CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN VÀ GIỚI THIỆU VỀ KHU VỰC NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN VỀ QUẢN LÝ CHẤT THẢI RẮN 1. Khái niệm về chất thải rắn 1. Định nghĩa Chất thải rắn: Theo nghị định 59/2007/NĐ-CP [13]về quản lý chất thải rắn thì chất thải rắn là chất thải ở thể rắn, được thải ra từ quá trình sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác.
Chất thải rắn bao gồm chất thải rắn thông thường và chất thải rắn nguy hại. Chất thải rắn nguy hại: Theo nghị định 59/2007/NĐ-CP về quản lý chất thải rắn thì chất thải rắn nguy hại (CTRNH) là chất thải rắn chứa các chất hoặc hợp chất có một trong những đặc tính: phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, dễ ăn mòn, dễ lây nhiễm, gây ngộ độc hoặc các đặc tính nguy hại khác. Tính chất, thành phần các loại chất thải rắn a. Chất thải rắn sinh hoạt Chất thải rắn sinh hoạt: Bao gồm tất cả các nguồn không phải là nguồn từ công nghiệp, bệnh viện, công trình xử lý chất thải rắn hay nói cách khác là những chất thải liên quan tới các hoạt động của con người.
Nguồn tạo thành chủ yếu là các khu dân cư, các cơ quan trường học, các trung tâm dịch vụ thương mại. Chất thải sinh hoạt có thành phần bao gồm kim loại, sành sứ thuỷ tinh, gạch ngói vỡ, đất đá, cao su,chất dẻo, thực phẩm dư thừa hoặc quá hạn sử dụng, xương động vật, tre gỗ, giấy, rơm rạ, xác động vật. CTR sinh hoạt thành phần hầu như là chất hữu cơ: thực phẩm thừa, giấy bỏ, bao bì. nên mang tính chất dễ phân hủy.
Một số thành phần mang tính chất khó phân hủy như: pin, thủy tinh, kim loại, túi nylon, dây điện.Trong đó có một phần nhỏ là CTRNH như: pin, vỏ bật lửa gas, vỏ bình gas mini. Chất thải rắn công nghiệp 5 Chất thải rắn công nghiệp là chất thải sinh ra do các hoạt động sản xuất công nghiệp. Các chất thải này có thể ở dạng khí, lỏng, rắn. Thải lượng và loại chất thải phụ thuộc vào loại hình công nghiệp, mức tiên tiến của công nghệ và thiết bị, qui mô sản xuất.
Thành phần chất thải rắn công nghiệp thay đổi tùy từng loại ngành nghề sản xuất. Chất thải rắn công nghiệp được phân thành 3 loại: - Thành phần có thể tái chế được: kim loại, giấy, thủy tinh, chất dẻo. - Thành phần CTR khác: tùy theo đặc điểm của từng cơ sở sản xuất. - Thành phần nguy hại: gồm kim loại nặng, chất phóng xạ, các hoá chất độc.
Tùy thuộc vào từng loại hình sản xuất công nghiệp mà tính chất của chất thải rắn cũng khác nhau và phụ thuộc vào các yếu tố: Năng suất của nhà máy; Mức tiên tiến của sản xuất; Loại hình công nghiệp; Mức độ công nghiệp hóa; CTR mang tính chất dễ phân hủy như CTR phát sinh từ các ngành công nghiệp: chế biến lương thực thực phẩm, đồ uống, giấy. CTR mang tính chất khó phân hủy như CTR phát sinh từ các ngành công nghiệp: chế biến than, sản xuất xi măng, gạch ngói, gốm sứ, dệt nhuộm, may, da giầy. - CTR mang tính chất độc hại thuộc nhóm CTRNH như CTR phát sinh từ các ngành công nghiệp: lọc, hóa dầu, sản xuất kim loại và gia công cơ khí (sắt thép, đồng, nhôm và các sản phẩm từ kim loại), sản xuất điện, điện tử. Chất thải rắn nông nghiệp Chất thải rắn nông nghiệp thông thường là chất thải rắn phát sinh từ các hoạt động sản xuất nông nghiệp như: trồng trọt (thực vật chết, tỉa cành, làm cỏ,.), thu hoạch nông sản (rơm, rạ, trấu, cám, lõi ngô, thân ngô), bao bì đựng phân bón, thuốc BVTV, các chất thải ra từ chăn nuôi, giết mổ động vật, chế biến sữa, chế biến thuỷ sản,.
Chất thải rắn nông nghiệp hầu hết là chất hữu cơ mang tính chất dễ phân hủy như: rơm rạ, cành cây, thân cây, phân gia súc gia cầm, xác động thực vật chết. Một phần thuộc nhóm CTRNH mang tính chất nguy hại là chai lọ đựng hoá chất BVTV và thuốc trừ sâu, thuốc diệt côn trùng., hoạt động chăm sóc thú y (chai lọ đựng thuốc thú y, dụng cụ tiêm, mổ). Chất thải rắn làng nghề Chất thải rắn làng nghề là chất thải rắn phát sinh từ hoạt động chế biến sản xuất của các làng nghề. Chất thải rắn làng nghề gồm nhiều chủng loại khác nhau, phụ thuộc vào nhiều nguồn phát sinh và mang đặc tính của loại hình sản xuất.
Cùng với sự gia tăng về số lượng, chất thải làng nghề ngày càng đa dạng và phức tạp về thành phần, có thể thấy rằng chất thải làng nghề bao gồm những thành phần chính như: phế phụ phẩm từ chế biến lương thực, thực phẩm, chai lọ thủy tinh, nhựa, nilon, vỏ bao bì đựng nguyên vật liệu, gốm sứ, gỗ, kim loại. Tính chất của CTR làng nghề tùy thuộc vào thành phần của CTR phát sinh từ các làng nghề khác nhau. Chất thải rắn y tế Chất thải rắn y tế là chất thải phát sinh trong các cơ sở y tế, từ các hoạt động khám chữa bệnh, chăm sóc, xét nghiệm, phòng bệnh, nghiên cứu đào tạo[12]. Chất thải y tế bao gồm bông, băng, kim tiêm, bệnh phẩm, chất thải sinh hoạt của bệnh nhân,.
Chất thải nguy hại chỉ chiếm từ 10 đến 25% trong số tổng lượng chất thải rắn thải ra từ các bệnh viện (theo tổ chức y tế thế giới WHO, 1999) tuy nhiên tác động của các chất thải nguy hại đến môi trường là vô cùng nghiêm trọng do vậy cần thắt chặt công tác quản lý CTR nguy hại trên địa bàn cả nước. Hầu hết CTR y tế mang tính chất sinh học độc hại và mang tính chất đặc thù so với các loại CTR khác. Dựa trên đặc tính lý hóa thì tỷ lệ các thành phần CTRNH chiếm trên 25% tổng lượng CTR y tế, 52% CTR y tế là các chất hữu cơ do đó CTR y tế có độ ẩm tương đối cao. Tác động của chất thải rắn tới môi trường, kinh tế, xã hội Chất thải rắn nói chung và CTR sinh hoạt nói riêng gây ảnh hưởng đến chất lượng môi trường không khí, môi trường đất, môi trường nước, sức khỏe cộng đồng và cảnh quan môi trường.
CTR, đặc biệt là CTR sinh hoạt, có thành phần hữu cơ chiếm chủ yếu. Dưới tác động của nhiệt độ, độ ẩm và các vi sinh vật, CTR hữu cơ bị phân hủy và sản 7 sinh ra các chất khí CH4 - 53,8%, CO – 33,6% và một số khí khác gây mùi khó chịu[3]. Chất thải rắn hữu cơ phân hủy trong nước gây hôi thối, làm tăng hàm lượng nito trong nước, gây phú dưỡng nguồn nước, làm cho các loài động thực vật sống trong nước bị suy thoái. Các chất thải rắn khi phân hủy trong nước thông thường khi hàm lượng chất hữu có bị phân hủy các chất ô nhiễm khác biến đổi làm thay đổi màu của nước thành màu đen và có mùi khó chịu.
Ngoài ra các chất thải rắn được tích luỹ trong đất theo thời gian dài gây ra nguy cơ tiềm ẩn đối với môi trường. Chất thải rắn sinh hoạt có thành phần chất hữu cơ cao, là môi trường sống tốt cho các vectơ gây bệnh như ruồi, muỗi, gián, chuột, chó, mèo… Qua các trung gian truyền nhiễm, bệnh có thể phát triển mạnh thành dịch. Điển hình nhất là bệnh dịch hạch. Việc xả rác (chất thải rắn) bừa bãi không chỉ gây ô nhiễm môi trường mà còn làm mất cảnh quan khu vực.
Rác thải không được đổ thải và xử lý đúng nói quy định gây mất mỹ quan, ảnh hưởng đến các giá trị văn hóa, cảnh quan danh lam thắng cảnh, gián tiếp gây ảnh hưởng đến tiềm năng phát triển du lịch tại địa phương. Tạo ra nếp sống không văn minh, lịch sự, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của cộng đồng địa phương. Hiện trạng quản lý, thu gom và xử lý chất thải rắn cấp huyện tại Việt Nam Thành phần, khối lượng CTR ở quy mô cấp huyện phụ thuộc rất nhiều vào tình hình phát triển kinh tế - xã hội, cơ cấu ngành nghề, mức độ đô thị hoá, mức sống của dân cư trên địa bàn. Thành phần chính của CTR ở đây chủ yếu là CTSH, chất thải nông nghiệp và một lượng chất thải công nghiệp.
Vì mức độ phát triển công nghiệp ở các tỉnh thành khác nhau nên lượng chất thải công nghiệp ở các huyện cũng khác xa nhau. Tỷ trọng CTRCN cũng thay đổi rõ rệt giữa các huyện đồng bằng, miền núi. Thành phần CTR phát sinh ở các huyện nông thôn bao gồm: CTRSH: phát sinh chủ yếu từ các hộ gia đình (thị trấn, thị tứ và nông thôn), các khu tập thể, chất thải đường phố, chất thải dịch vụ và văn phòng, từ các cơ sở nghiên cứu, trường học, chất thải từ các chợ và các trung tâm thương mại, cơ sở sản xuất, nhà hàng, khách sạn,. 8 Chất thải nông nghiệp: phát sinh từ hoạt động sản xuất nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi.
trên địa bàn huyện. Chất thải công nghiệp: phát sinh từ các cơ sở công nghiệp, các khu công nghiệp, khu chế xuất nằm trên địa bàn huyện. Chất thải từ các làng nghề, các cơ sở sản xuất tiểu thủ công nghiệp. Hiện nay, chất thải rắn (CTR) nông thôn đã và đang trở thành vấn đề nổi cộm.
Lượng CTR nông thôn phát sinh ngày càng nhiều, đa dạng về thành phần và tính chất độc hại. Thực tế cho thấy, công tác thu gom và xử lý còn manh mún, lạc hậu, thô sơ, không đáp ứng được yêu cầu kỹ thuật, vệ sinh an toàn môi trường. Công tác quản lý còn nhiều bất cập thể hiện rõ nét qua sự chồng chéo trong việc phân công nhiệm vụ giữa các cơ quan quản lý. Chất thải rắn sinh hoạt Chất thải rắn sinh hoạt nông thôn là loại CTR hỗn hợp của rất nhiều loại chất thải phát sinh từ các nguồn: các hộ gia đình, chợ, nhà kho, trường học, bệnh viện, cơ quan hành chính.
Chất thải sinh hoạt khu vực nông thôn có khá cao chất hữu cơ (chiếm đến 90%). Ước tính, lượng CTR sinh hoạt nông thôn năm 2014 phát sinh khoảng 10 triệu tấn/năm [3]. Tuy nhiên, việc thu gom CTR tại nông thôn chưa được coi trọng, nhiều thôn, xã, chưa có các đơn vị chuyên trách trong việc thu gom CTR nông thôn. Một số địa phương đã áp dụng các biện pháp thu gom rác thải sinh hoạt nhưng với quy mô nhỏ, phần lớn do hợp tác xã tự tổ chức thu gom, phương tiện thu gom còn rất thô sơ với các xe cải tiến chuyên chở về nơi tập trung rác.
CTRSH nông thôn chủ yếu được xử lý bằng phương pháp chôn lấp.