Đánh giá hiệu quả của mô hình trồng xen cây nông nghiệp với sơn tra tại huyện Thuận Châu, Sơn La

Đánh giá hiệu quả mô hình trồng xen cây nông nghiệp với sơn tra tại huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La trong giai đoạn kiến thiết cơ bản.

• Tác giả: Lưu Bình Khiêm
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Xuân Hoàn
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Nông nghiệp
• Đề tài: Đánh giá hiệu quả của mô hình trồng xen một số cây nông nghiệp với Sơn tra (Docynia indica) giai đoạn kiến thiết cơ bản tại huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về cây Sơn tra
• 1.1.1. Đặc điểm sinh học của cây Sơn tra
• 1.1.2. Thành phần hóa học và tác dụng dược lý của Sơn tra
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về trồng xen
• 1.2.1. Một số luận điểm về trồng xen
• 2. MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đánh giá ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, xã hội, thời tiết khí hậu và hiện trạng trồng Sơn tra giai đoạn kiến thiết cơ bản tại Sơn La
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên, xã hội, thời tiết khí hậu
• 3.1.2. Hiện trạng trồng Sơn tra tại huyện Thuận Châu
• 3.2. Kết quả nghiên cứu xác định mật độ và cơ cấu cây trồng xen hợp lý cho từng loại cây trồng xen giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.2.1. Ảnh hưởng của mật độ trồng ngô khác nhau tới sinh trưởng, phát triển và năng suất Ngô NK54 trồng xen Sơn tra giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.2.2. Ảnh hưởng của mật độ trồng Ngô khác nhau tới sâu bệnh hại Ngô NK54 trồng xen Sơn tra giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.2.3. Ảnh hưởng của mật độ khác nhau tới sinh trưởng, phát triển và năng suất Đỗ đen trồng xen Sơn tra giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.2.4. Ảnh hưởng của mật độ khác nhau tới sâu bệnh hại Đỗ đen trồng xen Sơn tra giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.3. Đánh giá hiệu quả của các mô hình trồng xen trong nương đồi Sơn tra giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.3.1. Đánh giá hiệu quả kinh tế của các mô hình Ngô NK54 trồng xen trong nương đồi Sơn tra giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.3.2. Đánh giá hiệu quả kinh tế của các mô hình Đỗ đen trồng xen trong nương đồi Sơn tra giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.3.3. Đánh giá hiệu quả trồng xen đối với sinh trưởng của cây Sơn tra
• 3.3.4. Đánh giá hiệu quả môi trường của các mô hình trồng xen trong nương đồi Sơn tra giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.3.5. Đánh giá hiệu quả xã hội của các mô hình trồng xen trong nương đồi Sơn tra giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 3.4. Một số đề xuất kỹ thuật trồng xen cây nông nghiệp với Sơn tra giai đoạn kiến thiết cơ bản
• 4. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình trồng xen cây nông nghiệp với sơn tra

Mô hình trồng xen cây nông nghiệp với sơn tra đang trở thành một xu hướng quan trọng tại Sơn La. Việc kết hợp giữa cây nông nghiệp và cây sơn tra không chỉ giúp tăng năng suất mà còn bảo vệ môi trường. Cây sơn tra, với đặc tính sinh trưởng tốt trên đất dốc, có thể tạo ra một hệ sinh thái bền vững khi được trồng xen với các loại cây khác. Mô hình này không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên đất.

1.1. Đặc điểm sinh học của cây sơn tra

Cây sơn tra (Docynia indica) là một loại cây bản địa, có khả năng sinh trưởng tốt ở độ cao từ 1000m trở lên. Cây có thể tái sinh bằng hạt và chồi, với mùa hoa vào tháng 3-4 và mùa quả chín vào tháng 9-10. Đặc điểm này giúp cây sơn tra thích nghi tốt với điều kiện khí hậu tại Sơn La.

1.2. Lợi ích của mô hình trồng xen

Mô hình trồng xen không chỉ giúp tăng thu nhập cho người dân mà còn bảo vệ đất khỏi xói mòn. Việc trồng xen các cây nông nghiệp ngắn ngày như ngô, đậu tương trong vườn sơn tra giúp cải thiện độ phì nhiêu của đất và giảm thiểu công lao động trong việc chăm sóc cây trồng.

II. Vấn đề và thách thức trong mô hình trồng xen cây nông nghiệp

Mặc dù mô hình trồng xen mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng gặp phải không ít thách thức. Việc quản lý cây trồng xen đòi hỏi kỹ thuật cao và sự am hiểu về sinh thái. Ngoài ra, sự cạnh tranh giữa các loại cây trồng có thể ảnh hưởng đến năng suất. Đặc biệt, điều kiện khí hậu và đất đai tại Sơn La cũng có thể gây khó khăn cho việc áp dụng mô hình này.

2.1. Thách thức về kỹ thuật canh tác

Việc áp dụng kỹ thuật trồng xen đòi hỏi người nông dân phải có kiến thức vững về sinh học cây trồng. Sự thiếu hụt thông tin và kỹ năng có thể dẫn đến việc trồng xen không hiệu quả, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng sản phẩm.

2.2. Ảnh hưởng của điều kiện khí hậu

Khí hậu tại Sơn La có sự biến đổi lớn, điều này có thể ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của cây sơn tra và các cây nông nghiệp khác. Mưa nhiều hoặc hạn hán kéo dài có thể làm giảm năng suất và chất lượng sản phẩm.

III. Phương pháp nghiên cứu mô hình trồng xen hiệu quả

Để đánh giá hiệu quả của mô hình trồng xen, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học. Việc thu thập dữ liệu từ thực địa, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và năng suất của cây trồng là rất quan trọng. Các phương pháp này giúp xác định được mô hình trồng xen tối ưu cho từng loại cây.

3.1. Phương pháp thu thập dữ liệu

Dữ liệu được thu thập từ các cuộc khảo sát thực địa, phỏng vấn nông dân và quan sát trực tiếp. Việc này giúp có cái nhìn tổng quan về tình hình trồng xen tại Sơn La.

3.2. Phân tích hiệu quả kinh tế

Phân tích hiệu quả kinh tế của mô hình trồng xen được thực hiện thông qua việc so sánh chi phí và lợi nhuận từ các loại cây trồng. Điều này giúp xác định được mô hình nào mang lại giá trị kinh tế cao nhất cho người nông dân.

IV. Kết quả nghiên cứu mô hình trồng xen tại Sơn La

Kết quả nghiên cứu cho thấy mô hình trồng xen giữa cây nông nghiệp và sơn tra mang lại hiệu quả kinh tế cao. Năng suất của các loại cây trồng xen không bị ảnh hưởng tiêu cực mà còn có xu hướng tăng lên. Điều này chứng tỏ rằng mô hình trồng xen là một giải pháp bền vững cho nông nghiệp tại Sơn La.

4.1. Đánh giá năng suất cây trồng

Năng suất của cây nông nghiệp trồng xen như ngô và đậu tương cho thấy sự cải thiện rõ rệt so với trồng đơn. Điều này cho thấy sự tương tác tích cực giữa các loại cây trồng.

4.2. Tác động đến môi trường

Mô hình trồng xen giúp bảo vệ đất, giảm xói mòn và cải thiện độ phì nhiêu của đất. Điều này không chỉ có lợi cho sản xuất nông nghiệp mà còn bảo vệ môi trường sinh thái.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của mô hình trồng xen

Mô hình trồng xen cây nông nghiệp với sơn tra tại Sơn La đã chứng minh được hiệu quả kinh tế và môi trường. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển mô hình này để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc áp dụng công nghệ mới và cải tiến kỹ thuật canh tác sẽ là chìa khóa để phát triển bền vững.

5.1. Đề xuất cải tiến kỹ thuật

Cần nghiên cứu và áp dụng các kỹ thuật canh tác mới để tối ưu hóa mô hình trồng xen. Việc này sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm, đồng thời bảo vệ môi trường.

5.2. Tương lai của mô hình trồng xen tại Sơn La

Mô hình trồng xen có tiềm năng lớn để phát triển tại Sơn La. Việc nâng cao nhận thức và kỹ năng cho nông dân sẽ giúp mô hình này trở thành một phần quan trọng trong chiến lược phát triển nông nghiệp bền vững của tỉnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sơn La là tỉnh miền núi Tây Bắc với diện tích tự nhiên đạt 14.174,44 km2, trong đó diện tích đất sản xuất nông nghiệp chiếm khoảng 247.684 ha (tương đương 30,09% tổng diện tích). Địa hình toàn tỉnh bị chia cắt sâu sắc với độ dốc lớn, tiềm ẩn nguy cơ xói mòn và suy thoái đất nghiêm trọng. Tại huyện Thuận Châu – địa bàn miền núi có diện tích 153.873 ha cùng 159.292 nhân khẩu, cây Sơn tra (tên khoa học: Docynia indica) được xác định là cây trồng bản địa đa mục đích, mang lại giá trị dược liệu cao và cung cấp lâm sản ngoài gỗ quan trọng. Tuy nhiên, cây Sơn tra có chu kỳ kiến thiết cơ bản kéo dài từ 5 đến 6 năm mới bắt đầu cho thu hoạch quả ổn định. Trong 3 đến 4 năm đầu, tán cây chưa khép kín khiến bề mặt đất dốc bị phơi lộ, dẫn đến hiện tượng rửa trôi dinh dưỡng tầng mặt diễn ra nghiêm trọng, đồng thời người dân không có nguồn thu nhập ngắn hạn để trang trải sinh kế.

Nghiên cứu được triển khai tại xã Phỏng Lái, huyện Thuận Châu từ tháng 02/2015 đến tháng 09/2015 nhằm đánh giá toàn diện hiệu quả kinh tế, kỹ thuật và môi trường của mô hình xen canh cây nông nghiệp ngắn ngày gồm giống ngô lai NK54 và đỗ đen địa phương trên nương đồi Sơn tra 3 năm tuổi. Mục tiêu cốt lõi là xác định cơ cấu luân canh tối ưu, mật độ gieo trồng hợp lý và định lượng khả năng nâng cao độ phì đất. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc, cung cấp giải pháp kỹ thuật canh tác bền vững theo phương châm lấy ngắn nuôi dài, giúp nâng cao hệ số sử dụng đất từ 1,4 đến 1,8 lần, hạn chế rửa trôi đất dốc trên 45% và tạo nguồn thu nhập bổ sung ổn định cho đồng bào các dân tộc thiểu số vùng cao.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết canh tác đa tầng trong nông lâm kết hợp của Willey và Patil, kết hợp nguyên lý tương tác bổ trợ sinh thái của Trenbath. Canh tác đa tầng khẳng định sự kết hợp giữa cây thân gỗ lâu năm và cây nông nghiệp ngắn ngày sẽ tối ưu hóa việc hấp thu bức xạ mặt trời ở các tầng tán khác nhau, đồng thời khai thác triệt để nguồn nước và dinh dưỡng khoáng ở các tầng đất riêng biệt. Hệ thống canh tác đất dốc bền vững (SALT) cũng được vận dụng nhằm tận dụng sinh khối che phủ bề mặt, giảm tác động va đập của hạt mưa và chống xói mòn hiệu quả.

Ba khái niệm học thuật trọng tâm được sử dụng xuyên suốt bao gồm: giai đoạn kiến thiết cơ bản của cây lâm nghiệp (thời kỳ sinh trưởng sinh dưỡng trước khi bước vào giai đoạn kinh doanh sản phẩm), chỉ số lợi nhuận vượt chi phí khả biến (RAVC biểu thị hiệu quả tài chính sau khi khấu trừ chi phí trực tiếp), và cơ chế cố định đạm sinh học từ vi khuẩn nốt sần rễ cây họ đậu giúp bổ sung từ 25 đến 40 kg Nitơ nguyên chất trên mỗi hecta đất canh tác mỗi vụ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp từ các cơ quan quản lý nông nghiệp tỉnh Sơn La cùng nguồn dữ liệu thực nghiệm sơ cấp thu thập trực tiếp tại hiện trường. Cỡ mẫu nghiên cứu được thiết kế trên 2 thí nghiệm đồng ruộng độc lập với tổng diện tích 1.000 m2 (mỗi thí nghiệm chiếm 500 m2 bao gồm 480 m2 diện tích ô thí nghiệm và 20 m2 dải cách ly bảo vệ). Mỗi thí nghiệm bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) gồm 4 công thức mật độ và 3 lần lặp lại, diện tích mỗi ô tiêu chuẩn đạt 40 m2. Phương pháp chọn mẫu tuân thủ nguyên tắc đường chéo ngẫu nhiên, cố định 10 cây mẫu trên mỗi ô thí nghiệm để tiến hành đo đếm định kỳ các chỉ tiêu sinh trưởng hình thái và cấu thành năng suất.

Toàn bộ số liệu thực nghiệm được xử lý thống kê sinh học và phân tích phương sai (ANOVA) qua phần mềm chuyên dụng IRRISTAT phiên bản 5.0 kết hợp công cụ Microsoft Excel. Lý do lựa chọn IRRISTAT 5.0 là nhằm kiểm định mức độ sai khác có ý nghĩa thống kê về mặt sinh học giữa các mức mật độ gieo trồng ở mức xác suất tin cậy 95% (p < 0,05). Phương pháp phân tích tài chính nông hộ được lựa chọn nhằm xác định chính xác biến phí, doanh thu và thu nhập thuần túy thực tế của người nông dân.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực nghiệm đồng ruộng đã chứng minh ảnh hưởng rõ rệt của mật độ gieo trồng đến năng suất cây xen và khả năng sinh trưởng của cây Sơn tra giai đoạn kiến thiết cơ bản:

• Đối với mô hình ngô NK54 vụ Xuân Hè: Công thức mật độ 70.000 cây/ha đạt hiệu quả cao nhất với năng suất thực thu đạt 57,80 tạ/ha, cao hơn công thức đối chứng mật độ 54.000 cây/ha tới 14,23%, đồng thời giữ tỷ lệ gãy thân dưới 3,2% và mức độ nhiễm sâu bệnh hại ở cấp 1 đến cấp 2.
• Đối với mô hình đỗ đen vụ Thu Đông: Công thức mật độ 35 cây/m2 (tương đương 350.000 cây/ha) mang lại năng suất thực thu cao nhất đạt 12,45 tạ/ha, vượt trội so với mật độ dày 40 cây/m2 (chỉ đạt 10,80 tạ/ha do cạnh tranh ánh sáng) và vượt đối chứng 25 cây/m2 tới 18,57%.
• Hiệu quả kinh tế tích hợp: Cơ cấu luân canh ngô Xuân Hè kết hợp đỗ đen Thu Đông xen nương Sơn tra đem lại tổng lợi nhuận vượt chi phí khả biến (RAVC) đạt 32,60 triệu đồng/ha/năm, giúp bù đắp 100% chi phí chăm sóc vườn đồi.
• Hỗ trợ sinh trưởng cây chính: Cây Sơn tra trong các ô trồng xen có mức tăng trưởng đường kính gốc D00 đạt 1,42 cm/năm và đường kính tán mở rộng thêm 0,68 m/năm, cao hơn từ 12,5% đến 15,2% so với nương Sơn tra đối chứng trồng thuần không có cây trồng xen.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của sự gia tăng năng suất và sinh trưởng là do cấu trúc rễ phân tầng hoàn hảo: rễ cọc cây Sơn tra ăn sâu từ 40 đến 120 cm dưới mặt đất, trong khi rễ chùm của ngô và đỗ đen chỉ tập trung ở tầng đất mặt 0 đến 30 cm, loại bỏ hoàn toàn sự cạnh tranh dinh dưỡng gay gắt. Hơn nữa, việc làm cỏ, bón phân vô cơ và phân chuồng cho cây ngô đã tạo hiệu ứng dinh dưỡng tồn dư tích cực giúp cây Sơn tra hấp thu thuận lợi. Kết quả này hoàn toàn nhất quán với công bố của Li Long và Zhang Fusuo về việc cây họ đậu tiết axit hữu cơ giúp hòa tan lượng phốt pho khó tiêu, cũng như phù hợp với nhận định của Bùi Huy Đáp về sự cân bằng sinh thái trong hệ thống nông lâm kết hợp tại miền núi phía Bắc.

Để minh họa trực quan các luận điểm khoa học trên, các dữ liệu động thái tăng trưởng chiều cao cây ngô theo thời gian nên được hiển thị qua biểu đồ đường nhiều trục tọa độ; cơ cấu chi phí và doanh thu giữa các công thức mật độ cần được trình bày qua biểu đồ cột ghép đôi; trong khi bảng tổng hợp cân đối dinh dưỡng đất trước và sau khi vùi lấp thân lá đỗ đen sẽ thể hiện rõ nét lượng sinh khối khô 2,5 đến 3,8 tấn/ha trả lại cho đất mặt.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực nghiệm, bốn nhóm giải pháp kỹ thuật và cơ chế thực thi đồng bộ được khuyến nghị triển khai:

1. Chuẩn hóa quy trình mật độ gieo trồng xen: Áp dụng mật độ chuẩn 70.000 cây/ha đối với giống ngô lai NK54 và 35 cây/m2 đối với giống đỗ đen địa phương trong nương đồi Sơn tra từ 1 đến 4 năm tuổi; tiến hành gieo cách gốc Sơn tra tối thiểu 0,8 m để tránh làm tổn thương bộ rễ non; mục tiêu nâng cao năng suất ngô đạt trên 55 tạ/ha và đỗ đen đạt trên 12 tạ/ha ngay trong vụ sản xuất tiếp theo do Phòng Nông nghiệp & PTNT huyện Thuận Châu trực tiếp chuyển giao.
2. Thiết lập lịch thời vụ luân canh nghiêm ngặt: Bố trí thời điểm gieo ngô Xuân Hè tập trung từ ngày 20 đến 25 tháng 4 và thu hoạch dứt điểm vào tháng 8; gieo đỗ đen vụ Thu từ ngày 25 đến 30 tháng 8 để kịp thu hoạch vào tháng 11; bảo đảm 100% diện tích trồng xen đón trọn 80% lượng mưa tập trung trong mùa hè nhằm tối ưu hóa hiệu suất sử dụng nước trời do Trạm Khuyến nông huyện điều phối.
3. Áp dụng kỹ thuật tủ gốc và ủ sinh khối hữu cơ: Thu gom toàn bộ thân lá ngô và tàn dư cây đỗ đen sau thu hoạch để tủ quanh bồn gốc Sơn tra với độ dày 10 đến 15 cm nhằm giữ ẩm trong mùa khô lạnh kéo dài từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau, hướng tới mục tiêu giảm 30% lượng phân hóa học cần bón và bổ sung trên 2 tấn mùn hữu cơ tự nhiên cho đất dốc do các hộ nông dân tự thực hiện.
4. Mở rộng chính sách hỗ trợ tín dụng và bao tiêu sản phẩm: Ủy ban nhân dân huyện Thuận Châu phối hợp với Ngân hàng Chính sách Xã hội ban hành gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ 50% chi phí mua giống NK54 nguyên chủng và phân bón trả chậm, đồng thời xây dựng liên kết chuỗi giá trị với các hợp tác xã chế biến nhằm bao tiêu 500 ha nông sản trồng xen tại xã Phỏng Lái và các vùng phụ cận trong giai đoạn 3 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả thực nghiệm của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cán bộ quản lý ngành nông nghiệp và khuyến nông viên: Nắm bắt cơ sở dữ liệu định lượng về mật độ, thời vụ và kỹ thuật nông lâm kết hợp để xây dựng quy trình kỹ thuật chuẩn hóa, phục vụ công tác chỉ đạo sản xuất và nhân rộng các mô hình canh tác đất dốc bền vững tại địa phương.
• Hộ nông dân và chủ trang trại canh tác vùng cao: Tiếp cận phương thức xen canh cụ thể để áp dụng trực tiếp trên diện tích nương đồi Sơn tra 1 đến 3 năm tuổi, tạo nguồn thu nhập từ 28 đến 35 triệu đồng/ha mỗi năm trong giai đoạn cây ăn quả chưa cho sản phẩm.
• Giảng viên, học viên cao học và các nhà nghiên cứu: Sử dụng phương pháp bố trí thí nghiệm RCBD, các chỉ tiêu theo dõi hình thái và hệ thống số liệu phân tích phương sai IRRISTAT làm tài liệu tham khảo giá trị cho các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái học nông nghiệp và phục hồi đất thoái hóa.
• Hợp tác xã và doanh nghiệp chế biến nông lâm sản: Hoạch định chiến lược phát triển vùng nguyên liệu Sơn tra tập trung gắn liền với chuỗi cung ứng ngô thương phẩm và đỗ đen sạch đạt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm.

Câu hỏi thường gặp

Trồng xen cây ngắn ngày có làm suy giảm tốc độ sinh trưởng của cây Sơn tra không?
Không. Kết quả đo đếm cho thấy cây Sơn tra trong mô hình trồng xen ngô và đỗ đen có mức tăng trưởng đường kính gốc D00 đạt 1,42 cm/năm, cao hơn 14,5% so với mô hình trồng thuần. Việc xới đất, làm cỏ và lượng phân bón dư thừa từ cây trồng xen đã tạo môi trường thuận lợi thúc đẩy cây Sơn tra phát triển nhanh hơn.

Mật độ trồng ngô NK54 nào đem lại hiệu quả kinh tế và kỹ thuật cao nhất trên đất dốc?
Mật độ tối ưu là 70.000 cây/ha với khoảng cách hàng cách hàng 70 cm và cây cách cây 20 cm. Ở mật độ này, ngô NK54 đạt năng suất thực thu cao nhất là 57,80 tạ/ha, khả năng chống đổ ngã đạt điểm 1 và tỷ lệ nhiễm bệnh khô vằn duy trì ở mức an toàn dưới 5%.

Vì sao giống đỗ đen địa phương lại phù hợp cho cơ cấu xen canh vụ Thu Đông?
Đỗ đen có thời gian sinh trưởng ngắn chỉ từ 75 đến 85 ngày, chịu hạn tốt và có khả năng cố định đạm sinh học mạnh mẽ nhờ vi khuẩn nốt sần. Năng suất đỗ đen đạt 12,45 tạ/ha tại mật độ 35 cây/m2, đồng thời cung cấp lượng lớn sinh khối hữu cơ che phủ đất trong mùa khô hanh.

Mô hình trồng xen có tác dụng giảm thiểu xói mòn và rửa trôi đất dốc như thế nào?
Sự kết hợp giữa tán ngô tầng trên và tán đỗ đen bò sát mặt đất tạo thành hệ thống che phủ liên tục hai tầng, làm tiêu tán 90% động lực va đập trực tiếp của hạt mưa mùa hè, giảm dòng chảy mặt và hạn chế lượng đất mặt bị cuốn trôi trên 40 tấn/ha mỗi năm.

Hiệu quả tài chính thực tế của mô hình luân canh xen ngô và đỗ đen đạt bao nhiêu?
Mô hình đem lại tổng lợi nhuận vượt chi phí khả biến (RAVC) đạt 32,60 triệu đồng/ha/năm, trong đó vụ ngô đóng góp khoảng 21,40 triệu đồng và vụ đỗ đen đóng góp 11,20 triệu đồng, giải quyết triệt để bài toán thiếu hụt nguồn vốn tái đầu tư cho bà con nông dân.

Kết luận

Luận văn đã giải quyết toàn diện bài toán khoa học và thực tiễn về canh tác nông lâm kết hợp bền vững trên đất dốc tại miền núi Tây Bắc:

• Khẳng định tính ưu việt của mô hình xen canh ngô NK54 vụ Xuân Hè và đỗ đen vụ Thu Đông trong nương đồi Sơn tra 3 năm tuổi tại xã Phỏng Lái, huyện Thuận Châu.
• Xác định chuẩn xác mật độ canh tác tối ưu đạt 70.000 cây/ha đối với ngô NK54 và 35 cây/m2 đối với đỗ đen địa phương.
• Chứng minh khả năng gia tăng sinh trưởng đường kính gốc cây Sơn tra thêm 14,5% cùng mức lợi nhuận ròng bổ sung đạt 32,60 triệu đồng/ha/năm.
• Cung cấp luận cứ khoa học về cơ chế bảo vệ đất dốc, giảm xói mòn và tăng cường độ phì hữu cơ tầng mặt thông qua tàn dư sinh khối họ đậu.
• Đề xuất lộ trình mở rộng 500 ha mô hình trong giai đoạn 2 đến 3 năm tới, kêu gọi các cấp chính quyền và cơ quan khuyến nông nhanh chóng ban hành hướng dẫn kỹ thuật để nhân rộng mô hình ra toàn tỉnh Sơn La.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu về cây Sơn tra 1. Đặc điểm sinh học của cây Sơn tra - Tên gọi, phân loại: Cây Sơn tra hay còn gọi là cây Táo Mèo (Docynia indica (Wall.) Thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae), Bộ: Hoa hồng (Rosales). Cây gỗ cao 4 - 5 m, cành non có gai và lông nhung màu trắng, khi già nhẵn.

Lá hình mũi mác dài 7 - 10cm, rộng 1,5 - 2cm, khi non có 3 - 5 thùy, tròn ở gốc, thuôn nhọn ở đỉnh, mép lá nguyên hoặc có răng cưa, lông nhung màu trắng ở mặt dưới, gân bên 6 - 10 đôi, phân chia tới tận mép lá; cuống lá dài 15 - 20mm. Lá kèm hình mũi dùi, sớm rụng. Cụm hoa chùm 1 - 3 hoa hoặc hơn, có lông, cuống hoa rất ngắn hoặc không có. Đài có lông màu trắng với 5 thùy hình mũi mác nhọn đầu, mặt ngoài có lông, mặt trong nhẵn.

Cánh hoa 5, màu trắng, mép có mũi nhọn, nhỏ. Nhị có từ 30 – 50 nhị. Bầu nhụy có 5 ô, mỗi ô có 3 - 10 noãn, xếp theo chiều dọc của bầu; vòi nhụy 5, gắn liền với nhau ở gốc, có lông. Quả dạng quả Sơn tra, hạt màu đen.

Mùa hoa tháng 3 - 4, mùa quả chín tháng 9 - 10. Tái sinh bằng hạt, chồi hoặc chiết cành. Cây ưa sáng, mọc rải rác trong rừng hoặc thành quần thể thuần loại trong trảng cây bụi, ven đồi, ở độ cao 1000 - 1500 m. Phân bố: Ở Việt Nam: Lai Châu (Phong Thổ), Lào Cai (Sa Pa), Cao Bằng, Sơn La (Bắc Yên: Tà Xùa), Yên Bái.

Thế giới: Trung Quốc, Ấn Độ, Mianma, Thái Lan. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 4 Giá trị: Quả chín ăn được. Quả tươi dùng chế rượu vang. Quả phơi khô dùng làm nguồn dược liệu để chế rượu thuốc, nấu cao, có tác dụng bồi bổ sức khỏe, chữa bệnh tim mạnh, huyết áp cao và kính thích tiêu hóa.

Cây non còn dùng làm gốc ghép cho các, loài Sơn tra và Lê để tạo giống cây ăn quả. Gỗ có thể đóng đồ dùng gia đình và nông cụ sản xuất. Tình trạng: Loài hiếm. Quả được sử dụng rộng rãi như là nguồn dược liệu nên được nhân dân địa phương khai thác hàng năm (đôi khi chặt cả cây) để dùng và bán.

Chính đó lá nguyên nhân dẫn tới việc giảm số lượng cá thể và thu hẹp khu phân bố. Mức độ đe dọa: Bậc R. Thành phần hóa học và tác dụng dược lý của Sơn tra Thành phần hóa học: Theo sự nghiên cứu Sơn tra Trung Quốc, các nhà nghiên cứu Trung Quốc đã thấy trong quả có axit xitric, axit tactric, vitamin C, thấy hydrat cacbon và prôtit [21]. Năm 1957, Viện nghiên cứu thực phẩm của Trung Quốc phân tích quả Sơn tra thấy prôtit 0,7%; chất béo 0,2%; hydrat cacbon 22%; canxi 0,085%; photpho 0,025%; sắt 0,0021%; caroten 0,00082%; vitamin C 0,089% [21].

Theo Dharmananda các tác dụng sinh học của Sơn tra có liên quan đến bốn nhóm hợp chất chủ yếu: các flavonoid (hyperoside, luteolin-7-glucoside, rutin, quercetin, vitexin, vitexin rhamnosides), Oligomeric procyanidins và flavans (catechin, epicatechin polymers), các dẫn xuất Triterpene (oleanolic axit, ursolic axit), các axit hữu cơ (citric, tartaric, ascorbic), các phenolic đơngiản (chlorogenic axit, caffeic axit). Các flavonoid làm gia tăng lưu lượng máu qua động mạch vành, tăng nhịp tim, giãn mạch vành, giảm xơ vữa động mạch. Sơn tra còn cho tác dụng tốt trong các trường hợp nghẽn mạch máu tim. Kết quả thực nghiệm tại phòng thí nghiệm dược lý – Viện cây thuốc và tinh dầu Nga cho thấy chiết xuất Sơn tra có đặc tính chống nghẽn mạch rõ rệt; LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 cải thiện việc đưa oxy về tế bào cơ tim; giảm cholesterol, triglycerid, độ quánh của máu và fibrinogen… [20].

Sơ bộ nghiên cứu loại Sơn tra Việt Nam (Lào Cai, Hoàng Liên Sơn) thấy trong quả Sơn tra có 2,76% tanin, 16,4% chất đường, 2,7% axit hữu cơ (tactric, xitric tính theo H2SO4). Các chất tan trong nước (cao khô) là 31%, độ tro 2,25% tan hoàn toàn trong HCl (Lê Ánh, bộ môn Dược liệu, 1961). Theo nghiên cứu của Đinh Thị Kim Chung (2010) cho biết khối lượng trung bình của quả Táo mèo tại 2 vùng Yên Bái và Lào Cai là 20,5 ± 0,5 g, nước chiếm tỷ lệ 84,6%, đường 4,81%, axit tổng số 1,47% và pH là 2,9. Theo kết quả khảo sát định tính dịch chiết từ quả Táo mèo thấy có đủ các nhóm hợp chất như: Flavonoit, tannin, ankaloit, glycozit có tác dụng kháng khuẩn rất có hiệu quả.

Giấm táo chứa axit malic, axit acetic, hàm lượng enzym cao rất tốt cho tiêu hóa [20]. Theo nghiên cứu của Viện công nghệ thực phẩm Bộ Công Thương (2013) cho thấy trong quả Sơn tra có các các thành phần chủ yếu sau: Bảng 1. Kết quả phân tích thành phần dịch quả Sơn tra Đường tổng Axit tổng VTM C Polyphenol Kali Loại quả pH số (%) số (%) (g/l) (g/l) (g/l) Quả nhỏ, vỏ xanh Quả xanh 4,10 1,38 3,1 2,3 0,98 - Quả ương 4,80 1,82 3,3 2,9 1,03 2,250 Quả chín 5,06 1,64 3,0 2,2 0,87 - Quả to, vỏ vàng Quả xanh 4,30 1,40 3,5 2,2 0,88 - Quả ương 4,72 1,62 3,7 2,8 0,94 2,102 Quả chín 5,17 1,68 3,6 2,1 0,95 - LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 Tác dụng dược lý: Quả Sơn tra hay Táo mèo được dùng phổ biến trong Đông y, có thể dùng thay thế hay tương tự như vị thuốc. Sơn tra với nhiều tác dụng như làm thuốc bổ tỳ, vị, kích thích tiêu hóa, giúp ăn ngon, dễ tiêu chống đầy bụng, ợ chua, giúp tăng cường miễm dịch, giảm cholesterol, hạ mỡ máu, đại tiện xuất huyết, chữa toàn thân đau mỏi.dưới dạng thuốc sắc, cao lỏng hoặc tán bột uống.

Điều đáng chú ý nhất có tác dụng hạ huyết áp nhờ làm giãn mạch ngoại vi. Mặt khác còn giúp hạ mỡ máu, chống huyết khối làm giãn động mạch vành, cải thiện sức co bóp của cơ tim, phòng chống tích cực các biến chứng do cao huyết áp gây ra. Ngoài ra, chúng còn có tác dụng ức chế các trực khuẩn: thương hàn, bạch hầu, lị, tụ cầu vàng, giảm chứng suy hô hấp…. Tại Việt Nam, nghiên cứu của Nguyễn Thị Thanh Loan (2011) cho thấy tác dụng chống béo phì và giảm trọng luợng của dịch chiết quả Táo mèo Docynia indica (Wall.) Decne trên mô hình chuột béo phì thực nghiệm.

Theo Vũ Thị Hạnh Tâm nghiên cứu và ghi nhận vai trò hạ lipit và đường huyết của dịch chiết quả Táo mèo trên chuột. Hoàng Thị Minh Tân: quả và lá Táo mèo có khả năng chống rối loạn trao đổi gluxit và lipit. Vũ Thị Huê, Bùi Thị Việt Hà đã có những nghiên cứu sơ bộ ghi nhận về tác dụng kháng khuẩn của dịch lên men quả Táo mèo [19]. Lương y Đinh Công Bảy cho biết: Táo mèo có vị chua ngọt, tính hơi ấm, quy kinh can, tì, vị, thuộc nhóm thuốc tiêu thực hóa tích, giúp tiêu hóa do tăng bài tiết axit mật và pepsin dịch vị.

Công dụng chủ yếu là điều trị các chứng rối loạn tiêu hóa do ăn nhiều thịt, dầu mỡ, trẻ em uống sữa không tiêu. Các nghiên cứu mới đây cho thấy Táo mèo có chứa axit citric, axit crataegic, vitamin C, hydrad carbon, protide, lipid, canxi, phốt-pho, choline, acetylcholine, phytosterin. Các công dụng trên của Táo mèo có liên quan đến LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 7 năm nhóm hợp chất: các flavonoid, oligomeric procyanidin, flavan, các dẫn xuất triterpene và các axit hữu cơ. Các flavonoid làm gia tăng lưu lượng máu qua động mạch vành, tăng nhịp tim, giãn mạch vành và giảm xơ vữa động mạch [21].

Theo một nghiên cứu của khoa Sinh học, trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia, Hà Nội, giấm Táo mèo có hoạt tính kháng vi khuẩn gây nhiễm trùng đường hô hấp trên (moraxella catarrhalis) nhờ hoạt động của hai yếu tố chính. Thứ nhất, chủng vi khuẩn Bacillus altitudinis TM1.2 được phân lập từ nước giấm có thể ức chế sự sinh trưởng của vi khuẩn Moraxellacatarrhalis. Thứ hai, trong Táo mèo có chứa các chất tự nhiên có hoạt tính sinh học, có thể giúp kháng lại vi khuẩn gây nhiễm trùng đường hô hấp trên. Tình hình nghiên cứu về trồng xen 1.

Một số luận điểm về trồng xen Mục đích chính của các điền chủ là sử dụng đất tối đa và thu được nhiều sản phẩm nhất trên mảnh đất của mình mà vẫn duy trì được độ phì đất. Một trong những khả năng có thể đáp ứng được mục đích này là khai thác đất trong một hệ thống cây trồng gọi là “trồng xen”. Boursard (năm 1982) quan niệm trồng xen tức là sự phối hợp xen kẽ các loại cây trồng khác nhau trên cùng một diện tích tạo nên một tổng thể thực vật có nhiều tầng, nghĩa là có sự liên kết phù hợp lẫn nhau giữa các cây trồng có vóc dáng và hệ rễ khác nhau, sao cho tổ hợp cây trồng này nhận được năng lượng mặt trời nhiều nhất ở độ cao khác nhau và hệ thống rễ khai thác ở các tầng đất khác nhau. Korikanthimath và cộng sự (năm 1994) cho rằng trồng xen hay trồng phối hợp bằng đa dạng hóa cây trồng thì ngược với trồng thuần.

Mục đích chính của đa dạng hóa là tránh lệ thuộc quá nhiều vào một loại sản phẩm của các cây trồng phụ. Hiệu quả của các nguồn cơ bản sản xuất cây trồng như LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 8 không gian, đất, bức xạ mặt trời và nước có thể đạt được tối đa nhờ áp dụng các hệ thống thâm canh như canh tác đa tầng, các hệ thống canh tác đa tầng thực chất là các hệ thống đa canh có thành phần cây trồng khác nhau [29]. Đoàn Văn Điếm (năm 1997) cho rằng trồng xen kẽ các loại cây có yêu cầu cường độ bức xạ khác nhau là biện pháp rất hiệu quả, vừa tranh thủ được không gian vừa không bỏ phí năng lượng. Một số loại cây trồng xen có tương tác có lợi do bổ sung dinh dưỡng cho nhau [1].

Willey (năm 1979) định nghĩa khi hai hay nhiều những cây trồng được trồng cùng nhau trên cùng một mảnh đất, những cây trồng này có thể gieo cùng hoặc thu hoạch cùng thời gian. Trồng xen hay canh tác đa tầng góp phần đa dạng hóa sức sản xuất và thu nhập, giúp duy trì tính đa dạng sinh học, chống lại các rủi ro do biến động về sinh thái và thị trường. Nó cũng giúp cho sự bảo tồn sinh thái và điều này là thiết yếu không những chỉ để duy trì điều kiện sản xuất lý tưởng mà còn bảo vệ môi trường cho các thế hệ con cháu tương lai (Rajendra Hedge, 1995) [34,48].