Chương 1: GIỚI THIỆU 1.1 Tính cấp thiết của đề tài Hiện nay, tại U Minh Hạ Cà Mau, bên cạnh cây tràm người dân đang phát triển cây keo lai (Lê Tấn Lợi, 2015). Việc sử dụng đất trồng keo lai và tràm đã mang lại hiệu quả kinh tế và xã hội nhất định (Nguyễn Thị Hồng Thanh, 2015). Cây keo lai được người trồng rừng tại U Minh Hạ, Cà Mau nhận định là có giá trị kinh tế cao, có nhiều triển vọng để phát triển kinh tế cho vùng do có lợi nhuận cao so với mô hình trồng tràm truyền thống (Lê Tấn Lợi, 2016). Tuy nhiên, qua quá trình sử dụng đất trồng keo lai trên vùng đất phèn U Minh Hạ bằng kỹ thuật lên liếp, đã có những tác động xấu đến môi trường đất, khi lên liếp đã làm xáo trộn tầng đất và đưa độc chất phèn lên bề mặt đã làm thay đổi tính chất đất (Nguyễn Việt Trung, 2015); tác động xấu đến môi trường nước (Hồ Thị Kiều Trân, 2015), dẫn đến giảm đa dạng sinh học loài PSTV, PSĐV (Phan Thị Ngọc Thuận, 2016) và làm giảm thành phần loài cá đồng (Nguyễn Hoàng Phương Anh, 2016).
Từ đó cho thấy, sử dụng đất trồng keo lai có thể gây tác động xấu đến môi trường tại U Minh hạ, Cà Mau. Mặc khác, cây tràm hiện nay đang có xu hướng phát triển giảm. Từ đó, việc bảo vệ và phát triển cây tràm đóng vai trò quan trọng, bên cạnh việc bảo vệ môi trường sinh thái rừng tràm, còn giúp mang lại hiệu quả kinh tế cho người trồng rừng. Vấn đề đặt ra là, người dân nên chọn sử dụng đất trồng keo lai hay tràm và trồng tại khu vực nào là thích hợp, nhằm giúp mang lại hiệu quả kinh tế, vừa bảo vệ môi trường trong quá trình sử dụng đất.
Để giải quyết vấn đề nêu trên, đề tài được thực hiện vừa đáp ứng cho nhu cầu kinh tế xã hội vừa đóng góp cho bảo vệ và phát triển rừng trong điều kiện môi trường nhất định, phục vụ trong công tác trồng rừng cũng như góp phần vào việc quản lý rừng trồng trong tương lai và có thể mở rộng vận dụng cho những nơi khác có điều kiện tương tự là hết sức cần thiết hiện nay tại U Minh Hạ tỉnh Cà Mau. Với tính cấp thiết nêu trên, nghiên cứu: Đánh giá hiệu quả việc sử dụng đất trồng keo lai và đất rừng tràm về mặt kinh tế và môi trường tại U Minh Hạ, Cà Mau, được thực hiện.2 Mục tiêu nghiên cứu 1.1 Mục tiêu tổng quát Đánh giá hiệu quả kinh tế và môi trường cây keo lai và cây tràm trên đất phèn tiềm tàng từ nông đến sâu. Từ đó, đề xuất những giải pháp quản lý và phát triển cây keo lai và cây tràm hiệu quả và bền vững cho vùng U Minh Hạ, Cà Mau.2 Mục tiêu cụ thể Khảo sát và đánh giá thực trạng trồng keo lai và Tràm. Từ đó, làm cơ sở đánh giá hiệu quả kinh tế giữa hai kiểu sử dụng đất phèn tiềm tàng từ nông đến sâu tại U Minh Hạ, Cà Mau.
Đánh giá môi trường đất và nước kiểu sử dụng đất phèn tiềm tàng từ nông đến sâu trồng keo lai và tràm. Từ đó, làm cơ sở đánh giá tác động khi lên liếp trồng keo lai đến môi trường đất và nước tại U Minh Hạ, Cà Mau. Phân tích hiệu quả kinh tế và những tác động môi trường kiểu sử dụng đất phèn tiềm tàng từ nông đến sâu trồng keo lai và tràm. Từ đó đề xuất những giải pháp hiệu quả và bền vững cho sản xuất lâm nghiệp tại U Minh Hạ, Cà Mau.3 Phạm vi nghiên cứu Địa điểm nghiên cứu: Đề tài được thực hiện tại U Minh Hạ, tỉnh Cà Mau gồm huyện U Minh và Trần Văn Thời: Khu vực trồng keo lai tại xã Khánh Thuận, huyện U Minh, Cà Mau (đây là khu vực đất phèn tiềm tàng sâu) và tại xã Trần Hợi, huyện Trần Văn Thời, Cà Mau (đây là khu vực đất phèn tiềm tàng nông).
Khu vực trồng tràm: rừng tự nhiên vùng lõi Vườn Quốc gia U Minh Hạ và rừng dân trồng vùng đệm Vườn Quốc gia U Minh Hạ. Thời gian nghiên cứu: Từ 8/2016 đến 8/2020. Loại đất nghiên cứu: Đất phèn tiềm tàng từ nông đến sâu Loại cây nghiên cứu: Cây tràm (Melalueca cajuputi Powell) và cây keo lai (Acacia hybrid). Độ tuổi nghiên cứu: + Cây keo lai: từ 1 năm tuổi, 3 năm tuổi và 4 năm tuổi + Cây tràm: nhỏ hơn 3 năm tuổi, 3 -7 năm tuổi, lớn hơn 7 năm tuổi 2 luan an Hình 1.
1 Sơ đồ phạm vi nghiên cứu Chỉ tiêu nghiên cứu: Chất lượng môi trường đất: 72 chỉ tiêu. Chất lượng môi trường nước: 72 chỉ tiêu. Phiêu sinh thực vật: 72 chỉ tiêu. Phiêu sinh động vật: 72 chỉ tiêu.
Cá đồng: 72 chỉ tiêu, không giới hạn kích thướt và quan sát tất cả các loài thu được. Gác kèo ong: 72 kèo Nghiên cứu về hiệu quả kinh tế giữa hai kiểu sử dụng đất trồng keo lai và tràm: Nghiên cứu nhằm xác định năng suất gỗ keo lai giữa tuổi 4, 5 và 6 để chọn ra tuổi cây mang lại năng suất gỗ và hiệu quả kinh tế là tối ưu nhất. Từ đó đề xuất tuổi cây khai thác cho người dân tại vùng nghiên cứu. Mặc khác, nghiên cứu xác định hiệu quả kinh tế mô hình cá đồng và gác kèo ong để đánh giá hiệu quả kinh tế và đề xuất các giải pháp phát triển cho hai mô hình này khi áp dụng hai kiểu sử dụng đất trồng keo lai và tràm.
Nghiên cứu về tác động môi trường của hai kiểu sử dụng đất trồng keo lai và Tràm: Nghiên cứu đánh giá sự biến động tính chất đất phèn từ nông đến sâu khi lên liếp trồng keo lai so với đất không lên liếp trồng tràm và rừng tràm tự nhiên. Bên cạnh đó, nghiên cứu tiến hành đánh giá chất lượng môi trường nước từ sự 3 luan an biến động tính chất đất và đánh giá chất lượng nước từ vật rụng của keo lai và tràm. Từ chất lượng môi trường nước, nghiên cứu đánh giá sự tác động của chất lượng môi trường nước đến đa dạng sinh học loài phiêu sinh thực vật, phiêu sinh động vật và thành phần loài cá đồng. Từ đó làm căn cứ đánh giá tác động môi trường khi sử dụng đất trồng keo lai và tràm trên đất phèn tiềm tàng từ nông đến sâu.4 Đối tượng nghiên cứu Luận án đã chọn đối tượng nghiên cứu là: Cây Keo lai (Acacia hybrid) và cây Tràm (Melalueca cajuputi Powell).
Đất phèn tiềm tàng từ nông đến sâu trồng keo lai và tràm Nước trong mương liếp trồng keo lai và tràm 1.5 Nội dung nghiên cứu Nội dung 1: Khảo sát, điều tra đất trồng keo lai và tràm trong các nông hộ trồng keo lai và tràm có khai thác lâm sản phụ trên đất phèn tiềm tàng thuộc hai vùng quy hoạch trồng keo lai và tràm tại vùng U Minh Hạ, Cà Mau. Từ đó, làm cơ sở đánh giá hiệu quả kinh tế trên cả hai kiểu sử dụng đất keo lai và tràm tại vùng U Minh Hạ, Cà Mau. Nội dung 2: Khảo sát, điều tra môi trường đất, nước trong các mô hình nông hộ có trồng keo lai và tràm trên đất phèn tiềm tàng từ nông đến sâu; xác định khả năng hấp thu CO2 của cây keo lai nhằm đánh giá tác động trồng keo lai hay tràm có tác động đến môi trường đất và nước và thủy sinh. Nội dung 3: So sánh, phân tích hiệu quả kinh tế kiểu sử dụng đất trồng keo lai và tràm, từ đó đề xuất những giải pháp phù hợp để phát triển keo lai và tràm tại U Minh Hạ, Cà Mau.6 Tính mới của luận án Tính thứ nhất: Đây là nghiên cứu mới nhất mà tác giả nghiên cứu cơ sở khoa học về các thành phần môi trường đất, nước trong nôi trường trồng keo lai và trồng tràm trên đất phèn tiềm tàng trong các mô hình nông hộ vùng U Minh Hạ, Cà Mau.
Tính mới hai: Đây là lần đầu tiên tác giả đánh giá có cơ sở khoa học về hiệu quả kinh tế mô hình nông hộ khai thác tổng hợp hiệu quả kinh tế từ trồng keo lai và trồng tràm trong các mô hình nông hộ trên đất phèn tiềm tàng vùng U Minh Hạ, Cà Mau.7 Ý nghĩa nghiên cứu 1.1 Ý nghĩa khoa học Luận án đã góp phần làm sáng tỏ luận cứ khoa học về tác động môi trường đất, nước từ sự diễn biến môi trường do trồng cây keo lai và cây tràm.2 Ý nghĩa thực tiễn Đưa ra mô hình sử dụng đất phù hợp với điều kiện đất phèn tiềm tàng…. Cung cấp thông tin khoa học và tài liệu tham khảo cho các nhà quản lý, cán bộ kỹ thuật tham khảo để xây dựng quy hoạch, đề án, phương án trồng rừng tại địa phương và vận dụng cho những nơi khác có điều kiện tương tự tại U Minh Hạ tỉnh Cà Mau. 5 luan an Chương 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Tổng quan về cây Keo lai (Acacia hybrid) 2.1 Nguồn gốc Keo lai là tên gọi của giống keo được lai tự nhiên giữa Keo tai tượng (Acacia mangium) và Keo lá tràm (Acacia auriculiformis). Là giống lai tự nhiên giữa keo tai tượng và keo lá tràm (Lê Đình Khả, 1999).
Năm 2004, ACIAR phê duyệt kinh phí cho một dự án với đề tài “Lai giống và nhân giống vô tính của cây keo nhiệt đới Australia”, do cây keo là một chi của một số loài cây thân bụi đại diện cho số lượng lớn các loài ở Úc. Dự án được thực hiện bởi các nhà khoa học đến từ CSIRO-FFP và phối hợp với Viện Nghiên cứu Lâm nghiệp Malaysia. Một trong những mục tiêu của nghiên cứu là cải thiện khả năng thương mại của ngành công nghiệp trồng rừng của Malaysia bằng các phương pháp phát triển giống keo lai có năng suất cao hơn so với các loài keo truyền thống ở vùng nhiệt đới. Mặc dù mục tiêu ban đầu của dự án là dành cho Malaysia nhưng sau đó được lan tỏa và phát triển đến Việt Nam.
Với lợi nhuận kinh tế cao từ keo lai mang lại nên nó nhanh chóng trở thành cây trồng trên quy mô thương mại. Kết quả đánh giá dự án cho thấy, keo lai sinh trưởng tốt và cho năng suất cao, đồng thời nó cũng thích hợp trên loại đất nghèo dinh dưỡng (ACIAR, 2004). 1 Cây keo lai vùng U Minh Hạ 8/2016 6 luan an Nghiên cứu về hình thái cây keo lai có thể kể đến các công trình nhiên cứu của Rufelds (1987). Bên cạnh đó là sự phát hiện về tính chất trung gian giữa keo tai tượng và keo lá tràm ở bộ phận sinh sản (Bowen, 1981).