIỆU
• 3.4. PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ DỮ LIỆU
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG KINH DOANH CỦA NHTM VIỆT NAM
• 4.2. THỐNG KÊ MÔ TẢ CÁC BIẾN
• 4.2.1. THỐNG KÊ MÔ TẢ BIẾN THEO PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH BAO DỮ LIỆU DEA
• 4.2.2. THỐNG KÊ MÔ TẢ BIẾN THEO MÔ HÌNH HỒI QUY TOBIT
• 4.3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.3.1. Xác định hiệu quả kỹ thuật
• 4.3.2. Hiệu quả kỹ thuật - TECRS
• 4.3.3. Hiệu quả kỹ thuật thuần PE (TEVRS)
• 4.3.4. Hiệu quả quy mô – SE
• 4.3.5. Phân phối hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả quy mô
• 4.3.6. Hiệu quả kỹ thuật theo CRS – DRS – IRS
• 4.3.7. Năng suất nhân tố tổng hợp TFP - Chỉ số Malmquist
• 4.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kỹ thuật
• 4.4.1. Kiểm định các biến
• 4.4.2. Mô hình hồi quy Tobit TE – PE - SE
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. KẾT LUẬN NGHIÊN CỨU
• 5.2. HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.2.1. HÀM Ý CHÍNH SÁCH CHO CÁC NHÀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC, HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH
• 5.2.2. HÀM Ý QUẢN TRỊ CHO CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 5.3. HẠN CHẾ VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO CỦA NGHIÊN CỨU
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2
• PHỤ LỤC 3

Tóm tắt

I. Giới thiệu nghiên cứu

Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá hiệu quả ngân hàng thương mại Việt Nam thông qua phương pháp phân tích DEA. Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ, việc nâng cao hiệu suất ngân hàng trở thành một yếu tố quan trọng. Các ngân hàng thương mại cần phải cải thiện hiệu quả hoạt động để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường. Phương pháp DEA cho phép đánh giá hiệu quả kỹ thuật của các ngân hàng bằng cách so sánh đầu vào và đầu ra, từ đó xác định được mức độ hiệu quả của từng ngân hàng. Điều này không chỉ giúp các ngân hàng tự đánh giá mà còn cung cấp thông tin cho các nhà quản lý trong việc ra quyết định chiến lược.

1.1 Lý do chọn đề tài

Lý do chọn đề tài này xuất phát từ sự cần thiết phải nâng cao hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng. Các ngân hàng cần phải tối ưu hóa quy trình hoạt động và giảm thiểu chi phí để duy trì vị thế cạnh tranh. Việc sử dụng phương pháp DEA giúp xác định rõ ràng các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả ngân hàng, từ đó đưa ra các giải pháp cải thiện phù hợp. Nghiên cứu này cũng nhằm cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình hoạt động của các ngân hàng thương mại trong giai đoạn 2009-2021, từ đó giúp các nhà quản lý có cái nhìn sâu sắc hơn về hiệu quả hoạt động của ngân hàng.

II. Cơ sở lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm

Chương này trình bày các khái niệm cơ bản liên quan đến hiệu quả hoạt động ngân hàng và phương pháp phân tích DEA. Hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại được đo lường qua nhiều chỉ số khác nhau, trong đó có hiệu quả kỹ thuật và hiệu quả quy mô. Phân tích DEA cho phép đánh giá hiệu quả của ngân hàng bằng cách sử dụng các chỉ số đầu vào và đầu ra, từ đó xác định được ngân hàng nào hoạt động hiệu quả hơn. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc áp dụng DEA trong đánh giá hiệu quả ngân hàng mang lại kết quả đáng tin cậy và có thể áp dụng cho nhiều loại hình ngân hàng khác nhau. Điều này cho thấy DEA là một công cụ hữu ích trong việc đánh giá ngân hàng và có thể giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định chính xác hơn.

2.1 Tổng quan hoạt động của ngân hàng thương mại

Ngân hàng thương mại đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế, cung cấp dịch vụ tài chính cho cá nhân và doanh nghiệp. Hoạt động của ngân hàng thương mại bao gồm huy động vốn, cho vay, và cung cấp các dịch vụ tài chính khác. Để đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng, cần xem xét các yếu tố như tỷ lệ nợ xấu, khả năng sinh lời và chi phí hoạt động. Các ngân hàng thương mại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc cải thiện hiệu quả hoạt động, tuy nhiên vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Việc áp dụng phương pháp DEA sẽ giúp các ngân hàng xác định được điểm mạnh và điểm yếu trong hoạt động của mình, từ đó có những điều chỉnh phù hợp.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích DEA để đánh giá hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2009-2021. Phương pháp DEA cho phép ước lượng hiệu quả kỹ thuật của ngân hàng bằng cách so sánh các ngân hàng với nhau dựa trên các chỉ số đầu vào và đầu ra. Mô hình DEA được áp dụng trong nghiên cứu này là mô hình hiệu quả biến đổi theo quy mô (VRS), cho phép đánh giá hiệu quả trong điều kiện quy mô hoạt động khác nhau. Ngoài ra, mô hình hồi quy Tobit cũng được sử dụng để xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kỹ thuật của ngân hàng. Kết quả từ nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho các nhà quản lý trong việc cải thiện hiệu quả hoạt động của ngân hàng.

3.1 Phương pháp tiếp cận

Phương pháp tiếp cận trong nghiên cứu này là sử dụng phân tích DEA kết hợp với mô hình hồi quy Tobit. Phân tích DEA sẽ giúp xác định hiệu quả kỹ thuật của các ngân hàng thương mại, trong khi mô hình Tobit sẽ giúp phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả này. Việc kết hợp hai phương pháp này sẽ cung cấp cái nhìn toàn diện về hiệu quả hoạt động của ngân hàng, từ đó giúp các nhà quản lý có thể đưa ra các quyết định chiến lược phù hợp. Nghiên cứu sẽ thu thập dữ liệu từ báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại trong giai đoạn 2009-2021, đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

IV. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy các ngân hàng thương mại Việt Nam đạt được hiệu quả kỹ thuật khá cao trong giai đoạn 2009-2021. Sự cải thiện này không chỉ đến từ việc tối ưu hóa quy trình hoạt động mà còn từ việc áp dụng công nghệ mới trong quản lý ngân hàng. Các ngân hàng có xu hướng thay đổi công nghệ mạnh mẽ, điều này góp phần nâng cao năng suất và cải thiện hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều ngân hàng có hiệu quả hoạt động chưa đạt yêu cầu, điều này cho thấy cần có những biện pháp cải thiện cụ thể. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các yếu tố như quy mô hoạt động, chi phí nhân viên và tỷ lệ nợ xấu có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả kỹ thuật của ngân hàng.

4.1 Thực trạng hoạt động kinh doanh của NHTM Việt Nam

Thực trạng hoạt động kinh doanh của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn nghiên cứu cho thấy sự phát triển mạnh mẽ về quy mô và hiệu quả. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề như nợ xấu cao và chi phí hoạt động lớn. Các ngân hàng cần phải cải thiện quy trình quản lý và tối ưu hóa chi phí để nâng cao hiệu quả hoạt động. Việc áp dụng phương pháp DEA sẽ giúp các ngân hàng xác định được điểm mạnh và điểm yếu trong hoạt động của mình, từ đó có những điều chỉnh phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả ngân hàng.

V. Kết luận và hàm ý chính sách

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc đánh giá hiệu quả ngân hàng thương mại Việt Nam bằng phương pháp phân tích DEA là một công cụ hữu ích. Kết quả nghiên cứu cho thấy các ngân hàng thương mại Việt Nam có hiệu quả kỹ thuật cao, tuy nhiên vẫn cần cải thiện để đáp ứng yêu cầu của thị trường. Các nhà quản lý ngân hàng cần chú trọng đến việc tối ưu hóa quy trình hoạt động và giảm thiểu chi phí để nâng cao hiệu quả hoạt động. Nghiên cứu cũng đề xuất một số hàm ý chính sách nhằm cải thiện hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong tương lai.

5.1 Kết luận nghiên cứu

Kết luận nghiên cứu khẳng định rằng phương pháp DEA là một công cụ hiệu quả trong việc đánh giá ngân hàng. Kết quả cho thấy các ngân hàng thương mại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc cải thiện hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Các ngân hàng cần phải tiếp tục cải thiện quy trình hoạt động và áp dụng công nghệ mới để nâng cao hiệu quả hoạt động trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế của nghiên cứu sinh Nguyễn Thanh Bình, chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (mã số 9340201), được thực hiện tại Trường Đại học Tài chính – Marketing dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Quốc Việt và TS. Nguyễn Ngọc Ảnh (năm 2023), mang tiêu đề: "Đánh giá hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam bằng phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA)".

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Hệ thống ngân hàng thương mại (NHTM) Việt Nam giữ vai trò trung gian tài chính huyết mạch của nền kinh tế. Trong giai đoạn 2011–2015 và 2016–2020, hệ thống đối mặt với áp lực tái cấu trúc sâu rộng và xử lý nợ xấu (tỷ lệ nợ xấu từng vượt mức 10% trong giai đoạn 2011–2013). Đề án tái cơ cấu giai đoạn 2011–2015 đã giảm 17 tổ chức tín dụng và chuyển đổi sở hữu 3 tổ chức; giai đoạn 2016–2020 tiếp tục xử lý nợ xấu qua Công ty Quản lý tài sản (VAMC) để đưa nợ xấu toàn ngành về dưới mức 3%.

Tác giả chỉ ra rằng phần lớn các nghiên cứu trong nước trước đây về hiệu quả hoạt động của NHTM chủ yếu sử dụng phương pháp tham số (parametric) dựa trên các tỷ số tài chính đơn lẻ (ROA, ROE, NIM) hoặc áp dụng phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA) nhưng chỉ giới hạn trong phạm vi một nhóm nhỏ ngân hàng, trong khoảng thời gian ngắn, hoặc tiếp cận đơn chiều (chỉ theo tài sản hoặc chỉ theo chi phí/thu nhập). Do đó, khoảng trống nghiên cứu cần giải quyết là thực hiện một đánh giá toàn diện, đa chiều về hiệu quả kỹ thuật và xác định các nhân tố tác động đến hiệu quả của hệ thống NHTM Việt Nam trong giai đoạn kéo dài từ sau khủng hoảng tài chính 2007–2008 đến hết giai đoạn ảnh hưởng của đại dịch Covid-19 (2009–2021).

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định các mục tiêu cụ thể gồm:

1. Ước lượng hiệu quả kỹ thuật (HQKT) của các NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2009–2021.
2. Xác định các nhân tố ảnh hưởng đến HQKT của các NHTM.
3. Làm rõ tác động của các nhân tố ảnh hưởng tới HQKT của các NHTM và đề xuất các gợi ý chính sách, hàm ý quản trị nhằm cải thiện và nâng cao hiệu quả hoạt động của NHTM.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án giải quyết ba câu hỏi nghiên cứu:

1. HQKT của các NHTM Việt Nam có kết quả như thế nào trong giai đoạn nghiên cứu từ năm 2009–2021?
2. Nhân tố nào có ảnh hưởng đến HQKT và mức độ ảnh hưởng của các nhân tố tới HQKT của các NHTM như thế nào?
3. Từ kết quả nghiên cứu, những gợi ý chính sách và hàm ý nào là phù hợp cho các nhà lãnh đạo, hoạch định chính sách nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các NHTM Việt Nam?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hiệu quả kỹ thuật của 26 NHTM cổ phần tại Việt Nam (không bao gồm các NHTMCP trong diện sáp nhập, hợp nhất giai đoạn 2009–2021) và các nhân tố ảnh hưởng đến HQKT.
• Phạm vi không gian: Hệ thống 26 NHTMCP hoạt động tại Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 13 năm, từ năm 2009 đến hết năm 2021 (từ thời kỳ sau khủng hoảng tài chính toàn cầu đến khi kết thúc các đợt giãn cách xã hội vì dịch bệnh Covid-19).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tổng quan tài liệu trong luận án phân chia các công trình nghiên cứu thành hai nhóm phương pháp chính:

Hướng tiếp cận	Tác giả và công trình tiêu biểu	Nội dung và kết quả chính được điểm lại
Phương pháp tỷ số tài chính (Financial Ratios)	Berger & Humphrey (1997); Heffernan & Fu (2008); Rose (1998, 2014); Tarawneh (2006); Zeitun (2012); Naceur (2003); Sufian & Chong (2008); Gul & ctg (2011); Nguyễn Minh Kiều (2009); Trần Huy Hoàng (2011).	Đánh giá khả năng sinh lời qua ROA, ROE, NIM, NNM, NPM, EPS. Sufian & Chong (2008) tại Philippines cho thấy mức an toàn vốn và đa dạng hóa thu nhập tác động cùng chiều lên ROA, trong khi quy mô, rủi ro tín dụng và chi phí hoạt động tác động ngược chiều. Gul & ctg (2011) tại Pakistan chỉ ra tổng tài sản, huy động vốn và dư nợ cho vay đóng góp tích cực vào lợi nhuận.
Phương pháp phân tích hiệu quả biên (Frontier Analysis)	Farrell (1957); Aigner & ctg (1977); Charnes, Cooper & Rhodes (1978); Banker, Charnes & Cooper (1984); Caves, Christensen & Diewert (1982); Grigorian & Manole (2002); Netina & Hjalmarsson (2002); Nguyễn Minh Sáng (2012); Nguyễn Việt Hùng (2008).	Phân biệt phương pháp tham số (SFA, TFA, DFA) và phi tham số (DEA, FDH). SFA (Aigner & ctg, 1977) đòi hỏi dạng hàm sản xuất định trước (Cobb-Douglas, Translog). DEA (Farrell, 1957; Charnes & ctg, 1978; Banker & ctg, 1984) không đòi hỏi giả định dạng hàm, đo lường HQKT theo CRS và VRS, tách thành hiệu quả kỹ thuật thuần (PTE) và hiệu quả quy mô (SE). Chỉ số Malmquist (Caves & ctg, 1982) phân rã năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) thành thay đổi hiệu quả (TE) và thay đổi công nghệ (TC).
Tiếp cận bản chất hoạt động ngân hàng	Benston (1965); Sealey & Lindley (1977); Hancock (1985); Berger, Hanweck & Humphrey (1987); Elyasiani & Mehdian (1990a,b); Mester (1987); Leightner & Lovell (1998); Chang & ctg (2010); Cornett & ctg (2010).	Phân loại các góc nhìn: tiếp cận sản xuất (Benston, 1965); tiếp cận trung gian tài chính (Sealey & Lindley, 1977); tiếp cận hiện đại gồm tiếp cận tài sản, tiếp cận chi phí sử dụng (Hancock, 1985), tiếp cận giá trị gia tăng (Berger & ctg, 1987), tiếp cận hoạt động/thu nhập (Leightner & Lovell, 1998).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án khắc phục nhược điểm của các phương pháp tỷ số truyền thống (vốn chỉ phản ánh từng khía cạnh riêng lẻ) và phương pháp tham số SFA (dễ sai lệch do khó xác định dạng hàm chuẩn cho ngân hàng). Luận án kết hợp tiếp cận tài sản và chi phí hoạt động để lựa chọn biến đầu vào và đầu ra trong mô hình DEA, đồng thời kết hợp mô hình Tobit hai giai đoạn với các nhóm biến nội tại (quy mô tài sản LNA, mạng lưới NET, tỷ lệ huy động trên cho vay DOL, tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản LOA, loại hình sở hữu SO, số lượng lao động STAFF, nợ xấu NPLs, đa dạng hóa thu nhập HHI), biến môi trường ngành (thị phần ngân hàng nước ngoài FM, thị phần NHTM MS) và biến vĩ mô (tăng trưởng kinh tế RGDP/GDP, lạm phát CPI) trên mẫu dữ liệu 26 NHTMCP giai đoạn 2009–2021.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng lý thuyết hiệu quả sản xuất của Farrell (1957), phân loại hiệu quả thành:

• Hiệu quả kinh tế (EE) / Hiệu quả chi phí (CE): Tích số giữa Hiệu quả kỹ thuật (TE) và Hiệu quả phân bổ (AE) ($CE = TE \times AE$).
• Hiệu quả kỹ thuật (TE): Khả năng tối đa hóa đầu ra từ tập hợp đầu vào nhất định hoặc tối thiểu hóa đầu vào với mức đầu ra không đổi. Theo mô hình DEA, TE với giả định hiệu quả không đổi theo quy mô ($TE_{CRS}$) được phân rã thành Hiệu quả kỹ thuật thuần ($PTE$ hay $TE_{VRS}$) và Hiệu quả quy mô ($SE$): $$\text{TE}{\text{CRS}} = \text{PTE} \times \text{SE} \quad \Longleftrightarrow \quad \text{SE} = \frac{\text{TE}{\text{CRS}}}{\text{TE}_{\text{VRS}}}$$
• Trạng thái quy mô: Xác định ngân hàng hoạt động ở mức hiệu quả quy mô tối ưu (CRS), hiệu quả tăng dần theo quy mô (IRS - khi tăng quy mô giúp cải thiện năng suất) hoặc hiệu quả giảm dần theo quy mô (DRS - khi quy mô quá lớn làm gia tăng chi phí đơn vị).
• Chỉ số năng suất Malmquist (TFPCH): Đo lường sự thay đổi năng suất nhân tố tổng hợp giữa hai thời kỳ $t$ và $t+1$, phân rã thành chỉ số thay đổi hiệu quả kỹ thuật (EFFCH hay TEC) và chỉ số thay đổi công nghệ (TECHCH hay TC): $$\text{TFPCH} = \text{EFFCH} \times \text{TECHCH}$$

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án sử dụng quy trình phân tích định lượng gồm hai bước:

[Báo cáo tài chính kiểm toán 26 NHTM (2009-2021)]
[Bước 1: Mô hình DEA (phần mềm DEAP)]
[Bước 2: Mô hình hồi quy Tobit]

• Bước 1 (Ước lượng DEA và Malmquist): Sử dụng phần mềm DEAP với định hướng đầu vào/đầu ra theo mô hình biến đổi theo quy mô (VRS), bao gồm các trường hợp mở rộng DRS và IRS.
• Bước 2 (Hồi quy Tobit): Sử dụng mô hình Tobit (Tobin, 1958) do biến phụ thuộc là điểm số hiệu quả kỹ thuật ($0 < TE \le 1$) bị cắt cụt (censored). Mô hình OLS thông thường nếu áp dụng cho dữ liệu bị chặn sẽ dẫn đến ước lượng bị chệch. Phương pháp ước lượng hợp lý cực đại (Maximum Likelihood Estimation - MLE) được sử dụng để ước lượng các hệ số tác động lên TE, PE và SE.

Hệ thống biến và nguồn dữ liệu

Nhóm dữ liệu	Tên biến và ký hiệu trong luận án	Ý nghĩa và diễn giải
Biến trong mô hình DEA	Đầu vào: Chi phí nhân viên (CPNV), Chi phí ngoài lãi (CPNL), Tổng tài sản. Đầu ra: Tổng dư nợ cho vay, Thu nhập ngoài lãi (TNNL).	Phản ánh kết hợp giữa tiếp cận trung gian tài chính và tiếp cận chi phí - tài sản.
Biến phụ thuộc mô hình Tobit	$TE$ (Hiệu quả kỹ thuật CRS), $PE$ (Hiệu quả kỹ thuật thuần VRS), $SE$ (Hiệu quả quy mô).	Điểm số hiệu quả thu được từ kết quả chạy mô hình DEA.
Biến độc lập mô hình Tobit	- $LNA$: Logarit tự nhiên của Tổng tài sản - $NET$: Mạng lưới hoạt động (số chi nhánh/phòng giao dịch) - $DOL$: Tỷ lệ huy động vốn trên cho vay - $STAFF$: Số lượng lao động - $LOA$: Tỷ lệ cho vay trên tổng tài sản - $FM$: Tỷ lệ thị phần của ngân hàng nước ngoài - $SO$: Hình thức sở hữu (biến giả NHTM nhà nước) - $MS$: Tỷ lệ thị phần NHTM - $HHI$: Mức độ đa dạng hóa thu nhập (Herfindahl Hirschman Index) - $NPLs$: Tỷ lệ nợ xấu (Non-performing Loans) - $RGDP / GDP$: Tốc độ tăng trưởng thu nhập quốc dân ròng / GDP - $CPI$: Chỉ số giá tiêu dùng	Đại diện cho các yếu tố đặc trưng nội tại ngân hàng, cấu trúc cạnh tranh thị trường ngành và môi trường kinh tế vĩ mô.

• Nguồn dữ liệu: Báo cáo tài chính đã được kiểm toán độc lập của 26 NHTMCP giai đoạn 2009–2021; Báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; Niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu

Chương 1 thiết lập khung tổng thể của đề tài:

• Trình bày bối cảnh kinh tế vĩ mô và ngành ngân hàng Việt Nam sau khủng hoảng tài chính 2007–2008, quá trình triển khai các đề án tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2011–2015 và 2016–2020.
• Nêu rõ 3 mục tiêu nghiên cứu, 3 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu là 26 NHTMCP trong 13 năm (2009–2021).
• Trình bày phương pháp tiếp cận nghiên cứu kết hợp giữa DEA, chỉ số Malmquist và hồi quy Tobit; tóm tắt đóng góp khoa học và thực tiễn cùng cấu trúc 5 chương của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm

Chương 2 cung cấp nền tảng học thuật toàn diện:

• Tổng quan chức năng, nghiệp vụ và các loại hình NHTM theo Luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12; vai trò trung gian tài chính và kênh truyền dẫn chính sách tiền tệ.
• Phân tích khái niệm hiệu quả hoạt động (OE), phân loại các thước đo hiệu quả của Farrell (1957) gồm TE, AE, CE, PTE, SE.
• So sánh các cách tiếp cận xác định hoạt động ngân hàng: tiếp cận sản xuất, tiếp cận trung gian, tiếp cận tài sản, tiếp cận chi phí sử dụng, tiếp cận giá trị gia tăng và tiếp cận hoạt động.
• Trình bày cơ chế đo lường qua phương pháp tỷ số tài chính (ROA, ROE, NIM, NNM, NPM, EPS) và phương pháp phân tích biên (tham số: SFA; phi tham số: DEA-CRS, DEA-VRS, DEA-NIRS).
• Thiết lập lý thuyết chỉ số Malmquist TFP và mô hình hồi quy Tobit cắt cụt (Tobin, 1958).
• Lược thảo các công trình thực nghiệm quốc tế và trong nước, tổng kết các biến ảnh hưởng (Bảng 2.1, Bảng 2.2, Bảng 2.3) và xác định khe hở nghiên cứu.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xây dựng thiết kế nghiên cứu cụ thể:

• Thiết lập khung phân tích và mô hình nghiên cứu kết hợp giữa ước lượng hiệu quả biên phi tham số và phân tích hồi quy kiểm định nhân tố tác động.
• Xây dựng hệ thống các giả thuyết nghiên cứu (Bảng 3.1) về mối quan hệ giữa các biến độc lập ($LNA$, $NET$, $DOL$, $STAFF$, $LOA$, $FM$, $SO$, $MS$, $HHI$, $NPLs$, $RGDP$, $CPI$) với các biến hiệu quả ($TE$, $PE$, $SE$).
• Trình bày mô hình nghiên cứu đề xuất (Bảng 3.2), phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp từ BCTC kiểm toán của 26 NHTMCP và quy trình xử lý dữ liệu bằng phần mềm DEAP và phần mềm thống kê kinh tế lượng.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 công bố toàn bộ dữ liệu thống kê mô tả, kết quả chạy mô hình và thảo luận học thuật:

• Thực trạng và thống kê mô tả: Trình bày số liệu tổng tài sản (Bảng 4.1), tổng dư nợ cho vay (Bảng 4.2), thu nhập ngoài lãi (Bảng 4.3), chi phí ngoài lãi (Bảng 4.4), mạng lưới chi nhánh (Bảng 4.5), chi phí nhân viên (Bảng 4.6), thống kê mô tả biến DEA (Bảng 4.7), ma trận tương quan (Bảng 4.8) và thống kê mô tả biến Tobit (Bảng 4.9).
• Kết quả ước lượng DEA:
  • Bảng 4.10, 4.11, 4.12, 4.13 và Hình 4.1 thể hiện điểm số $TE_{CRS}$, $TE_{VRS}$ và $SE$ qua các năm. Các NHTM Việt Nam duy trì mức HQKT tương đối cao và có xu hướng cải thiện theo thời gian.
  • Phân phối hiệu quả (Hình 4.2, 4.3, 4.4) và phân tích trạng thái quy mô (Bảng 4.14) chỉ ra tỷ lệ các ngân hàng nằm ở vùng hiệu quả tăng theo quy mô (IRS), hiệu quả không đổi (CRS) và hiệu quả giảm theo quy mô (DRS).
  • Kết quả chỉ số Malmquist (Bảng 4.15) cho thấy sự tăng trưởng năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) của hệ thống NHTM chủ yếu được thúc đẩy bởi sự thay đổi tiến bộ công nghệ (TECHCH).
• Kết quả hồi quy Tobit:
  • Ma trận tương quan (Bảng 4.16) và kiểm định hệ số phóng đại phương sai VIF (Bảng 4.17, Bảng 4.18) chỉ ra hiện tượng đa cộng tuyến ở biến thị phần ($MS$) và số lượng lao động ($STAFF$). Tác giả tiến hành loại bỏ hai biến này để đảm bảo độ tin cậy của mô hình.
  • Bảng 4.19 và Bảng 4.20 báo cáo kết quả hồi quy Tobit cho ba mô hình $TE$, $PE$, $SE$:
    • Biến hình thức sở hữu nhà nước ($SO$) có tác động tích cực đáng kể đến hiệu quả hoạt động tổng thể.
    • Biến quy mô mạng lưới ($NET$) có mối quan hệ làm gia tăng chi phí nếu mở rộng quá nhanh mà không kiểm soát tốt, dẫn đến suy giảm hiệu quả.
    • Biến tăng trưởng kinh tế ($RGDP$) có tương quan nghịch với hiệu quả quy mô ($SE$), cho thấy khi kinh tế tăng trưởng nhanh, việc mở rộng quy mô đơn thuần không đồng nghĩa với việc tối ưu hóa hiệu quả quy mô nếu thiếu quản trị chất lượng.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Chương 5 đúc kết các phát hiện chính và hàm ý ứng dụng:

• Bảng 5.1 thống kê tổng hợp kết quả mô hình hồi quy Tobit.
• Đưa ra hệ thống khuyến nghị cho các nhà quản lý nhà nước, Ngân hàng Nhà nước trong việc điều hành chính sách tiền tệ, thanh tra giám sát và định hướng tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng.
• Đề xuất các hàm ý quản trị cho ban điều hành các NHTM Việt Nam: tối ưu hóa chi phí vận hành, đẩy mạnh chuyển đổi công nghệ số, kiểm soát quy mô mạng lưới vật lý và nâng cao năng lực quản trị rủi ro tín dụng.
• Nêu rõ các hạn chế của nghiên cứu và gợi ý hướng mở rộng cho các nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm có độ tin cậy khoa học về việc kết hợp tiếp cận tài sản và tiếp cận chi phí hoạt động trong ước lượng hiệu quả kỹ thuật của hệ thống NHTM tại một quốc gia đang phát triển như Việt Nam.
• Khắc phục hạn chế của việc chỉ áp dụng mô hình tham số đơn chiều, phân tách tường minh giữa hiệu quả kỹ thuật thuần túy (quản lý điều hành nội tại) và hiệu quả quy mô (chọn lựa quy mô vận hành).
• Mở rộng khung phân tích bằng việc kết hợp phân tích năng suất động qua chỉ số Malmquist và mô hình hồi quy Tobit xử lý dữ liệu bị chặn, kiểm định đồng thời các nhóm nhân tố nội tại, cấu trúc ngành và vĩ mô.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Xác định thực trạng hiệu quả của 26 NHTMCP giai đoạn 2009–2021: hệ thống NHTM Việt Nam đạt mức HQKT khá cao, có xu hướng tăng trưởng bền vững hơn qua các năm; trong đó hiệu quả quy mô ($SE$) đóng góp tỷ trọng lớn vào hiệu quả kỹ thuật tổng thể ($TE$).
• Chứng minh tiến bộ công nghệ đóng vai trò là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng năng suất nhân tố tổng hợp ($TFP$) của các NHTM Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi số.
• Chỉ ra vai trò nền tảng của các NHTM có sở hữu nhà nước trong việc gia tăng hiệu quả hoạt động chung của toàn hệ thống nhờ lợi thế về quy mô và năng lực mạng lưới.
• Cảnh báo thực trạng mở rộng mạng lưới chi nhánh ($NET$) quá mức làm tăng chi phí hoạt động thiếu kiểm soát, từ đó gây sụt giảm hiệu quả; đồng thời phát hiện mối tương quan nghịch giữa tăng trưởng kinh tế ($RGDP$) và hiệu quả quy mô ($SE$).

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và NHNN: Tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý giám sát an toàn vi mô và vĩ mô; duy trì lộ trình tái cơ cấu gắn liền với xử lý nợ xấu thực chất; kiểm soát việc mở rộng mạng lưới vật lý thiếu hiệu quả của các ngân hàng; thúc đẩy phát triển hạ tầng thanh toán điện tử quốc gia.
• Đối với các NHTM Việt Nam:
  • Tập trung tái cấu trúc hoạt động kinh doanh theo chiều sâu, nâng cao chất lượng tài sản sinh lời và tỷ trọng thu nhập ngoài lãi ($TNNL$).
  • Tối ưu hóa chi phí hoạt động và chi phí nhân viên ($CPNV$), ứng dụng công nghệ hiện đại để thay thế các quy trình thủ công và nâng cao trải nghiệm khách hàng.
  • Rà soát, tái cơ cấu mạng lưới phòng giao dịch, chi nhánh ($NET$), đóng cửa hoặc chuyển đổi mô hình các điểm giao dịch hoạt động kém hiệu quả để giảm gánh nặng chi phí hoạt động.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án

• Tính tương đối của phương pháp DEA: Bản chất của phương pháp phân tích bao dữ liệu là đo lường hiệu quả tương đối trong nội bộ mẫu khảo sát. Điểm số hiệu quả phụ thuộc vào tập hợp 26 NHTMCP được chọn; nếu thay đổi mẫu nghiên cứu hoặc bổ sung các định chế khác, kết quả đường biên hiệu quả có thể thay đổi.
• Phạm vi mẫu nghiên cứu: Luận án loại trừ các NHTMCP thuộc diện sáp nhập, hợp nhất bắt buộc trong giai đoạn 2009–2021 nhằm đảm bảo tính liên tục của chuỗi số liệu, do đó chưa phản ánh toàn diện nhóm ngân hàng yếu kém bị xử lý đặc biệt.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng mẫu nghiên cứu sang các loại hình tổ chức tín dụng khác như ngân hàng liên doanh, chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam, hoặc so sánh với hệ thống ngân hàng trong khu vực Đông Nam Á (ASEAN).
• Cập nhật chuỗi dữ liệu cho giai đoạn phục hồi kinh tế sau đại dịch Covid-19 và bổ sung các biến số mới liên quan đến mức độ đầu tư công nghệ số, ngân hàng số và các chỉ số quản trị rủi ro thanh khoản chuyên sâu theo chuẩn mực Basel II/Basel III.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo chuyên môn cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Tài chính – Ngân hàng: Tham khảo khung phương pháp luận đo lường hiệu quả biên phi tham số DEA hai giai đoạn kết hợp mô hình hồi quy Tobit và chỉ số Malmquist; quy trình xử lý dữ liệu và kiểm định đa cộng tuyến ($VIF$).
• Ban điều hành và cán bộ quản trị chiến lược tại các NHTM: Tham khảo kết quả đánh giá điểm hiệu quả kỹ thuật thuần ($PE$) và hiệu quả quy mô ($SE$) để nhận diện điểm phi hiệu quả trong quản trị chi phí ngoài lãi, chi phí nhân viên và định hướng tối ưu hóa quy mô mạng lưới.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính): Sử dụng các bằng chứng thực nghiệm về sở hữu nhà nước, rủi ro nợ xấu và quy mô mạng lưới để hoạch định chính sách điều hành, tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng an toàn và hiệu quả.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án khảo sát đối tượng nào và trong khoảng thời gian bao lâu?

Luận án nghiên cứu hiệu quả kỹ thuật và các nhân tố ảnh hưởng tại 26 ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam (loại trừ các ngân hàng thuộc diện sáp nhập, hợp nhất) trong giai đoạn 13 năm, từ năm 2009 đến hết năm 2021.

2. Vì sao tác giả lựa chọn phương pháp DEA kết hợp hồi quy Tobit thay vì các mô hình hồi quy OLS truyền thống?

Phương pháp DEA không đòi hỏi phải xác định trước dạng hàm sản xuất như phương pháp tham số SFA, phù hợp với đặc thù phức tạp của ngành ngân hàng. Do điểm số hiệu quả kỹ thuật thu được từ DEA bị chặn trong khoảng từ 0 đến 1, việc sử dụng mô hình hồi quy OLS thông thường sẽ làm chệch các tham số ước lượng. Mô hình hồi quy Tobit cắt cụt (Tobin, 1958) sử dụng phương pháp ước lượng hợp lý cực đại là công cụ phù hợp để xử lý biến phụ thuộc bị giới hạn.

3. Những biến nào đã bị loại bỏ khỏi mô hình hồi quy Tobit và vì sao?

Trong quá trình kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến bằng hệ số phóng đại phương sai (VIF), biến thị phần của NHTM ($MS$) và biến số lượng lao động ($STAFF$) có hệ số VIF cao, gây ra hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng. Tác giả đã loại bỏ hai biến này để đảm bảo tính chuẩn xác và độ tin cậy của các ước lượng trong mô hình hồi quy Tobit.

4. Kết quả nghiên cứu chỉ ra động lực chính giúp gia tăng năng suất của các NHTM Việt Nam là gì?

Kết quả phân tích chỉ số Malmquist năng suất nhân tố tổng hợp ($TFP$) chỉ ra rằng sự gia tăng năng suất của các NHTM Việt Nam trong giai đoạn 2009–2021 chủ yếu xuất phát từ sự thay đổi tiến bộ công nghệ ($TECHCH$), đóng góp lớn vào việc nâng cao năng suất và tối ưu hóa chi phí hoạt động qua các năm.

5. Luận án phát hiện tác động của việc mở rộng mạng lưới chi nhánh và hình thức sở hữu nhà nước như thế nào?

Kết quả hồi quy Tobit cho thấy hình thức sở hữu nhà nước ($SO$) có tác động tích cực đến hiệu quả hoạt động tổng thể của ngân hàng. Ngược lại, việc mở rộng quy mô mạng lưới chi nhánh ($NET$) quá nhanh nếu thiếu kiểm soát sẽ làm tăng vọt chi phí vận hành mà không mang lại hiệu quả tương xứng, từ đó gây suy giảm hiệu quả kỹ thuật.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thanh Bình đã thực hiện đánh giá định lượng toàn diện về hiệu quả kỹ thuật của 26 NHTMCP Việt Nam giai đoạn 2009–2021 thông qua phương pháp phân tích bao dữ liệu (DEA), chỉ số Malmquist và mô hình hồi quy Tobit. Kết quả nghiên cứu xác nhận hiệu quả kỹ thuật của hệ thống NHTM Việt Nam duy trì ở mức cao và có xu hướng cải thiện rõ rệt, trong đó hiệu quả quy mô đóng góp chủ đạo và tiến bộ công nghệ là động lực gia tăng năng suất tổng hợp. Luận án cung cấp hệ thống luận cứ thực nghiệm có giá trị học thuật và thực tiễn, đóng góp trực tiếp vào công tác hoạch định chính sách quản lý nhà nước của Ngân hàng Nhà nước cũng như công tác quản trị vận hành, tối ưu hóa chi phí tại các ngân hàng thương mại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu nghiên cứu Trình bày tổng quan công trình nghiên cứu, lý do lựa chọn đề tài, mục tiêu, đối tượng-phạm vi nghiên cứu, đóng góp mới của đề tài. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và bằng chứng thực nghiệm Phân tích, đánh giá các cơ sở lý luận liên quan đến đề tài đã được công bố trước đó. Nêu ra những vấn đề của nghiên cứu, khe hở nghiên cứu. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Trình bày cơ sở căn cứ và các phương pháp nghiên cứu đã được thực hiện.

Trình bày quy trình nghiên cứu, mô tả dữ liệu nghiên cứu. Đưa ra giả thiết nghiên cứu. Từ đó đề xuất lựa chọn phương pháp nghiên cứu phù hợp với mô hình nghiên cứu nhằm mang lại kết quả sát với thực tiễn. Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Dựa trên dữ liệu được thu thập sẽ tiến hành xử lý dữ liệu thông qua sử dụng phần mềm DEAP.

Sau đó trình bày các kết quả đạt được về mặt lý thuyết và kết quả áp dụng; thảo luận kết quả và nêu những vấn đề tồn tại. Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách Kết luận kết quả nghiên cứu. Đưa ra một số hàm ý chính sách – khuyến nghị, 7 hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo. 8 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM 2.1 Tổng quan hoạt động của Ngân hàng thương mại Tổ chức kinh tế tham gia vào các hoạt động kinh doanh dựa trên các sản phẩm hữu hình nhưng hoạt động cung cấp dịch vụ tiền tệ của các tổ chức tài chính như ngân hàng thương mại mang tính chất đặc thù riêng biệt, các sản phẩm là vô hình.

Các NHTM thường sử dụng nghiệp vụ huy động tiền gửi của các khách hàng thừa vốn và cho vay khách hàng có nhu cầu vốn dưới nhiều hình thức khác nhau. Ngày nay, NHTM còn đóng vai trò trọng yếu trong các giao dịch thanh toán tài chính, đáp ứng nhu cầu thanh toán, đầu tư giữa các đối tượng khách hàng khác nhau theo nhu cầu cụ thể trong và ngoài nước, hay còn gọi là trung gian những bên cung vốn và bên cầu vốn. Trong tác phẩm Commercial Bank Management, theo Rose, P.S (1998) NHTM là đơn vị cung cấp tất cả các sản phẩm –dịch vụ tài chính đa dạng; đặc biệt là hoạt động tài trợ cho vay (cấp tín dụng), huy động vốn và trung gian thanh toán cùng nhiều nghiệp vụ tài chính chuyên môn đặc thù so với các tổ chức khác trong nền kinh tế. Ngoài ra, NHTM là một định chế tài chính trung gian quan trọng bậc nhất trong nền kinh tế thị trường, điều chuyển vốn từ nơi thừa sang nơi thiếu (Rose (2014)), nhưng xét về bản chất là một doanh nghiệp, hoạt động kinh doanh với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận trong mức độ rủi ro cho phép.

Trên thế giới, ngân hàng được định nghĩa như sau: - Định nghĩa của Pháp (1941): tổ chức ngân hàng là một đơn vị kinh doanh hoạt động chính thường xuyên là nhận của công dân dưới hình thức ký thác hay hình thức khác để có số tiền mà họ dùng cho chính họ vào hoạt động chuyên môn chiết khấu, tín dụng hay tài chính khác. - Định nghĩa của Ấn Độ (1959): ngân hàng là những cơ sở nhận tiền ký thác để cho vay hay tài trợ và đầu tư. - Định nghĩa của Cục dự trữ liên bang Mỹ - FED: Bất kỳ một tổ chức nào cung cấp tài khoản tiền gởi cho phép khách hàng rút tiền theo yêu cầu (như bằng cách viết Séc hay bằng việc rút tiền điện tử) và cho vay đối với tổ chức kinh doanh 9 hay cho vay thương mại, cho vay cá nhân – Hộ gia đình sẽ được xem là một ngân hàng. Ngân hàng thương mại ở Việt Nam được quy định cụ thể về chức năng hoạt động của ngân hàng thương mại theo quy định số 47/2010/QH12 được Quốc hội thông qua và ban hành ngày 16/06/2010 về Luật các tổ chức tín dụng.

Các NHTM là loại hình ngân hàng được hoạt động đầy đủ các chức năng, các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của pháp luật nhằm mục tiêu lợi nhuận. Tùy thuộc vào loại hình sở hữu, NHTM có các loại hình khác nhau như: - NHTM nhà nước (Nhà nước chiếm sở hữu 100%, được nhà nước thành lập – cấp vốn và tổ chức hoạt động dưới hình thức công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên). - NHTM cổ phần - Ngân hàng liên doanh - Chi nhánh NHTM nước ngoài - NHTM 100% vốn nước ngoài Trên thế giới, ngân hàng là tổ chức luôn giữ vai trò quan trong trong thúc đẩy phát triển kinh tế một cách bền vững. Là một trung gian quan trọng trong việc điều phối và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn trong nền kinh tế.

Với chức năng kinh doanh chính, ngân hàng thương mại huy động vốn từ những người thừa vốn và cho vay với những người thiếu vốn. Từ nghiệp vụ này, các cá nhận/doanh nghiệp có thể đẩy mạnh hoạt động kinh doanh, nâng cao năng lực sản xuất cạnh tranh thông qua việc đổi mới – cải tiến hệ thống sản xuất hiện đại, tiếp cận công nghệ cao, nâng cao năng suất lao động giúp tăng sức cạnh tranh và thu về lợi nhuận cao. Ngày nay, các NHTM còn là đơn vị chính trong việc xây dựng cung cấp sản phẩm dịch vụ tài chính mới trên thị trường. Thông qua các hoạt động tài trợ thương mại, phát hành trái phiếu, thị trường bảo hiểm, đầu tư vào các quỹ, ngân hàng tài trợ thương mại quốc tế cho các giao dịch xuất nhập khẩu, đơn vị bảo lãnh cho các hoạt động kinh doanh giữa các doanh nghiệp/tổ chức phi tín dụng,…ngân hàng thương mại đã phát triển khá đa dạng các công cụ bán chéo để đáp ứng các nhu cầu đa dạng ngày 10 càng cao trên thị trường.

Cũng qua đó các hoạt động kinh tế trong nước được hội nhập ngày càng sâu rộng trong giao thương quốc tế. Các hoạt động của NHTM như sau: - Nghiệp vụ của ngân hàng: o Huy động tiền gửi (dưới các kỳ hạn khác nhau: không kỳ hạn, có kỳ hạn, và các loại tiền gửi khác) o Phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu để huy động vốn trong nước và nước ngoài. o Cung cấp vốn cho nền kinh tế dưới các hình thức sau đây:  Cho vay, chiết khấu, tái chiết khấu trong chuyển nhượng và giấy tờ có giá khác;  Bảo lãnh ngân hàng;  Nghiệp vụ kinh doanh thẻ;  Các hoạt động bao thanh toán (trong nước, quốc tế đối với các ngân hàng được phép);  Các sản phẩm tín dụng khác theo giấy phép được NHNN cấp phép. o Hoạt động tài khoản thanh toán cho khách hàng.

o Cung cấp các dịch vụ thanh toán (trong nước và quốc tế) - Hoạt động tín dụng của NHNN: NHTM được vay vốn của NHNN dưới hình thức tái cấp vốn theo quy định của NHNN Việt Nam. - Hoạt động tín dụng giữa các TCTD: NHTM được vay vốn của TCTD, tổ chức tài chính trong nước và nước ngoài theo quy định của pháp luật. - Hoạt động tài khoản: o NHTM phải mở tài khoản tiền gửi tại NHNN và duy trì trên tài khoản tiền gửi này số dư bình quân không thấp hơn mức dự trữ bắt buộc. o NHTM được mở tài khoản thanh toán tại TCTD khác.

o NHTM được mở tài khoản ở nước ngoài theo quy định của pháp luật về ngoại hối. - Hoạt động thanh toán: 11 o NHTM được tổ chức thanh toán trong cùng hệ thống NHTM cũng như tham gia hệ thống thanh toán liên ngân hàng quốc gia. o NHTM được tham gia hệ thống thanh toán quốc tế sau khi được Ngân hàng Nhà nước cấp phép. - Góp vốn, mua cổ phần: Ngân hàng thương mại chỉ được dùng vốn điều lệ và quỹ dự trữ để góp vốn, mua cổ phần theo quy định của NHNN.

- Hoạt động thị trường mở: NHTM được tham gia đấu thầu tín phiếu Kho bạc, mua, bán công cụ chuyển nhượng, trái phiếu Chính phủ, tín phiếu Kho bạc, tín phiếu NHNN và các giấy tờ có giá khác trên thị trường tiền tệ. - Hoạt động ngoại hối và sản phẩm phái sinh: NHTM chỉ được HĐKD sau khi được NHNN cấp phép cho hoạt động cung cấp sản phẩm - dịch vụ: o Ngoại hối; o Phái sinh về tỷ giá, lãi suất, ngoại hối, tiền tệ và tài sản tài chính khác. o NHNN quy định về phạm vi kinh doanh ngoại hối; điều kiện, trình tự, thủ tục cấp phép cho hoạt động kinh doanh ngoại hối; kinh doanh, cung ứng sản phẩm phái sinh của NHTM. o Hoạt động cung cấp dịch vụ ngoại hối của NHTM thực hiện theo quy định của pháp luật về ngoại hối.

- Hoạt động ủy thác và đại lý: NHTM được quyền ủy thác, nhận ủy thác, đại lý trong lĩnh vực liên quan đến hoạt động ngân hàng, kinh doanh bảo hiểm, quản lý tài sản theo quy định của NHNN. - Các hoạt động kinh doanh khác của NHTM: o Hoạt động dịch vụ quản lý tiền mặt, tư vấn ngân hàng, tài chính; các dịch vụ quản lý, bảo quản tài sản, cho thuê tủ, két an toàn. o Hoạt động tư vấn tài chính cho khách hàng doanh nghiệp, tư vấn mua, bán, hợp nhất, sáp nhập doanh nghiệp và tư vấn đầu tư. o Mua, bán trái phiếu Chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp.

o Dịch vụ môi giới tiền tệ. 12 o Lưu ký chứng khoán, kinh doanh vàng và các hoạt động kinh doanh khác liên quan đến hoạt động ngân hàng sau khi được NHNN chấp thuận bằng văn bản. Với vai trò chủ thể trong trung gian thanh toán, NHTM còn là kênh quan trọng của chính phủ trong điều tiết các hoạt động vĩ mô của nền kinh tế. Thông qua hoạt động hút/bơm tiền lưu thông trong nền kinh tế, NHTM gián tiếp là công cụ để chính phủ điều hành các chính sách vĩ mô (tài khóa – tiền tệ) nhằm đảm bảo cho nền kinh tế đi đúng theo định hướng điều hành.2 Hiệu quả hoạt động của ngân hàng thương mại Hiệu quả hoạt động - HQHĐ (Operational Efficiency – OE) là một đại lượng đo lường lợi ích mang lại từ HĐKD trên cơ sở các chi phí đã bỏ ra , thể hiện mối quan hệ tương quan giữa sử dụng toàn bộ chi phí bỏ ra và lợi ích thu được từ việc đó.

Lợi ích thu được càng cao có nghĩa là HĐKD đó càng hiệu quả trên cùng một khoản chi phí đã bỏ ra. HQHĐ của một đơn vị đạt được thể hiện qua việc sử dụng hiệu quả các nguồn đầu vào phân bổ để đạt đầu ra với kết quả tối đa.