Đánh Giá Hiệu Quả Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Tại Xã Vị Quang, Huyện Thông Nông, Tỉnh Cao Bằng

Luận văn phân tích hiệu quả mô hình nông lâm kết hợp tại xã Vị Quang, huyện Thông Nông, tỉnh Cao Bằng, góp phần phát triển bền vững.

• Tác giả: Vương Văn Quý
• Người hướng dẫn: ThS. Phạm Thu Hà
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Nông Lâm Kết Hợp
• Đề tài: Đánh Giá Hiệu Quả Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Tại Xã Vị Quang, Huyện Thông Nông, Tỉnh Cao Bằng
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Cao Bằng

Mục lục chi tiết

• LỜI NÓI ĐẦU
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ỹ nghĩa của chuyên đề
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.1.1. Sự ra đời của NLKH
• 2.1.2. Quan điểm về hệ thống NLKH
• 2.2. Tình hình nghiên cứu NLKH trong và ngoài nƣớc
• 2.2.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam
• 2.3. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 2.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 2.3.1.1. Vị trí địa lý
• 2.3.1.2. Địa hình, đất đai
• 2.3.1.3. Khí hậu thủy văn
• 2.3.2. Tình hình đất đai
• 2.3.3. Cơ sở hạ tầng
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƢỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• 3.1.1. Đối tƣợng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.2.1. Địa điểm tiến hành nghiên cứu
• 3.2.2. Thời gian tiến hành nghiên cứu
• 3.3. Nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.2. Phƣơng pháp nghiên cứu
• 3.3.2.1. Công tác ngoại nghiệp
• 3.3.2.2. Công tác nội nghiệp
• 3.3.2.3. Phƣơng pháp phân loại các mô hình NLKH
• 3.3.2.4. Phƣơng pháp đánh giá hiệu quả của một số mô hình NLKH tại địa bàn nghiên cứu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Khái quát các mô hình canh tác trên địa bàn
• 4.2. Thực trạng phát triển hệ thống NLKH tại địa bàn nghiên cứu
• 4.3. Lợi ích của các mô hình NLKH tại địa phƣơng
• 4.3.1. Lợi ích trực tiếp của các mô hình NLKH
• 4.3.2. Lợi ích của NLKH trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trƣờng
• 4.4. Kết quả điều tra của một số mô hình NLKH điển hình
• 4.4.1. Hệ thống 1: R – VAC – Rg
• 4.4.2. Hệ thống 2: R-VC- Rg
• 4.4.3. Hệ thống 3: VAC
• 4.5. Một số tác động về mặt xã hội từ các hệ thống NLKH
• 4.5.1. Giải quyết việc làm cho các lao động trong nông hộ
• 4.5.2. Tăng cƣờng mối quan hệ cộng đồng, cải thiện đời sống tinh thần cho ngƣời dân
• 4.6. Những thuận lợi và khó khăn trong phát triển mô hình NLKH của xã Vị Quang
• 4.7. Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hệ thống NLKH
• 4.7.1. Giải pháp về kỹ thật
• 4.7.2. Đối với chính quyền địa phƣơng
• 4.7.3. Đối với ngƣời dân
• 4.7.4. Giải pháp về thị trƣờng
• 4.7.4.1. Đối với nhà nƣớc và chính quyền địa phƣơng
• 4.7.4.2. Đối với ngƣời dân
• 4.7.5. Giải pháp về cơ sở hạ tầng
• 4.7.6. Giải pháp về vốn
• 4.7.7. Giải pháp về giống
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Tại Vị Quang Cao Bằng

Xã Vị Quang, huyện Thông Nông, tỉnh Cao Bằng, đang chứng kiến sự phát triển của nhiều mô hình nông lâm kết hợp. Người dân đã thử nghiệm và phát triển các mô hình này dựa trên điều kiện tự nhiên và nguồn lực của gia đình. Canh tác theo hướng nông lâm kết hợp đã đóng góp tích cực vào việc nâng cao hiệu quả sử dụng đất, cải thiện môi trường sinh thái và gia tăng thu nhập cho người dân. Việc nhân rộng các mô hình có triển vọng đòi hỏi các phương pháp và công cụ đánh giá đơn giản, dễ áp dụng để cộng đồng có thể cải tiến và lan rộng. Theo số liệu thống kê năm 1943 độ che phủ toàn quốc là 42 %. Năm 1993 giảm xuống còn 27 %, điều này chứng tỏ diện tích rừng của nƣớc ta giảm xuống một cách nghiệm trọng. Trong khi đó rừng là một yếu tố hết sức quan trọng của môi trƣờng sinh thái.

1.1. Lịch Sử Hình Thành và Phát Triển Nông Lâm Kết Hợp

Sự ra đời của nông lâm kết hợp gắn liền với nhu cầu bảo vệ rừng và phát triển kinh tế bền vững. Trước đây, diện tích rừng giảm sút nghiêm trọng, đòi hỏi một hướng đi mới, kết hợp lợi ích của người dân sống gần rừng với việc bảo vệ và phát triển rừng. Nông lâm kết hợp trở thành một phương thức canh tác bền vững, hiệu quả, được ngành lâm nghiệp xã hội cung cấp và chuyển giao cho bà con. Mặt khác hệ thống NLKH có thể đƣợc sử dụng không những cho các hộ nông dân cá thể mà còn cho cả một cộng đồng dân cƣ.

1.2. Quan Điểm Khoa Học Về Hệ Thống Nông Lâm Kết Hợp

Có nhiều quan điểm về hệ thống nông lâm kết hợp, nhưng quan điểm của Landgren và Raintree được coi là hoàn chỉnh nhất. Theo đó, nông lâm kết hợp là hệ thống sử dụng đất, trong đó cây lâu năm (cây gỗ, cây bụi, cây ăn quả, cây công nghiệp...) được trồng trên cùng một diện tích với hoa màu hoặc vật nuôi, có sự tương tác hỗ trợ lẫn nhau về mặt sinh thái và kinh tế. Trong các hệ thống NLKH có mối tác động tƣơng hỗ qua lại cả về mặt sinh thái lẫn kinh tế giữa các thành phần của chúng (Landgren và Raintree, 1982).

II. Thách Thức Phát Triển Nông Lâm Kết Hợp Bền Vững Tại Cao Bằng

Đất đồi núi Việt Nam có độ dốc lớn, khí hậu nhiệt đới ẩm, mưa theo mùa và hoạt động khai thác thiếu quản lý, dẫn đến thoái hóa đất. Canh tác trên đồi núi dốc thiếu khoa học kỹ thuật làm giảm năng suất, chất lượng cây trồng, ảnh hưởng đến môi trường. Vị Quang Thông Nông Cao Bằng là một xã miền núi với địa hình đồi núi, việc canh tác còn nhiều hạn chế. Nền kinh tế phụ thuộc vào nông nghiệp và lâm nghiệp, đời sống người dân còn khó khăn, trình độ dân trí chưa cao, sản xuất nhỏ lẻ, cơ sở hạ tầng kém phát triển. Tình hình quản lý sử dụng đất đai chƣa hợp lý ảnh hƣởng không nhỏ đến sự phát triển kinh tế xã hội và đời sống của nhân dân.

2.1. Thực Trạng Thoái Hóa Đất và Biến Đổi Khí Hậu

Nguyên nhân chính dẫn đến thoái hóa đất và biến đổi khí hậu là do người dân canh tác nông nghiệp trên đất dốc theo hướng truyền thống và độc canh. Sau một thời gian canh tác, cây trồng cho năng suất thấp do đất bị khai thác không hợp lý, không theo kỹ thuật. Từ đó dẫn tới các hậu quả nhƣ năng xuất, chất lƣợng cây trồng ngày càng giảm, đất và môi trƣờng bị ảnh hƣởng dẫn tới các hiện tƣợc cực đoan hạn hán, mƣa lũ.

2.2. Hạn Chế Về Cơ Sở Hạ Tầng và Trình Độ Dân Trí

Xã Vị Quang có địa hình đồi núi, độ dốc lớn, gây khó khăn cho việc canh tác và giao thông. Cơ sở hạ tầng còn kém phát triển, trình độ dân trí chưa cao, sản xuất nhỏ lẻ, ảnh hưởng đến việc phát triển nông lâm kết hợp bền vững. Các tuyến đƣờng liên xã đã làm nhƣng do ảnh hƣởng của điều kiện tự nhiên và địa 9 hình đã xuống cấp gây khó khăn cho việc giao thông cũng nhƣ giao lƣu buôn bán với các địa phƣơng khác.

III. Cách Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Tế Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp

Để đánh giá hiệu quả của mô hình nông lâm kết hợp Vị Quang, cần xem xét các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường. Các chỉ số kinh tế bao gồm thu nhập, chi phí, lợi nhuận, hiệu quả sử dụng đất. Các chỉ số xã hội bao gồm việc làm, thu nhập bình quân đầu người, cải thiện đời sống. Các chỉ số môi trường bao gồm bảo vệ đất, nước, đa dạng sinh học. Hiện tại để nhân rộng các mô hình có triển vọng tại địa phƣơng thì ngƣời dân và các cơ quan khuyến nông lâm cần tìm ra các phƣơng pháp và công cụ đơn giản, dễ áp dụng để cộng đồng đánh giá các mô hình hiện có từ đó làm cơ sở cho việc cải tiến và lan rộng.

3.1. Phương Pháp Phân Loại Các Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp

Các mô hình nông lâm kết hợp có thể được phân loại dựa trên cấu trúc (ví dụ: R-VAC-Rg, R-VC-Rg, VAC), loại cây trồng, vật nuôi, và mục đích sử dụng. Việc phân loại giúp đánh giá và so sánh hiệu quả của các mô hình khác nhau. NLKH chính là một phƣơng thức canh tác bền vững hiệu quả mà ngành Lâm nghiệp xã hội cung cấp chuyển giao cho bà con.

3.2. Phương Pháp Đánh Giá Hiệu Quả Kinh Tế Xã Hội Môi Trường

Hiệu quả kinh tế được đánh giá bằng các chỉ số như thu nhập, chi phí, lợi nhuận, hiệu quả sử dụng đất. Hiệu quả xã hội được đánh giá bằng việc làm, thu nhập bình quân đầu người, cải thiện đời sống. Hiệu quả môi trường được đánh giá bằng bảo vệ đất, nước, đa dạng sinh học trong nông lâm kết hợp. Để giảm thiểu sự suy thoái tài nguyên môi truờng toàn cầu nạn phá rừng đốt nuơng làm rẫy, gây mất cân bằng sinh thái, đã có nhiều nghiên cứu về các phuơng thức canh tác khác nhau nhƣng cùng chung mục đích giảm suy thoái đất, bảo vệ môi truờng, tăng hiệu quả kinh tế đảm bảo tính chất bền vững.

IV. Ứng Dụng Thực Tế Đánh Giá Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Điển Hình

Nghiên cứu đã khảo sát một số mô hình nông lâm kết hợp hiệu quả nhất điển hình tại xã Vị Quang, bao gồm hệ thống R-VAC-Rg (Rừng - Vườn - Ao - Ruộng), R-VC-Rg (Rừng - Vườn - Chuồng - Ruộng) và VAC (Vườn - Ao - Chuồng). Kết quả cho thấy các mô hình này mang lại lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường đáng kể cho người dân địa phương. Vị Quang cũng nhƣ nhiều địa phƣơng khác trong cả nƣớc, trong những năm qua tùy vào điều kiện thực tế và điều kiện tự nhiên của địa phƣơng và nguồn lực của hộ gia đình mà ngƣời dân đã thử nghiệm gây trồng và phát triển nhiều mô hình NLKH khác nhau.

4.1. Phân Tích Chi Tiết Hệ Thống R VAC Rg Rừng Vườn Ao Ruộng

Hệ thống R-VAC-Rg kết hợp trồng rừng, cây ăn quả, nuôi cá và trồng lúa. Mô hình này giúp đa dạng hóa nguồn thu nhập, cải thiện dinh dưỡng và bảo vệ môi trường. Bảng 2.3: Cơ cấu thu chi của hệ thống R-VAC-Rg.4: Cơ cấu sử dụng đất của hộ gia đình bà Đức .5: Cơ cấu thu chi của hệ thống R-VC-Rg.6: Cơ cấu sử dụng đất của hộ gia đình ông Vấy .7: Cơ cấu thu chi của hệ thống VAC .

4.2. Phân Tích Chi Tiết Hệ Thống VAC Vườn Ao Chuồng

Hệ thống VAC tập trung vào trồng cây ăn quả, nuôi cá và chăn nuôi. Mô hình này giúp tận dụng tối đa diện tích đất, tạo ra nguồn phân bón hữu cơ và tăng thu nhập cho gia đình. Sau đó là các hệthống Rừng - Vƣờn - Ao - Chuồng (RVAC) và vƣờn đồi đƣợc phát triển mạnh ởcác khu vực dân cƣ miền núi. Các hệthống rừng ngập mặn- nuôi trồng thủy sản cũng đƣợc phát triển mạnh ởvùng duyên hải các tỉnh miền Trung và miền Nam.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Mô Hình Nông Lâm Kết Hợp Cao Bằng

Để nâng cao hiệu quả của mô hình nông lâm kết hợp tại xã Vị Quang, cần có các giải pháp về kỹ thuật, chính sách, thị trường, cơ sở hạ tầng và vốn. Cần khuyến khích người dân áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến, được tiếp cận các chính sách hỗ trợ của nhà nước, mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm và đầu tư vào cơ sở hạ tầng. Đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hệ thống NLKH . Giải pháp về kỹ thật . Đối với chính quyền địa phƣơng. Đối với ngƣời dân . Giải pháp về thị trƣờng.1 Đối với nhà nƣớc và chính quyền địa phƣơng .2 Đối với ngƣời dân .3 Giải pháp về cơ sở hạ tầng . Giải pháp về vốn . Giải pháp về giống .

5.1. Giải Pháp Về Kỹ Thuật Canh Tác và Giống Cây Trồng

Cần chuyển giao các kỹ thuật canh tác tiên tiến, phù hợp với điều kiện địa phương, như trồng xen canh, luân canh, sử dụng phân bón hữu cơ, quản lý dịch hại tổng hợp. Đồng thời, cần lựa chọn các giống cây trồng phù hợp nông lâm kết hợp Cao Bằng, có năng suất cao, chất lượng tốt và khả năng chống chịu sâu bệnh. Loại cây rừng trồng có khả năng cạnh tranh với các loại cây nông nghiệp + Tối ƣu hoá mật độ để đảm bảo sự sinh truởng liên tục của cây trồng thân gỗ.

5.2. Chính Sách Hỗ Trợ và Phát Triển Thị Trường Tiêu Thụ

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ nông lâm kết hợp Cao Bằng về vốn, kỹ thuật, giống cây trồng, vật nuôi. Đồng thời, cần phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm, kết nối người sản xuất với người tiêu dùng, xây dựng chuỗi giá trị nông lâm kết hợp. Đặc biệt từ sau khi các nghị định của Thủ tƣớng Chính phủ nhƣ: Nghị định 327/CP (9/1992) về chủ trƣơng sử dụng đất trống đồi núi trọc, bãi bồi ven biển và mặt nƣớc, hay Nghị định 64/CP(27/9/1993) và 02/CP(15/7/1994) quy định về việc giao đất giao rừng cho các tổ chức xã hội, hộ gia đình sử dụng lâu dài vào mục đích lâm nghiệp đã thúc đẩy hoạt động kinh doanh NLKH phát triển mạnh.

VI. Tương Lai Phát Triển Nông Lâm Kết Hợp Bền Vững Tại Vị Quang

Với những lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường đã được chứng minh, nông lâm kết hợp có tiềm năng lớn để phát triển bền vững tại xã Vị Quang. Cần có sự chung tay của nhà nước, người dân và các tổ chức xã hội để khai thác tối đa tiềm năng này, góp phần nâng cao đời sống người dân và bảo vệ môi trường. Hiện tại để nhân rộng các mô hình có triển vọng tại địa phƣơng thì ngƣời dân và các cơ quan khuyến nông lâm cần tìm ra các phƣơng pháp và công cụ đơn giản, dễ áp dụng để cộng đồng đánh giá các mô hình hiện có từ đó làm cơ sở cho việc cải tiến và lan rộng.

6.1. Nông Lâm Kết Hợp và Ứng Phó Với Biến Đổi Khí Hậu

Nông lâm kết hợp và biến đổi khí hậu có mối quan hệ chặt chẽ. Các mô hình nông lâm kết hợp giúp giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu, như xói mòn đất, hạn hán, lũ lụt. Đồng thời, nông lâm kết hợp cũng giúp hấp thụ khí CO2, giảm hiệu ứng nhà kính. Nguyên nhân chính dẫn tới hiện tƣợng đất bị thoái hóa, khi hậu bị thay đổi là việc ngƣời dân canh tác nông nghiệp trên đất dốc theo hƣớng truyền thống và độc canh nêu sau một thời gian canh tác cây trồng đem lại năng xuất thấp do đất 2 đã bị khai thác không hợp lý, không theo kỹ thuật khiến cho việc phát triển kinh tế dựa vào cây trồng nông nghiệp theo hƣớng độc canh không đem lại hiệu quả cho ngƣời dân.

6.2. Nông Lâm Kết Hợp và Giảm Nghèo Bền Vững

Nông lâm kết hợp và giảm nghèo có mối quan hệ mật thiết. Các mô hình nông lâm kết hợp giúp đa dạng hóa nguồn thu nhập, tạo việc làm, cải thiện đời sống cho người dân, đặc biệt là người nghèo ở vùng sâu, vùng xa. Vị Quang cũng nhƣ nhiều địa phƣơng khác trong cả nƣớc, trong những năm qua tùy vào điều kiện thực tế và điều kiện tự nhiên của địa phƣơng và nguồn lực của hộ gia đình mà ngƣời dân đã thử nghiệm gây trồng và phát triển nhiều mô hình NLKH khác nhau.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vương Văn Quý được thực hiện trong bối cảnh thực tiễn sản xuất nông lâm nghiệp tại các vùng trung du và miền núi phía Bắc đang đối mặt với nhiều thách thức về suy thoái tài nguyên đất. Theo phân tích của tác giả, địa hình đồi núi Việt Nam có độ dốc lớn, kết hợp với khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa mưa theo mùa và tình trạng khai thác tự do thiếu quy hoạch đã dẫn đến các hiện tượng xói mòn, rửa trôi nghiêm trọng. Tập quán canh tác thủ công truyền thống theo hướng độc canh cây nông nghiệp ngắn ngày trên đất dốc làm cho độ phì nhiêu của đất giảm nhanh chóng, năng suất cây trồng suy giảm sau vài vụ canh tác, đồng thời làm gia tăng nguy cơ hạn hán và lũ lụt cục bộ.

Địa bàn nghiên cứu là xã Vị Quang, một xã miền núi biên giới nằm ở phía Bắc của huyện Thông Nông, tỉnh Cao Bằng, cách trung tâm huyện 35 km. Phía Bắc xã giáp Trung Quốc, phía Nam và phía Tây giáp xã Cần Yên, phía Đông giáp huyện Hà Quảng. Toàn xã có tổng diện tích tự nhiên là 2.320,13 ha với dân số khoảng 950 người, chủ yếu là đồng bào các dân tộc thiểu số sinh sống. Địa hình địa phương chủ yếu là đồi núi cao, độ dốc lớn xen kẽ các thung lũng hẹp, giao thông liên xã xuống cấp gây cản trở lưu thông hàng hóa. Hoạt động kinh tế của người dân mang nặng tính chất tự cung tự cấp, phụ thuộc chính vào sản xuất nông nghiệp và một phần lâm nghiệp nhỏ lẻ. Việc quản lý và sử dụng đất dốc chưa thực sự hợp lý, cơ cấu cây trồng và vật nuôi kém đa dạng khiến đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn.

Xuất phát từ thực trạng trên, người dân tại Vị Quang đã chủ động tìm tòi, xây dựng một số mô hình nông lâm kết hợp nhằm nâng cao giá trị sử dụng đất. Đề tài được triển khai nhằm giải quyết các mục tiêu và nhiệm vụ cụ thể sau:

1. Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của các mô hình nông lâm kết hợp đang tồn tại trên địa bàn xã Vị Quang.
2. Đề xuất một số giải pháp kỹ thuật, chính sách và thị trường nhằm nâng cao hiệu quả và tính bền vững của các mô hình nông lâm kết hợp tại địa phương.

• Đối tượng nghiên cứu: Các mô hình nông lâm kết hợp hiện có và một số mô hình nông lâm kết hợp điển hình trên địa bàn xã Vị Quang, huyện Thông Nông, tỉnh Cao Bằng.
• Phạm vi nghiên cứu: Toàn bộ không gian hành chính xã Vị Quang; thời gian thực hiện điều tra và thu thập số liệu thực địa diễn ra từ tháng 3 đến tháng 5 năm 2015.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận tiếp cận hệ thống nông lâm kết hợp dựa trên quan điểm khoa học của hai tác giả Landgren và Raintree (1982) được Trung tâm Quốc tế về Nghiên cứu Nông lâm kết hợp (ICRAF) công nhận rộng rãi. Theo định nghĩa này, nông lâm kết hợp là tên gọi chung của các hệ thống sử dụng đất trong đó cây thân gỗ lâu năm được kết hợp có tính toán trên cùng một đơn vị diện tích với cây nông nghiệp và/hoặc vật nuôi, theo cách thức xen kẽ về không gian hoặc luân phiên về thời gian, qua đó tạo ra các mối tương tác sinh thái và kinh tế giữa các thành phần cấu thành. Bên cạnh đó, tác giả kế thừa các chính sách lớn của Nhà nước về quản lý và phát triển rừng như Chương trình 327 (theo Nghị định 327/CP năm 1992), chính sách giao đất giao rừng (Nghị định 64/CP năm 1993 và Nghị định 02/CP năm 1994), Chương trình trồng mới 5 triệu ha rừng (Chương trình 661) và Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP về kinh tế trang trại.

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu thực địa và phân tích nội nghiệp:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: Thu thập số liệu thứ cấp từ báo cáo kiểm kê đất đai năm 2014 của cán bộ địa chính xã Vị Quang, các báo cáo tổng kết sản xuất nông lâm nghiệp của Ủy ban nhân dân xã, cùng số liệu thống kê dân số và cơ sở hạ tầng địa phương.
• Phương pháp điều tra nhanh nông thôn (RRA): Khảo sát tổng thể địa bàn, quan sát hiện trường canh tác và tiến hành phỏng vấn bán cấu trúc các cán bộ chuyên trách cấp xã.
• Phương pháp đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA): Tổ chức các cuộc họp thôn để tìm hiểu lịch sử canh tác, thảo luận nhóm và sử dụng công cụ xếp hạng cho điểm nhằm đánh giá ưu, nhược điểm của các loại mô hình. Tiến hành lập danh sách toàn bộ các hộ có áp dụng mô hình nông lâm kết hợp tại xã và chọn ngẫu nhiên 30 hộ gia đình bằng phương pháp bốc thăm để phỏng vấn chuyên sâu theo phiếu câu hỏi soạn sẵn.
• Quy tắc phân loại mô hình nông lâm kết hợp: Để một thành phần được tính là cấu phần chính thức trong công thức mô hình (Rừng - R, Vườn - V, Ao - A, Chuồng - C, Ruộng - Rg), tác giả quy định: nếu là cây trồng thì diện tích phải chiếm tối thiểu 20% tổng diện tích toàn mô hình; đối với các thành phần kinh tế khác, nguồn thu nhập mang lại phải đạt ít nhất 20% tổng thu nhập hàng năm của toàn hệ thống.
• Phương pháp đánh giá hiệu quả kinh tế: Xác định thông qua chỉ tiêu thu nhập ròng theo công thức $H = T - C$, trong đó $H$ là hiệu quả kinh tế hàng năm, $T$ là tổng thu từ cây nông nghiệp, lâm nghiệp, cây ăn quả và chăn nuôi, $C$ là tổng chi phí đầu tư tương ứng.
• Phương pháp đánh giá hiệu quả xã hội và môi trường: Sử dụng công cụ PRA để định lượng số công lao động quy đổi trên 1 ha/năm từ khâu làm đất đến khâu tiêu thụ (tính cả lao động chính và lao động tận dụng như người già, thanh thiếu niên); kết hợp vẽ sơ đồ lát cắt địa hình để phân tích mức độ che phủ, khả năng chống xói mòn và chu trình tuần hoàn vật chất nội tại của hệ thống.

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của việc phát triển kinh tế đồi rừng bền vững, phân tích áp lực suy giảm diện tích rừng tự nhiên từ mức 42% năm 1943 xuống còn 27% năm 1993 trên phạm vi cả nước. Phần này xác định mục tiêu nghiên cứu, khẳng định ý nghĩa lý luận trong việc hệ thống hóa kiến thức lâm nghiệp xã hội và ý nghĩa thực tiễn đối với công tác quy hoạch sử dụng đất dốc tại xã biên giới Vị Quang.

Phần 2: Tổng quan nghiên cứu

Chương này tổng kết lịch sử phát triển nông lâm kết hợp trên thế giới (kinh nghiệm canh tác nương rẫy cải tiến tại châu Phi, châu Mỹ Latinh, châu Á và châu Âu) và tiến trình phát triển các hệ thống VAC, RVAC, SALT tại Việt Nam qua các giai đoạn chính sách. Tiếp đó, tác giả phân tích chi tiết điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã Vị Quang. Dữ liệu địa chính năm 2014 cho thấy tổng diện tích tự nhiên của xã là 2.320,13 ha; trong đó đất nông nghiệp chiếm 2.280 ha (98,27%), đất phi nông nghiệp chiếm 50,518 ha (2,17%), và đất chưa sử dụng còn 7,26 ha (0,31%). Đáng chú ý, đất lâm nghiệp chiếm phần lớn diện tích tự nhiên với 2.157,72 ha (92,99%), trong khi đất sản xuất nông nghiệp chỉ có 122,07 ha (đất trồng cây hàng năm là 20,7 ha). Thổ nhưỡng gồm đất đỏ vàng chiếm 59,73% và đất nâu đỏ trung tính chiếm 13,7% (278,7 ha). Cơ sở hạ tầng của xã đạt 100% hộ dân sử dụng điện lưới quốc gia, hệ thống thủy lợi được kiên cố hóa một phần, các trục đường liên thôn chủ yếu là đường cấp phối hoặc bê tông hóa cục bộ.

Loại đất	Diện tích (ha)	Cơ cấu (%)
Tổng diện tích đất tự nhiên	2.320,13	100,00
I. Nhóm đất nông nghiệp	2.280,00	98,27
1. Đất sản xuất nông nghiệp	122,07	5,26
- Đất trồng cây hàng năm	20,70	0,89
2. Đất lâm nghiệp	2.157,72	92,99
3. Đất nuôi trồng thủy sản	0,21	0,01
II. Nhóm đất phi nông nghiệp	50,518	2,17
1. Đất chuyên dùng	21,78	0,93
2. Đất trụ sở, công trình	0,28	0,01
3. Đất công cộng	21,47	0,92
4. Đất nghĩa trang	0,20	0,08
III. Đất chưa sử dụng	7,26	0,31

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Tác giả xác định đối tượng là các mô hình nông lâm kết hợp tại xã Vị Quang, quy định địa bàn và khung thời gian nghiên cứu (tháng 3 đến tháng 5 năm 2015). Nội dung nghiên cứu tập trung vào 7 khía cạnh: khái quát mô hình canh tác, thực trạng phát triển, lợi ích kinh tế - môi trường, điều tra điển hình 3 nông hộ, tác động xã hội, phân tích điểm mạnh - điểm yếu (SWOT) và đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện. Phương pháp luận trình bày quy trình chọn mẫu bốc thăm 30 hộ và các bước thực hiện kỹ thuật PRA, RRA, công thức kế toán kinh tế $H = T - C$.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Nội dung chương 4 phản ánh toàn bộ các phát hiện định lượng và định tính của đề tài:

• Khái quát các mô hình: Khảo sát 30 hộ cho thấy có 5 kiểu kết hợp chính gồm R-V-A-C-Rg (11 hộ, chiếm 36,6%), R-V-C-Rg (9 hộ, chiếm 30,0%), V-A-C (5 hộ, chiếm 16,6%), R-V-C (4 hộ, chiếm 13,3%) và R-V-A-C (1 hộ, chiếm 3,5%).
• Thực trạng phát triển: Quá trình sản xuất nông lâm kết hợp tại Vị Quang trải qua 3 giai đoạn: trước năm 1995 (canh tác tự phát, độc canh, khai thác cạn kiệt tài nguyên rừng), giai đoạn 1995–1999 (bắt đầu trồng cây ăn quả xen cây lương thực ngắn ngày nhưng hiệu quả thấp) và từ năm 1999 đến 2015 (chuyển đổi mạnh mẽ theo chủ trương phát triển kinh tế vườn đồi, trang trại).
• Phân tích 3 hộ điển hình:
  • Hộ ông Lê Văn Hùng (hệ thống R-VAC-Rg tại xóm Nà Xo): Quy mô đất 11.490 m² gồm 6.510 m² đất nông nghiệp (ruộng lúa, ngô màu, mận, xoài, nhãn), 4.180 m² đất lâm nghiệp (rừng thông, xoan) và 800 m² đất thổ cư, chuồng trại. Thu nhập hàng năm đạt 47,910 triệu đồng, chi phí 12,608 triệu đồng, thu nhập ròng đạt 35,302 triệu đồng. Trong đó, chăn nuôi chiếm 35,5% tổng thu, nông nghiệp chiếm 27,1%, lâm nghiệp chiếm 24,9% và vườn cây ăn quả chiếm 12,5%.
  • Hộ bà Lý Thị Đức (hệ thống R-VC-Rg tại xóm Nà Lìn): Quy mô 9,54 ha gồm 6 ha đất lâm nghiệp (thông, bạch đàn tái sinh xen sắn), 1,5 ha vườn đồi (cam, vải), 0,3 ha nhà ở - chuồng trại và 1,74 ha đất nông nghiệp (lúa 2 vụ và hoa màu). Tổng thu đạt 45,201 triệu đồng, tổng chi 13,670 triệu đồng, hiệu quả kinh tế ròng là 31,531 triệu đồng. Nguồn thu chủ lực của hộ này đến từ lâm nghiệp, đóng góp 21,5 triệu đồng (47,5% tổng thu và 58,6% lợi nhuận ròng).
  • Hộ ông Lộc Văn Vấy (hệ thống V-A-C tại xóm Lũng Vài): Tổng diện tích quản lý 8,75 ha gồm 5 ha vườn đồi (xoài, vải, chanh), 1,5 ha nhà ở - chuồng trại kiên cố và 2,25 ha ao cá (mực nước sâu). Tổng thu đạt 37,972 triệu đồng, chi phí 8,639 triệu đồng, thu nhập ròng đạt 29,333 triệu đồng. Doanh thu từ chăn nuôi chiếm tỷ trọng áp đảo với 25,8 triệu đồng (66,6% tổng thu và 69,9% thu nhập ròng).
• Phân tích ma trận SWOT: Làm rõ điểm mạnh (quỹ đất dồi dào, người dân chăm chỉ, giao thông cơ bản thuận tiện), điểm yếu (thiếu vốn, thiếu giống năng suất cao, thủy lợi yếu, kỹ thuật canh tác đất dốc kém), cơ hội (sự hỗ trợ từ Dự án 135, Dự án 661, các chương trình khuyến nông của huyện) và thách thức (thiếu nước tưới trong mùa khô, dịch bệnh cây trồng vật nuôi, giá cả thị trường bấp bênh).
• Hệ thống giải pháp đề xuất: Nhóm giải pháp kỹ thuật (mở lớp tập huấn theo nhu cầu, trồng cây theo đường đồng mức, xây dựng băng chắn xói mòn), thị trường (thông tin giá, rải vụ thu hoạch), hạ tầng (kiên cố hóa kênh mương), vốn tín dụng chính sách và cung ứng giống chất lượng.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết các giá trị kinh tế - xã hội - môi trường của mô hình nông lâm kết hợp tại Vị Quang; đưa ra các kiến nghị đối với Ủy ban nhân dân xã và các cơ quan chuyên môn cấp trên về việc xây dựng mô hình trình diễn khoa học, hỗ trợ vốn vay ưu đãi và đầu tư hạ tầng dẫn nước phục vụ sản xuất.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã lượng hóa cụ thể hiệu quả kinh tế của từng mô hình sản xuất nông lâm kết hợp thông qua số liệu điều tra trực tiếp trên địa bàn xã Vị Quang:

STT	Loại mô hình	Kết cấu thành phần	Số hộ tham gia (hộ)	Tỷ lệ cơ cấu (%)	Phạm vi phân bố	Lợi nhuận ròng hộ cao nhất (triệu đồng/năm)
1	Loại 1	Rừng - Vườn - Ao - Chuồng - Ruộng (R-V-A-C-Rg)	11	36,6	Phân bố tại 5 xóm	47,302
2	Loại 2	Rừng - Vườn - Chuồng - Ruộng (R-V-C-Rg)	9	30,0	Phân bố tại 2 xóm	45,531
3	Loại 3	Rừng - Vườn - Chuồng (R-V-C)	4	13,3	Phân bố tại 1 xóm	36,647
4	Loại 4	Vườn - Ao - Chuồng (V-A-C)	5	16,6	Phân bố tại 2 xóm	39,000
5	Loại 5	Rừng - Vườn - Ao - Chuồng (R-V-A-C)	1	3,5	Phân bố tại 1 xóm	-

Số liệu thu chi chi tiết tại các nông hộ đại diện cung cấp bức tranh rõ ràng về khả năng sinh lời giữa các dạng cấu trúc sản xuất:

Chỉ tiêu kinh tế	Hộ ông Lê Văn Hùng (R-VAC-Rg)	Hộ bà Lý Thị Đức (R-VC-Rg)	Hộ ông Lộc Văn Vấy (V-A-C)
Quy mô diện tích	11.490 m²	9,54 ha	8,75 ha
Tổng thu (triệu đồng/năm)	47,910	45,201	37,972
- Thu từ Lâm nghiệp	11,910	21,500	-
- Thu từ Cây ăn quả	6,000	7,000	7,712
- Thu từ Chăn nuôi	17,000	9,001	25,800
- Thu từ Nông nghiệp / Ao	13,000	7,700	5,000
Tổng chi (triệu đồng/năm)	12,608	13,670	8,639
Hiệu quả kinh tế ròng ($H = T - C$)	35,302	31,531	29,333

Về mặt xã hội và môi trường, tác giả chỉ ra các mô hình giúp khai thác tối đa quỹ thời gian nông nhàn, tăng cường sự tương trợ đổi công giữa các gia đình khi bước vào vụ thu hoạch, và giảm áp lực phá rừng tự nhiên thông qua việc cung cấp gỗ củi tại chỗ. Việc bố trí cây rừng ở đai cao nhất và cây ăn quả ở sườn dốc tạo nên thảm thực vật nhiều tầng, hạn chế dòng chảy mặt và giữ nước ngầm cho vùng đất trũng.

Đóng góp của khóa luận thể hiện ở việc tác giả tự tổng hợp và xây dựng được hệ thống tư liệu điều tra thực địa ban đầu về thực trạng áp dụng nông lâm kết hợp tại một xã vùng sâu biên giới tỉnh Cao Bằng; thiết lập sơ đồ lát cắt địa hình phân tầng hợp lý cho các thành phần Rừng - Vườn - Ao - Chuồng - Ruộng; đồng thời đề xuất khung giải pháp đồng bộ 5 nhóm (kỹ thuật, thị trường, cơ sở hạ tầng, vốn, nguồn giống) bám sát các chương trình chính sách hiện hành như Dự án 135 và Chương trình 661.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận bộc lộ một số hạn chế do điều kiện nghiên cứu tại chỗ mà tác giả đã chỉ ra hoặc phản ánh qua phạm vi thực hiện:

• Dung lượng mẫu khảo sát chuyên sâu còn ở mức khiêm tốn (30 hộ gia đình), phạm vi không gian giới hạn trong một xã vùng cao (Vị Quang), thời gian điều tra thực địa ngắn (chỉ kéo dài trong vòng 3 tháng, từ tháng 3 đến tháng 5 năm 2015).
• Các đánh giá về mặt môi trường sinh thái (chống xói mòn, cải tạo đất, giữ ẩm) chủ yếu được phân tích định tính qua sơ đồ lát cắt địa hình và quan sát thực địa, chưa thiết lập được các ô tiêu chuẩn đo lượng đất bị rửa trôi hoặc phân tích lý hóa tính của đất trong phòng thí nghiệm.
• Việc tính toán hiệu quả kinh tế của hợp phần rừng mới chỉ dừng lại ở số liệu khai thác lâm sản phân bổ ước tính hàng năm, chưa xây dựng được dòng tiền chiết khấu hoàn chỉnh (NPV, IRR) theo toàn bộ chu kỳ kinh doanh dài hạn của cây thân gỗ lâu năm.

Các hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung:

• Tiếp tục khảo sát, theo dõi diễn biến kinh tế nông hộ theo chuỗi thời gian dài hạn sau khi chu kỳ khai thác cây gỗ kết thúc.
• Nghiên cứu thực nghiệm về kỹ thuật trữ nước và thiết kế hệ thống tưới tiết kiệm cho mô hình VAC và nông lâm kết hợp trên vùng núi đá vôi bị thiếu nước nghiêm trọng vào mùa khô.
• Thử nghiệm các tổ hợp cây bản địa và giống cây ăn quả mới có khả năng thích nghi cao với điều kiện đất dốc và khí hậu biên giới phía Bắc.

---

Giá trị tham khảo

Báo cáo khóa luận là tài liệu tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên các ngành Nông lâm kết hợp, Lâm nghiệp xã hội, Quản lý tài nguyên rừng và Khuyến nông khi nghiên cứu phương pháp luận đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA), thiết kế bảng hỏi kinh tế nông hộ và xây dựng sơ đồ lát cắt canh tác trên đất dốc.
• Cán bộ khuyến nông cấp xã, huyện tại các địa phương có địa hình đồi núi dốc tương đồng, đặc biệt là khu vực Đông Bắc Bộ, trong việc tham khảo định mức thu chi và cách thức bố trí liên kết sinh thái giữa chăn nuôi, vườn đồi và rừng trồng.
• Các nhà hoạch định chính sách cấp cơ sở tham khảo ma trận SWOT để xây dựng kế hoạch lồng ghép nguồn vốn Dự án 135, chương trình phát triển nông thôn mới với các chương trình khuyến nông - lâm tại địa phương.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chuẩn nào được tác giả sử dụng để xác định một thành phần là cấu phần chính trong hệ thống nông lâm kết hợp?
Tác giả quy định thành phần cây trồng phải có diện tích chiếm tối thiểu 20% tổng diện tích toàn bộ mô hình và tạo ra nguồn thu chính. Đối với các thành phần kinh tế khác (chăn nuôi, ao cá, hoa màu), nguồn thu nhập mang lại phải đạt tối thiểu 20% tổng thu nhập hàng năm của toàn hệ thống mới được đưa vào tên gọi công thức mô hình.

2. Dạng mô hình nông lâm kết hợp nào phổ biến nhất tại xã Vị Quang trong số các hộ được điều tra?
Hệ thống Rừng - Vườn - Ao - Chuồng - Ruộng (R-V-A-C-Rg) là mô hình phổ biến nhất, với 11 trên tổng số 30 hộ điều tra áp dụng, chiếm tỷ lệ 36,6% và phân bố tại 5 xóm trong xã. Mô hình này được đánh giá cao nhờ tính khép kín, tương hỗ sinh thái mạnh và đem lại nguồn thu nhập ròng cao nhất (đạt trên 47 triệu đồng/năm ở hộ tiêu biểu).

3. Sự phân bố không gian theo sơ đồ lát cắt của hệ thống R-VAC-Rg tại hộ ông Lê Văn Hùng được tổ chức như thế nào?
Mô hình được tổ chức theo chiều cao địa hình: Phần đỉnh đồi cao nhất trồng cây lâm nghiệp (thông, xoan) để giữ nước và chống xói mòn; phần sườn dốc thoải trồng cây ăn quả (mận, xoài, nhãn); khu vực giữa sườn bố trí nhà ở và chuồng trại để tiện chăm sóc, quản lý; phần chân đồi trũng thấp nhất bố trí ao nuôi cá (rô phi, mè) và ruộng canh tác 2 vụ lúa xen vụ hoa màu đông.

4. Khó khăn lớn nhất về mặt tự nhiên đối với sản xuất nông lâm kết hợp tại Vị Quang là gì?
Địa hình đồi núi dốc hiểm trở dễ gây xói mòn rửa trôi vào mùa mưa lũ, đồng thời địa phương bị thiếu hụt nghiêm trọng nguồn nước tưới vào mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau (chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc khô hanh), làm suy giảm hiệu quả nuôi cá ao và năng suất cây vụ đông.

5. Cơ cấu kinh tế của hộ bà Lý Thị Đức (hệ thống R-VC-Rg) có điểm gì khác biệt so với các hộ điển hình còn lại?
Hộ bà Lý Thị Đức có tỷ trọng thu nhập từ lâm nghiệp chiếm ưu thế áp đảo, đạt 21,5 triệu đồng (chiếm 47,5% tổng thu và đóng góp tới 58,6% tổng thu nhập ròng của hộ), nhờ sở hữu diện tích đất lâm nghiệp lớn (6 ha trồng thông và bạch đàn tái sinh xen sắn), khác với hộ ông Vấy (thu nhập chính từ chăn nuôi) hay hộ ông Hùng (nguồn thu phân bổ đều giữa chăn nuôi và nông nghiệp).

---

Kết luận

Khóa luận của tác giả Vương Văn Quý đã phản ánh một cách chân thực và có căn cứ định lượng về hiện trạng phát triển các mô hình nông lâm kết hợp tại xã vùng cao Vị Quang, huyện Thông Nông, tỉnh Cao Bằng. Các kết quả điều tra thực tế khẳng định việc áp dụng các mô hình R-VAC-Rg hay R-VC-Rg mang lại hiệu quả vượt trội về thu nhập kinh tế hộ gia đình, đồng thời đóng góp tích cực vào việc cải tạo đất dốc và giải quyết việc làm nông nhàn. Hệ thống 5 nhóm giải pháp được đề xuất xuất phát từ chính các phân tích điểm mạnh, điểm yếu nội tại của địa bàn, cung cấp cơ sở dữ liệu có giá trị cho công tác khuyến nông và định hướng quy hoạch sử dụng đất bền vững tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Vị Quang cũng nhƣ nhiều địa phƣơng khác trong cả nƣớc, trong những năm qua tùy vào điều kiện thực tế và điều kiện tự nhiên của địa phƣơng và nguồn lực của hộ gia đình mà ngƣời dân đã thử nghiệm gây trồng và phát triển nhiều mô hình NLKH khác nhau. Việc canh tác, sử dụng đất theo hƣớng NLKH trên thực tế đã và đang có những đóng góp tích cực trong việc nâng cao hiệu quả sử dụng đất, cải thiện môi trƣờng sinh thái và đặc biệt là gia tăng thu nhập cho ngƣời dân. Hiện tại để nhân rộng các mô hình có triển vọng tại địa phƣơng thì ngƣời dân và các cơ quan khuyến nông lâm cần tìm ra các phƣơng pháp và công cụ đơn giản, dễ áp dụng để cộng đồng đánh giá các mô hình hiện có từ đó làm cơ sở cho việc cải tiến và lan rộng. Đất đồi núi Việt nam có những đặc điểm điển hình là có độ dốc lớn, cùng với kiểu khí hậu nhiệt đới ẩm, mƣa theo mùa và các hoạt động khai thác bừa bãi, thiếu sự quản lý chặt chẽ khiến cho đất đai đang phải chịu các tác động xấu dẫn tới các hiện tƣợng thoái hóa đất nhƣ rửa trôi, xói mòn thêm vào đó việc canh tác trên đồi núi dốc nhƣng thiếu khoa học kỹ thuật chủ yếu là các hoạt động thủ công truyền thống nên việc sử dụng đất lâu dài chƣa đƣợc trú trọng đặc biệt là đối với khu vực đồi núi có độ dốc lớn.

Từ đó dẫn tới các hậu quả nhƣ năng xuất, chất lƣợng cây trồng ngày càng giảm, đất và môi trƣờng bị ảnh hƣởng dẫn tới các hiện tƣợc cực đoan hạn hán, mƣa lũ. Nguyên nhân chính dẫn tới hiện tƣợng đất bị thoái hóa, khi hậu bị thay đổi là việc ngƣời dân canh tác nông nghiệp trên đất dốc theo hƣớng truyền thống và độc canh nêu sau một thời gian canh tác cây trồng đem lại năng xuất thấp do đất 2 đã bị khai thác không hợp lý, không theo kỹ thuật khiến cho việc phát triển kinh tế dựa vào cây trồng nông nghiệp theo hƣớng độc canh không đem lại hiệu quả cho ngƣời dân. Vị Quang là một xã miền núi thuộc huyện Thông Nông, tỉnh Cao Bằng dạng địa hình chủ yếu là đồi núi với thung lũng nhỏ đan xen nhau. Diện tích của xã là 2.320,13 ha, dân số khoảng 950 ngƣời, chủ yếu là ngƣời dân tộc sinh sống.

Xã có địa hình chủ yếu là đồi núi và có độ dốc lớn nên việc canh tác còn chịu nhiều hạn chế nhất định với việc phát triển cũng nhƣ nâng cao sản xuất nông lâm nghiệp chƣa thực sự đƣợc quan tâm.Nền kinh tế phụ thuộc vào nền nông nghiệp và phần nhỏ vào lâm nghiệp là chính nên chủ yếu ngƣời dân có nền kinh tế là tự cung tự cấp, cơ cấu cây trồng vật nuôi còn chƣa đa dạng nên đời sống còn gặp nhiều khó khăn, trình độ dân trí chƣa cao,sản xuất nhỏ lẻ,cơ sở hạ tầng còn kém phát triển.Tình hình quản lý sử dụng đất đai chƣa hợp lý ảnh hƣởng không nhỏ đến sự phát triển kinh tế xã hội và đời sống của nhân dân.Xuất phát từ thực tiễn trên nên tôi chọn đề tài:“Đánh giá hiệu quả mô hình Nông Lâm Kết Hợp tại xã Vị Quang,huyện Thông Nông,tỉnh Cao bằng ” nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất, cải thiện môi trƣờng sinh thái và đặc biệt là tăng nguồn thu nhập cho ngƣời dân. Mục đích nghiên cứu Góp phần đề xuất các giải pháp nhằm phát huy hiệu quả sản xuất của mô hình NLKH thông qua đó ổn định nâng cao đời sống của ngƣời dân. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trƣờng của mô hình NLKH tại địa bàn xã. - Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các mô hình NLKH tại địa phƣơng.

Ỹ nghĩa của chuyên đề - Ý nghĩa trong học tập + Giúp cho sinh viên củng cố hệ thống hóa lại kiến thức đã học + Là cơ hội để sinh viên cọ sát với thực tiễn sản xuất, áp dụng những kiến thức đã học vào thực tế. - Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất +Phân loại và đánh giá hiệu quả mô hình NLKH tại xã Vị Quang. + Tìm ra những thuận lợi, khó khăn trong quá trình phát triển NLKH từ đó đƣa ra một số giải pháp khắc phục những khó khăn và phát huy những thuận lợi nhằm phát triển kinh tế tại xã Vị Quang. 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.1 Cơ sở khoa học 2.1 Sự ra đời của NLKH Theo số liệu thống kê năm 1943 độ che phủ toàn quốc là 42 %.

Năm 1993 giảm xuống còn 27 %, điều này chứng tỏ diện tích rừng của nƣớc ta giảm xuống một cách nghiệm trọng. Trong khi đó rừng là một yếu tố hết sức quan trọng của môi trƣờng sinh thái. Chính vì vậy mà hơn lúc nào hết vấn đề rừng tại Việt Nam cũng nhƣ các nƣớc trên toàn thế giới đang đƣợc cả xã hội quan tâm nhƣ ngày nay. Đứng trƣớc tình hình đó đến đầu thế kỷ này ngƣời ta đã tìm ra một hƣớng đi mới đúng đắn hơn, mang lại hiệu quả kinh tế cao hơn đó chính là phát triển rừng dựa trên lợi ích của ngƣời dân sống gần rừng và cạnh rừng, bên cạnh đó Lâm nghiệp xã hội ra đời với mục tiêu phát triển bền vững, rừng sẽ đƣợc ngƣời dân bảo vệ chăm sóc và phát triển, khi giao rừng cho ngƣời dân nhà nƣớc sẽ cung cấp hỗ trợ cho họ vốn, kỹ thuật cùng tìm ra những khó khăn và giải pháp khắc phục.

NLKH chính là một phƣơng thức canh tác bền vững hiệu quả mà ngành Lâm nghiệp xã hội cung cấp chuyển giao cho bà con. Mặt khác hệ thống NLKH có thể đƣợc sử dụng không những cho các hộ nông dân cá thể mà còn cho cả một cộng đồng dân cƣ. Chính vì vậy mà sự ra đời của hệ thống NLKH đã mở ra một hƣớng phát triển mới phù hợp với ngƣời dân nên hiện nay đƣợc ngƣời dân tham gia sản xuất nhiều với quy mô ngày một rộng lớn.2 Quan điểm về hệ thống NLKH Quá trình hình thành và phát triển NLKH đã có từ khá lâu đời, có nhiều quan điểm về hệ thống NLKH. Nhƣng trong đó quan điểm của hai tác giả Landgren và Raintree, hiện nay đƣợc coi là hoàn chỉnh nhất đƣợc công nhận rộng 5 rãi trong các văn bản của ICRAF (Trung tâm Quốc tế về nghiên cứu NLKH).

Theo quan điểm này NLKH là tên gọi chung của những hệ thống sử dụng đất trong đó các cây lâu năm (cây gỗ, cây bụi, cọ, tre hay cây ăn quả, cây công nghiệp…) đƣợc trồng suy tính trên một đơn vị diện tích quy hoạch đất với hoa màu hoặc với vật nuôi dƣới dạng xen theo không gian hay theo thời gian. Trong các hệ thống NLKH có mối tác động tƣơng hỗ qua lại cả về mặt sinh thái lẫn kinh tế giữa các thành phần của chúng (Landgren và Raintree, 1982).2 Tình hình nghiên cứu NLKH trong và ngoài nƣớc 2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới Theo uớc tính của (FAO,1994), du canh du cƣ là nguyên nhân tạo ra hơn 70% của tổng diện tích rừng nhiệt đới ở Châu Phi, diện tích đất rừng bỏ hoá sau nuơng rẫy chiếm 26,5% diện tích rừng khép tán còn lại ở Châu Phi, khoảng 16% ở Châu Mỹ La Tinh và 22,7% ở khu vực nhiệt đới của Châu Á.[8] Để giảm thiểu sự suy thoái tài nguyên môi truờng toàn cầu nạn phá rừng đốt nuơng làm rẫy, gây mất cân bằng sinh thái, đã có nhiều nghiên cứu về các phuơng thức canh tác khác nhau nhƣng cùng chung mục đích giảm suy thoái đất, bảo vệ môi truờng, tăng hiệu quả kinh tế đảm bảo tính chất bền vững. Trong đó phải kể đến những phuơng phức làm tiền đề cho những hệ thống NLKH sau này đựoc hình thành.Phuơng thức canh tác cây thân gỗ cùng với cây công nghiệp trên cùng diện tích đất là tập quán sản xuất lâu đời của nhiều nông dân ở nhiều nơi trên thế giới. Theo King (1987), cho đến thời Trung cổ ở châu Âu, vẫn tồn tại một tập quán phổ biến là "chặt và đốt" rồi sau đó tiếp tục trồng cây thân gỗ cùng với cây nông nghiệp hoặc sau khi thu hoạch nông nghiệp.

Hệ thống canh tác này vẫn tồn tại ở Phần Lan cho đến cuối thế kỷ 19 và vẫn còn ở một số vùng của Đức đến tận những năm 1920. Nguời lao động đuợc phép trồng cây luơng thực giữa các hàng cây chƣa khép tán để giải quyết nhu cầu luơng thực hàng năm, phuơng thức này sau đó đựoc áp dụng rộng rãi ở Ấn Độ và Nam Phi, những nghiên cứu phát triển các hệ thống kết hợp này thƣờng huớng vào mục đích sản xuất lâm nghiệp đƣợc thực hiện bởi các nhà lâm nghiệp với việc luôn cố gắng đảm bảo các nguyên tắc: + Giảm thiểu hoặc không gây tổn hại đến các loại cây trồng là đối tuợng cung cấp sản phẩm chủ yếu của hệ thống. + Sinh truởng của cây rừng trồng không gây bị hạn chế bởi cây nông nghiệp. + Tối ƣu hoá về thời gian canh tác từ cây trồng nông nghiệp sẽ đảm bảo tỷ lệ sống và tốc độ sinh truởng nhanh của cây thân gỗ + Loại cây rừng trồng có khả năng cạnh tranh với các loại cây nông nghiệp + Tối ƣu hoá mật độ để đảm bảo sự sinh truởng liên tục của cây trồng thân gỗ.

Chính vì vậy mà hệ thống này chƣa đƣợc xem xét nhƣ một hệ thống quản lý sử dụng đất có ý nghĩa cho phát triển nông nghiệp (Nair, 1987).[11] Ở Thuỵ sỹ hình thức sản xuất NLKH đƣợc áp dụng sớm nhƣ ở Đức và Phần Lan nhƣng nó trở thành phổ biến sau năm 1973. Ở Mỹ hình thức sản xuất NLKH còn đựoc thể hiện ở các ngành chăn nuôi, chăn nuôi gia súc trong rừng ở Mỹ rất phổ biến, cả nuớc có 140 triệu ha rừng cung cấp thức ăn cho gia súc ở Zambia khoảng 5000 nguời dân đang thực hiện việc cải tiến cho thời kì bỏ hoá theo thời gian nhằm phục hồi độ phì của đất và nâng cao năng suất, sản luợng cây trồng.[5] Thông qua sự phát triển những hệ thống NLKH ở các nuớc trên thế giới, chúng ta biết đuợc rằng NLKH đã đƣợc phát triển từ rất sớm và đã đựoc các nuớc chú trọng áp dụng để có đƣợc hệ thống NLKH với quy mô và phƣơng thức kết hợp đa dạng phong phú tạo hiệu quả cao.