ĐẶT VẤN ĐỀ Rừng có vai trò hết sức quan trọng đối với con ngƣời, là tài nguyên vô cùng quý giá của đất nƣớc, có giá trị to lớn về kinh tế và gắn liền với đời sống của nhân dân các dân tộc miền núi, lợi ích mang lại từ rừng là vô cùng quan trọng. Ngoài việc cung cấp gỗ, củi và các lâm sản khác, rừng còn có vai trò to lớn trong việc phòng hộ, bảo vệ đất, điều tiết nguồn nƣớc, hạn chế xói mòn, hấp thụ CO2, hạn chế lũ lụt, chống cát bay, đa dạng sinh học và cảnh quan thiên nhiên. Những giá trị này của rừng đã vƣợt xa giá trị cung cấp gỗ, lâm sản truyền thống, đặc biệt là vai trò quan trọng trong ứng phó với những biến đổi khí hậu toàn cầu.các chức năng này của rừng đƣợc hiểu là các giá trị môi trƣờng rừng. Nhận thức về vai trò của rừng, đặc biệt là giá trị to lớn của dịch vụ môi trƣờng do rừng mang lại ở Việt Nam.
Chính phủ đã ban hành Chính sách thí điểm chi trả dịch vụ môi trƣờng rừng theo Quyết định 380/QĐ-TTg ngày 10/4/2008 áp dụng tại 2 tỉnh Sơn La và Lâm Đồng. Từ những thành công bƣớc đầu của quá trình thí điểm và là bƣớc ngoặt về chính sách cho ngƣời làm nghề rừng ở Việt Nam, ngày 24/9/2010 Chính phủ chính thức ban hành Nghị định số 99/2010/NĐ-CP để triển khai chính sách chi trả DVMTR trên phạm vi toàn quốc. Qua triển khai Chính sách đã cho thấy tính hữu dụng trong công tác bảo vệ rừng, bƣớc đầu tạo ra một nguồn kinh phí cho việc phục hồi, bảo vệ, duy trì bền vững các giá trị của hệ sinh thái rừng. Nghệ An có tổng diện tích tự nhiên 1.853,2 ha, trong đó diện tích đất lâm nghiệp 1.150,3 ha, có đủ các vùng sinh thái nhƣ: vùng núi, trung du, đồng bằng ven biển.
Đây là tiềm năng rất lớn cho việc cung ứng DVMTR. Vì vậy, việc triển khai thực hiện chính sách chi trả DVMTR có nhiều thuận lợi, tạo tiền đề làm thay đổi nhận thức của cả bên sử dụng và bên cung ứng dịch vụ, góp phần giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nƣớc đầu tƣ cho công tác bảo vệ và phát triển rừng. Quế Phong là huyện miền núi nằm về phía Tây Bắc tỉnh Nghệ An, có tổng diện tích tự nhiên 189.086,50 ha, trong đó diện tích đất Lâm nghiệp 174.333,06 c 2 ha chiếm hơn 92% tổng diện tích tự nhiên toàn huyện, diện tích đất có rừng 145.032,28 ha, độ che phủ 76,7%. Hiện tại trên địa bàn huyện Quế Phong có các nhà máy thủy điện đã hoạt động và chi trả tiền DVMTR nhƣ: Hủa Na, Sao Va, Bản Cốc và thủy điện Cửa Đạt nằm trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa nhƣng có lƣu vực ở huyện Quế Phong.
Với tổng số kinh phí chi trả DVMTR hàng năm gần 20 tỷ đồng, đây là nguồn kinh phí ổn định, bền vững góp phần thực hiện thành công kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng tại địa phƣơng. Bên cạnh đó còn có tiềm năng lớn các dự án thủy điện đang xây dựng nhƣ: Sông Quang, Nhãn Hạc, Đồng Văn, Châu Thắng, Tiền Phong, Nậm Giải, Châu Thôn. Việc triển khai Chính sách chi trả DVMTR trên địa bàn huyện cho thấy sự hiệu quả của chính sách mang lại, khẳng định hƣớng đi đúng đắn, từng bƣớc đi vào cuộc sống, tạo nên một nguồn lực tài chính mới ngoài ngân sách, mang tính ổn định, bền vững, phục vụ công tác quản lý, bảo vệ và phát triển rừng, góp phần tạo ra nhiều việc làm, cải thiện sinh kế, tăng thu nhập, nâng cao đời sống của ngƣời làm nghề rừng. Bên cạnh những kết quả đạt đƣợc còn có một số khó khăn, tồn tại, vì đây là mô hình hoạt động mới lại có tính chất đặc thù; các văn bản hƣớng dẫn về cơ chế, chính sách chƣa đồng bộ, thống nhất, một số nội dung chƣa sát với tình hình thực tế tại địa phƣơng.
Xuất phát từ tình hình thực tế trên đề tài “Đánh giá hiệu quả chi trả dịch vụ môi trƣờng rừng trên địa bàn huyện Quế Phong, tỉnh Nghệ An” đƣợc thực hiện góp phần hạn chế những tồn tại, đồng thời phát huy tốt hơn nữa những kết quả đạt đƣợc, rút ra những bài học kinh nghiệm, cách làm phù hợp đồng thời chỉ ra nguyên nhân và định hƣớng cần thiết để chính sách ngày càng thiết thực, hiệu quả và bền vững. c 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Cơ sở khoa học và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu 1.1 Các khái niệm liên quan đến chi trả dịch vụ môi trường rừng 1. Dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) Là công việc cung ứng các giá trị sử dụng của môi trƣờng rừng để đáp ứng các nhu cầu của xã hội và đời sống của nhân dân (Nghị định 99/2010/NĐ-CP). Môi trường rừng Bao gồm các hợp phần của hệ sinh thái rừng: thực vật, động vật, vi sinh vật, nƣớc, đất, không khí, cảnh quan thiên nhiên.
Môi trƣờng rừng có các giá trị sử dụng đối với nhu cầu của xã hội và con ngƣời, gọi là giá trị sử dụng của môi trƣờng rừng, gồm: Bảo vệ đất, điều tiết nguồn nƣớc, phòng hộ đầu nguồn, phòng hộ ven biển, phòng chống thiên tai, đa dạng sinh học, hấp thụ và lƣu giữ các bon, du lịch, nơi cƣ trú và sinh sản của các loài sinh vật, gỗ và lâm sản khác. Chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) Là quan hệ cung ứng và chi trả giữa bên sử dụng dịch vụ môi trƣờng rừng trả tiền cho bên cung ứng dịch vụ môi trƣờng rừng. Hình thức chi trả dịch vụ môi trường rừng a. Chi trả trực tiếp - Là bên sử dụng DVMTR trả tiền trực tiếp cho bên cung ứng DVMTR.
- Chi trả trực tiếp đƣợc áp dụng trong trƣờng hợp bên sử dụng DVMTR có khả năng và điều kiện thực hiện việc trả tiền thẳng cho bên cung ứng DVMTR không thông qua tổ chức trung gian. Chi trả trực tiếp đƣợc thực hiện trên cơ sở hợp đồng thỏa thuận tự nguyện giữa bên sử dụng và cung ứng DVMTR phù hợp với quy định tại nghị định này, trong đó mức chi trả không thấp hơn mức do Nhà nƣớc quy định đối với cùng một loại DVMTR. Chi trả gián tiếp - Chi trả gián tiếp là bên sử dụng DVMTR trả tiền cho bên cung ứng DVMTR ủy thác qua Quỹ bảo vệ và phát triển rừng Việt Nam hoặc Quỹ bảo vệ c 4 và phát triển rừng cấp tỉnh hoặc cơ quan, tổ chức làm thay nhiệm vụ của Quỹ bảo vệ và phát triển rừng cấp tỉnh do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định. - Chi trả gián tiếp đƣợc áp dụng trong trƣờng hợp bên sử dụng DVMTR không có khả năng và điều kiện trả tiền trực tiếp cho bên cung ứng DVMTR mà thông qua tổ chức trung gian theo quy định.
Chi trả gián tiếp có sự can thiệp và hỗ trợ của Nhà nƣớc, giá DVMTR do Nhà nƣớc quy định. Cùng với hệ thống chi trả của cả nƣớc, Nghệ An hiện đang áp dụng hình thức chi trả gián tiếp ủy thác qua Quỹ Bảo vệ và phát triển rừng. Dịch vụ môi trường rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng Mặc dù giá trị môi trƣờng đã đƣợc khẳng định và nghiên cứu từ lâu song chúng thƣờng đƣợc coi là những giá trị công cộng. Mọi ngƣời đều có thể tự do tiếp cận, sử dụng và hƣởng lợi từ giá trị môi trƣờng rừng, nhất là ở những nƣớc nghèo, đã không khuyến khích ngƣời lâm nghiệp bảo vệ và phát triển những giá trị môi trƣờng rừng, dẫn đến thiệt hại cho nhiều ngành sản xuất và đời sống nói chung.
Thực tế đó đã buộc ngƣời ta phải hợp tác với nhau giữa ngƣời làm rừng và những ngƣời hƣởng lợi chính từ giá trị môi trƣờng rừng, chia sẻ với nhau trách nhiệm trong việc bảo vệ và phát triển những giá trị môi trƣờng rừng. Trong quá trình đó những giá trị môi trƣờng rừng đƣợc phân tích, lƣợng giá, mua bán, trao đổi nhƣ những hàng hoá và dịch vụ khác. Những lợi ích môi trƣờng của rừng đƣợc đƣa ra trao đổi, mua bán nhƣ vậy là DVMTR. Những chính sách khuyến khích việc trao đổi, mua bán giá trị DVMTR đƣợc gọi là chính sách chi trả DVMTR.
Đến nay trên thế giới đã có nhiều chƣơng trình chi trả DVMTR. Chúng đƣợc chia thành nhóm các chƣơng trình PES tự nguyện và PES Chính phủ. Trong chƣơng trình PES tự nguyện, cả ngƣời cung cấp dịch vụ môi trƣờng và ngƣời sử dụng dịch vụ đều tự nguyện trên cơ sở hợp đồng. Ngƣợc lại, trong các chƣơng trình PES Chính phủ tài trợ thƣờng chỉ tự nguyện ở bên nhà cung cấp, còn ngƣời sử dụng DVMTR sẽ chi trả qua các dạng phí và lệ phí bắt buộc.
Trên cơ sở các thông tin về chi trả dịch vụ môi trƣờng rừng trên thế giới cho phép đi đến một số nhận xét sau: - Cho đến nay các chƣơng trình PES chủ yếu vẫn là các chƣơng trình Chính phủ. Thực tế, ngƣời làm rừng ít có khả năng quản lý đƣợc giá trị DVMTR c 5 nên để thực hiện đƣợc chi trả DVMTR thƣờng cần sự hỗ trợ của nhà nƣớc và khi đó việc chi trả DVMTR đƣợc xem là bắt buộc. - Các chƣơng trình PES đều đƣợc hình thành trong những năm gần đây, sớm nhất là chƣơng trình dịch vụ bảo tồn ở Mỹ đƣợc khởi xƣớng năm 1983, còn lại chủ yếu từ những năm 90 của Thế kỷ XX trở lại đây. - Mục tiêu của PES rất đa dạng, trong đó có bảo vệ nguồn nƣớc, bảo vệ đa dạng sinh học, bảo vệ cảnh quan, bảo vệ đất, bảo vệ động vật hoang dã, kiểm soát sự nhiễm mặn, tích lũy Carbon.
Tuy nhiên, phổ biến nhất vẫn là các chƣơng trình bảo vệ nguồn nƣớc. Đây là một trong những hiệu quả môi trƣờng quan trọng nhất của rừng. Các chƣơng trình PES tự nguyện chủ yếu hƣớng vào bảo vệ nguồn nƣớc. - Các chƣơng trình PES ƣu tiên cho các hoạt động bảo tồn rừng, trồng rừng, công nghệ mới trong chăn nuôi bò sữa, nông lâm kết hợp, canh tác nông nghiệp thân thiện, bảo vệ đa dạng sinh học, thay đổi sử dụng đất.
Tuy nhiên, tập trung nhiều nhất vẫn là bảo tồn hệ sinh thái rừng hƣớng tới thân thiện với môi trƣờng. - Đối tƣợng chi trả DVMTR gồm nhiều thành phần từ Trung ƣơng đến chính quyền địa phƣơng, tập đoàn điện lực, Cơ quan lâm nghiệp, quỹ tƣ nhân, tài trợ quốc tế, ngƣời dân sử dụng nƣớc. Phần lớn trong số họ là các tổ chức và cơ quan chính phủ và phi chính phủ.