Đánh Giá Hiện Trạng Các Hệ Sinh Thái Nông Nghiệp Tỉnh Nam Định

Bài viết đánh giá hiện trạng các hệ sinh thái nông nghiệp tỉnh Nam Định, phân tích tiềm năng và thách thức trong phát triển bền vững.

• Tác giả: Trần Văn Phúc
• Người hướng dẫn: PGS. Ngô Thế Ân
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Đánh Giá Hiện Trạng Các Hệ Sinh Thái Nông Nghiệp Tỉnh Nam Định
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 2. DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 3. DANH MỤC BẢNG
• 4. DANH MỤC HÌNH
• 5. TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
• 6. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 7. GIẢ THUYẾT KHOA HỌC
• 8. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 9. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 10. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA THỰC TIỄN
• 11. TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
• 11.1. TỔNG QUAN VỀ HỆ SINH THÁI NÔNG NGHIỆP
• 11.1.1. Các khái niệm
• 11.1.2. Thành phần và cấu trúc của hệ sinh thái nông nghiệp
• 11.1.3. Chức năng và hoạt động của hệ sinh thái nông nghiệp

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hệ Sinh Thái Nông Nghiệp Nam Định Giới Thiệu

Hệ sinh thái nông nghiệp (HSTNN) là hệ sinh thái đặc thù, được con người tạo ra và duy trì, tuân theo các quy luật tự nhiên. Mục đích chính là đáp ứng nhu cầu đa dạng của con người, đặc biệt là cung cấp lương thực và thực phẩm. HSTNN có cấu trúc đơn giản, ít thành phần, do đó kém bền vững và dễ bị phá vỡ. Tuy nhiên, nó vẫn bao gồm các thành phần cơ bản như sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ, sinh vật phân hủy và môi trường vô sinh. Điểm khác biệt là HSTNN tập trung vào năng suất kinh tế, với cây trồng và vật nuôi là đối tượng chính. Áp lực từ gia tăng dân số và nhu cầu lương thực ngày càng tăng đang gây áp lực lớn lên HSTNN. Việc lạm dụng hóa chất, phương pháp thâm canh không phù hợp, quy hoạch sử dụng đất bất hợp lý và tác động của biến đổi khí hậu đang đe dọa sự bền vững của HSTNN. Nam Định, một tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng, có tiềm năng lớn cho phát triển nông nghiệp, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức từ thiên tai và biến đổi khí hậu.

1.1. Khái niệm và vai trò của hệ sinh thái nông nghiệp

Hệ sinh thái nông nghiệp (HSTNN) là một hệ thống phức tạp bao gồm môi trường và quần thể sinh vật (cây trồng, vật nuôi, sinh vật gây hại, sinh vật có ích), đất, nước, khí hậu và con người. HSTNN vừa cung cấp sản phẩm nuôi sống con người, vừa đảm bảo các chức năng sinh thái cơ bản, duy trì chu kỳ vật chất và cân bằng sinh thái. Theo Altieri (1995), HSTNN đóng vai trò quan trọng hàng đầu đối với cộng đồng dân cư trên thế giới. Các nghiên cứu về đánh giá, phân loại, phân vùng và ứng dụng HSTNN được giới khoa học và các tổ chức quốc tế quan tâm từ lâu. Ở Việt Nam, nhiều công trình nghiên cứu về HSTNN đã được thực hiện, ví dụ như chương trình cấp nhà nước do GS. Cao Liêm chủ trì về phân vùng sinh thái nông nghiệp vùng đồng bằng sông Hồng (Cao Liêm, 1990).

1.2. Đặc điểm cấu trúc của hệ sinh thái nông nghiệp

HSTNN có cấu trúc đơn giản, ít thành phần và thường đồng nhất, do đó kém bền vững và dễ bị phá vỡ (Phạm Văn Phê, 2006). HSTNN không khép kín trong chu trình chu chuyển vật chất và cần sự tác động thường xuyên của con người để duy trì hoạt động. HSTNN bao gồm hai thành phần cơ bản: sinh vật (sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ, sinh vật phân hủy) và môi trường vô sinh (chất hữu cơ, chất vô cơ, yếu tố khí hậu) (Lê Văn Khoa, 2001). Mục tiêu chính của HSTNN là tạo ra năng suất kinh tế, với cây trồng và vật nuôi là đối tượng chính. Năng suất sinh vật tạo nên năng suất kinh tế phụ thuộc vào các yếu tố vô sinh (thời tiết, khí hậu), hữu sinh (đất, nước, vi sinh vật), quần thể sinh vật (cây trồng, vật nuôi, cỏ dại, côn trùng) và các biện pháp kỹ thuật canh tác.

II. Thực Trạng Sản Xuất Nông Nghiệp Tỉnh Nam Định Hiện Nay

Nam Định là tỉnh đồng bằng sông Hồng với địa hình đa dạng, chia thành ba vùng: đồng bằng thấp trũng, đồng bằng ven biển và trung tâm công nghiệp - dịch vụ. Vùng đồng bằng thấp trũng thuận lợi cho thâm canh nông nghiệp. Vùng ven biển có 72km bờ biển, đất đai phì nhiêu, thích hợp cho chăn nuôi, đánh bắt thủy hải sản và phát triển kinh tế tổng hợp ven biển. Tuy nhiên, Nam Định thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai và thời tiết cực đoan, gây khó khăn cho sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân, đặc biệt là ở vùng ven biển. Việc xác định tiềm năng của HSTNN và dự báo nguy cơ từ biến đổi khí hậu là rất quan trọng để lập quy hoạch khai thác và phát triển HSTNN bền vững. Đề tài "Đánh giá hiện trạng các hệ sinh thái nông nghiệp tỉnh Nam Định" được thực hiện nhằm đáp ứng yêu cầu này.

2.1. Điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội Nam Định

Nam Định có vị trí địa lý thuận lợi trong vùng đồng bằng sông Hồng, với nguồn tài nguyên đất, nước phong phú. Tuy nhiên, tỉnh cũng thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão, lũ lụt và xâm nhập mặn, gây thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp. Về kinh tế - xã hội, Nam Định có dân số đông, lực lượng lao động dồi dào, nhưng trình độ canh tác còn hạn chế. Cơ sở hạ tầng nông thôn chưa phát triển đồng bộ, ảnh hưởng đến việc ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp (2009 – 2014) cho thấy sự thay đổi trong tỷ trọng các ngành, với xu hướng tăng tỷ trọng chăn nuôi và thủy sản.

2.2. Hiện trạng sử dụng đất và sản xuất nông nghiệp

Tình hình sử dụng đất ở Nam Định cho thấy diện tích đất nông nghiệp chiếm tỷ lệ lớn, chủ yếu là đất trồng lúa. Tuy nhiên, hiệu quả sử dụng đất còn chưa cao, nhiều diện tích đất bị bỏ hoang hoặc sử dụng không đúng mục đích. Về sản xuất nông nghiệp, lúa vẫn là cây trồng chủ lực, nhưng năng suất và sản lượng còn biến động do ảnh hưởng của thời tiết và dịch bệnh. Nuôi trồng thủy sản đang phát triển mạnh, đặc biệt là nuôi tôm và cá nước lợ. Diện tích, năng suất, sản lượng cây trồng chính và diện tích, sản lượng nuôi trồng thủy sản tỉnh Nam Định thể hiện rõ xu hướng này.

2.3. Phân bố không gian của các hệ sinh thái nông nghiệp

Các HSTNN ở Nam Định phân bố không đồng đều theo các tiểu vùng sinh thái. Khu vực trung tâm ĐT-CN-DV chủ yếu là đất trồng lúa và rau màu. Khu vực sản xuất nông nghiệp nội đồng tập trung vào trồng lúa, ngô và cây công nghiệp ngắn ngày. Khu vực ven biển có diện tích nuôi trồng thủy sản lớn, đặc biệt là nuôi tôm và ngao. Phân bố các HSTNN tỉnh Nam Định thể hiện rõ sự khác biệt này. Cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp ở các khu vực khác nhau cũng phản ánh đặc điểm sản xuất của từng vùng.

III. Đánh Giá Biến Động Hệ Sinh Thái Nông Nghiệp Nam Định

Giả thuyết khoa học của đề tài là HSTNN phân bổ có quy luật, có thể phân loại và xác định dựa trên đặc điểm sản xuất nông nghiệp. Biến động HSTNN gần đây do các nguyên nhân kinh tế - xã hội và tự nhiên, trong đó biến đổi khí hậu là yếu tố tác động lâu dài. Người dân địa phương đã áp dụng các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu. Mục tiêu nghiên cứu là đánh giá hiện trạng phân bố, tiềm năng sử dụng và trở ngại của HSTNN trong bối cảnh biến đổi khí hậu, từ đó xây dựng quy hoạch phát triển bền vững. Phạm vi nghiên cứu là các hoạt động sản xuất nông nghiệp của người dân Nam Định trong 5 năm (2012-2017) và hiệu quả sản xuất từ 2016-2017.

3.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến biến động HSTNN

Sự biến động của HSTNN ở Nam Định chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố, bao gồm yếu tố tự nhiên (biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh) và yếu tố kinh tế - xã hội (chính sách, thị trường, lao động). Biến đổi khí hậu gây ra các hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán, lũ lụt, xâm nhập mặn, ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng cây trồng, vật nuôi. Chính sách của nhà nước về phát triển nông nghiệp, thị trường tiêu thụ nông sản và nguồn lao động cũng tác động đến cơ cấu cây trồng, vật nuôi và phương thức sản xuất của người dân.

3.2. Sự biến động các HSTNN tỉnh Nam Định

Sự biến động của HSTNN ở Nam Định thể hiện ở sự thay đổi về diện tích, cơ cấu và năng suất của các hệ sinh thái. Diện tích đất trồng lúa có xu hướng giảm, trong khi diện tích đất nuôi trồng thủy sản và trồng cây công nghiệp ngắn ngày tăng lên. Cơ cấu cây trồng, vật nuôi cũng có sự thay đổi, với việc đưa vào các giống mới có năng suất cao, chất lượng tốt và khả năng chống chịu sâu bệnh, biến đổi khí hậu. Năng suất của các loại cây trồng, vật nuôi cũng có sự biến động do ảnh hưởng của thời tiết, dịch bệnh và kỹ thuật canh tác.

3.3. Các nguyên nhân biến động HSTNN

Các nguyên nhân chính gây ra sự biến động của HSTNN ở Nam Định bao gồm: (1) Biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan; (2) Thay đổi trong chính sách và quy hoạch sử dụng đất; (3) Sự phát triển của các ngành kinh tế khác, đặc biệt là công nghiệp và dịch vụ; (4) Thay đổi trong nhu cầu thị trường và thói quen tiêu dùng của người dân; (5) Sự du nhập và lây lan của các loại sâu bệnh hại mới.

IV. Giải Pháp Phát Triển Bền Vững Hệ Sinh Thái Nam Định

Để khai thác và phát triển HSTNN trong bối cảnh biến đổi khí hậu, cần nâng cao nhận thức của người nông dân, nâng cao khả năng thích ứng với BĐKH, đồng thời cần sự vào cuộc chủ động, tích cực từ phía cơ quan chính quyền và các ngành chức năng nhằm duy trì và phát triển sản xuất nông nghiệp một cách bền vững. Các kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp những đánh giá về mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tới sự thay đổi các hoạt động sản xuất nông nghiệp của người nông dân, qua đó tác động tới sự biến động các hệ sinh thái nông nghiệp trên địa bàn. Các kết quả nghiên cứu sẽ là một trong những cơ sở cho chính quyền địa phương trong việc đưa ra các chính sách, quy hoạch tổng thể để phát triển kinh tế - xã hội theo hướng bền vững, giữ gìn đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường.

4.1. Nâng cao nhận thức và năng lực thích ứng BĐKH

Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục để nâng cao nhận thức của người dân về biến đổi khí hậu và các tác động của nó đến sản xuất nông nghiệp. Tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo để trang bị cho người dân kiến thức và kỹ năng về các biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu, như sử dụng giống cây trồng, vật nuôi chịu hạn, chịu mặn, áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến, tiết kiệm nước, phòng chống dịch bệnh.

4.2. Phát triển nông nghiệp công nghệ cao và hữu cơ

Khuyến khích và hỗ trợ người dân áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là công nghệ cao và nông nghiệp hữu cơ. Phát triển các mô hình sản xuất nông nghiệp theo hướng VietGAP, GlobalGAP để nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm. Xây dựng các chuỗi liên kết sản xuất - tiêu thụ nông sản để đảm bảo đầu ra ổn định cho người dân.

4.3. Quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường

Tăng cường công tác quản lý tài nguyên đất, nước, rừng và đa dạng sinh học. Kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật để giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Xây dựng các hệ thống xử lý nước thải, chất thải trong sản xuất nông nghiệp. Khuyến khích người dân sử dụng các biện pháp canh tác thân thiện với môi trường, như trồng cây che phủ đất, sử dụng phân hữu cơ, luân canh cây trồng.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Nam Định

Các kết quả nghiên cứu của đề tài cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng quy hoạch phát triển nông nghiệp bền vững ở Nam Định. Việc đánh giá hiện trạng và biến động của HSTNN giúp xác định các vùng có tiềm năng phát triển và các vùng cần được bảo vệ. Các giải pháp đề xuất giúp định hướng cho việc phát triển nông nghiệp theo hướng thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm thiểu tác động của thiên tai và khai thác hiệu quả các nguồn tài nguyên. Điều này góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững của tỉnh, đồng thời bảo vệ môi trường và giữ gìn đa dạng sinh học.

5.1. Quy hoạch sử dụng đất hợp lý và hiệu quả

Dựa trên kết quả đánh giá hiện trạng HSTNN, cần xây dựng quy hoạch sử dụng đất hợp lý và hiệu quả, đảm bảo sử dụng đất đúng mục đích, tiết kiệm và bền vững. Ưu tiên sử dụng đất cho sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là đất trồng lúa. Hạn chế chuyển đổi đất nông nghiệp sang mục đích khác, đặc biệt là đất trồng lúa có năng suất cao. Khuyến khích sử dụng đất đa mục đích, như kết hợp trồng trọt với chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản.

5.2. Phát triển chuỗi giá trị nông sản bền vững

Xây dựng và phát triển các chuỗi giá trị nông sản bền vững, từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Hỗ trợ người dân liên kết với các doanh nghiệp để sản xuất theo tiêu chuẩn chất lượng và an toàn. Xây dựng thương hiệu cho các sản phẩm nông sản đặc trưng của Nam Định. Phát triển thị trường tiêu thụ nông sản trong và ngoài tỉnh.

5.3. Chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp bền vững

Nhà nước cần ban hành các chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp bền vững, như chính sách tín dụng ưu đãi, chính sách hỗ trợ giống cây trồng, vật nuôi, chính sách hỗ trợ khoa học kỹ thuật, chính sách bảo hiểm nông nghiệp. Tạo môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp. Khuyến khích các tổ chức xã hội tham gia vào quá trình phát triển nông nghiệp bền vững.

VI. Kết Luận Tương Lai Hệ Sinh Thái Nông Nghiệp Nam Định

Nghiên cứu này đã đánh giá hiện trạng các hệ sinh thái nông nghiệp tỉnh Nam Định, chỉ ra những thách thức và cơ hội trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Các giải pháp đề xuất có thể giúp Nam Định phát triển nông nghiệp bền vững, đảm bảo an ninh lương thực, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống người dân. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các HSTNN, đặc biệt là tác động của biến đổi khí hậu và các biện pháp thích ứng hiệu quả. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và người dân để xây dựng một nền nông nghiệp bền vững và thịnh vượng.

6.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu chính

Nghiên cứu đã xác định được 5 loại HSTNN chính ở Nam Định: HST đất chuyên lúa, HST cây trồng hàng năm, HST cây trồng lâu năm, HST thủy sản nước ngọt và HST thủy sản nước mặn/lợ. HST đất chuyên lúa chiếm diện tích lớn nhất nhưng hiệu quả sản xuất không cao. HST cây trồng hàng năm và HST nuôi trồng thủy sản đem lại hiệu quả cao và đang được quan tâm đầu tư phát triển. Biến đổi khí hậu là yếu tố tác động mạnh đến HSTNN, dẫn đến xu hướng thu hẹp diện tích HST chuyên lúa và phát triển các HST khác.

6.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và khuyến nghị

Cần tiếp tục nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đến các HSTNN cụ thể, như HST lúa, HST tôm, HST ngao. Nghiên cứu các biện pháp thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu cho từng loại HSTNN. Đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trường của các mô hình sản xuất nông nghiệp bền vững. Khuyến nghị chính quyền địa phương xây dựng các chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp bền vững, khuyến khích người dân áp dụng các biện pháp canh tác thân thiện với môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tỉnh Nam Định nằm ở phía Nam châu thổ sông Hồng với tổng diện tích tự nhiên đạt 166.854 ha, trong đó quỹ đất nông nghiệp chiếm tới 113.027,2 ha (tương đương 67,74% diện tích toàn tỉnh) và sở hữu 72 km bờ biển phì nhiêu. Mặc dù sở hữu tiềm năng tự nhiên dồi dào, các hệ sinh thái nông nghiệp tại địa phương đang chịu áp lực kép từ quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh chóng và những tác động ngày càng khốc liệt của biến đổi khí hậu. Hiện tượng nước biển dâng, bão lũ và xâm nhập mặn diễn biến phức tạp đang trực tiếp làm suy giảm diện tích canh tác truyền thống, suy thoái tài nguyên đất và đe dọa sự cân bằng sinh thái nông thôn.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đánh giá toàn diện đặc điểm cấu trúc, hiện trạng phân bố không gian, tiềm năng kinh tế và các trở ngại sinh thái của năm hệ sinh thái nông nghiệp chính trên địa bàn tỉnh Nam Định trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Nghiên cứu xác lập cơ sở khoa học vững chắc nhằm phục vụ công tác quy hoạch sử dụng đất, nâng cao khả năng thích ứng và khai thác tài nguyên hiệu quả, hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững.

Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ lãnh thổ hành chính tỉnh Nam Định với ba tiểu vùng sinh thái đặc trưng: vùng trung tâm đô thị - công nghiệp, vùng đồng bằng nội đồng và vùng ven biển. Chuỗi số liệu thứ cấp được tổng hợp trong giai đoạn 10 năm từ 2005 đến 2015, kết hợp với các dữ liệu khảo sát thực tế nông hộ được thực hiện từ tháng 6 năm 2016 đến tháng 8 năm 2017.

Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp hệ thống luận cứ khoa học giúp chính quyền địa phương định hướng chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp, bảo vệ diện tích nuôi trồng thủy sản đạt 14.333,9 ha và duy trì đà tăng trưởng giá trị sản phẩm trên 1 ha canh tác vượt mức 107 triệu đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên ba trụ cột lý thuyết và mô hình khoa học sinh thái nông nghiệp hiện đại:

• Mô hình chu trình vật chất và dòng năng lượng trong hệ sinh thái nông nghiệp: Vận dụng các nghiên cứu nền tảng của Đào Thế Tuấn (năm 1984) và Phạm Văn Phê (năm 2006), hệ sinh thái nông nghiệp được xác định là hệ thống mở do con người điều khiển, thực hiện hai quá trình cơ bản gồm tạo năng suất sơ cấp từ ruộng cây trồng và tạo năng suất thứ cấp từ khối chăn nuôi, chịu sự chi phối chặt chẽ của các yếu tố vô sinh và kỹ thuật canh tác.
• Khung phương pháp phân vùng sinh thái nông nghiệp (Agro-Ecological Zoning - AEZ): Được chuẩn hóa bởi Tổ chức Nông lương Thế giới (FAO) và Viện Quốc tế về Phân tích Hệ thống Ứng dụng (IIASA) vào năm 2002. Mô hình này tích hợp dữ liệu khí hậu, địa hình, đặc tính thổ nhưỡng và các loại hình sử dụng đất để tính toán sinh khối tiềm năng và đánh giá mức độ thích ứng của cây trồng.
• Lý thuyết phát triển nông nghiệp bền vững: Quán triệt các tiêu chí của FAO, Báo cáo Brundtland và định hướng từ Nghị quyết 26-NQ/TW của Đảng, luận văn phân tích tính bền vững thông qua sự cân bằng hài hòa giữa ba khía cạnh: gia tăng hiệu quả kinh tế, bảo đảm công bằng xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái.

Các khái niệm chuyên ngành then chốt được chuẩn hóa bao gồm: Hệ sinh thái nông nghiệp, Phân vùng sinh thái nông nghiệp, Năng suất sơ cấp - thứ cấp, Tính dễ bị tổn thương sinh thái và Năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đa dạng các nguồn dữ liệu và kỹ thuật phân tích tiên tiến:

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ Niên giám thống kê tỉnh Nam Định giai đoạn 2005-2015, báo cáo định kỳ của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Tài nguyên và Môi trường cùng hệ thống bản đồ hành chính, bản đồ hiện trạng sử dụng đất tỷ lệ 1:2.000 đến 1:25.000.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Khảo sát thực địa phỏng vấn trực tiếp 81 nông hộ thông qua bảng hỏi có cấu trúc. Nhằm đảm bảo tính đại diện cao nhất cho toàn bộ các tiểu vùng sinh thái của tỉnh, phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng tại ba đơn vị hành chính tiêu biểu: Thành phố Nam Định đại diện cho khu vực trung tâm công nghiệp - dịch vụ (27 hộ), huyện Trực Ninh đại diện cho khu vực sản xuất nông nghiệp nội đồng (27 hộ) và huyện Giao Thủy đại diện cho khu vực đồng bằng ven biển (27 hộ).
• Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Phương pháp thống kê mô tả (tính toán giá trị trung bình, tần suất, tỷ lệ phần trăm) kết hợp với công cụ phân tích không gian địa lý được lựa chọn vì khả năng lượng hóa chính xác mối tương quan giữa các yếu tố môi trường (độ mặn, lượng mưa, nền đất) với năng suất cây trồng và thu nhập nông hộ, từ đó làm rõ các nguy cơ tổn thương sinh thái tại từng tiểu vùng cụ thể.
• Thời gian thực hiện: Quá trình điều tra thực địa, thu thập và xử lý số liệu được tiến hành tập trung từ tháng 6 năm 2016 đến tháng 8 năm 2017.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả nghiên cứu đã làm sáng tỏ hiện trạng phân bố và xu hướng vận động của các hệ sinh thái nông nghiệp tại Nam Định:

1. Nhận diện và phân loại 5 hệ sinh thái nông nghiệp cốt lõi: Toàn bộ không gian sản xuất nông nghiệp của tỉnh được phân chia thành: Hệ sinh thái đất chuyên lúa (chiếm 67,58% đất nông nghiệp), Hệ sinh thái cây trồng hàng năm (chiếm 73,44% tổng diện tích gieo trồng), Hệ sinh thái cây trồng lâu năm (7.455,9 ha), Hệ sinh thái thủy sản nước ngọt (9.257 ha) và Hệ sinh thái thủy sản nước mặn/lợ (6.256 ha).
2. Xu hướng thu hẹp diện tích đất trồng lúa: Giai đoạn 2010-2015, diện tích đất sản xuất nông nghiệp giảm 289,6 ha. Trong đó, đất trồng lúa ghi nhận mức giảm mạnh 3.691,6 ha (từ 80.380,4 ha xuống còn 76.688,8 ha). Nguyên nhân là do đất canh tác lúa bị chuyển đổi sang mục đích phi nông nghiệp hoặc chuyển đổi cơ cấu cây trồng nhằm tìm kiếm hiệu quả kinh tế cao hơn.
3. Sự bùng nổ của hệ sinh thái nuôi trồng thủy sản: Diện tích đất nuôi trồng thủy sản tăng trưởng vượt bậc với 3.099,9 ha tăng thêm trong 5 năm, đạt 14.333,9 ha vào năm 2015 (chiếm 15,34% cơ cấu đất nông nghiệp). Tỷ trọng giá trị ngành thủy sản trong cơ cấu nông - lâm - thủy sản tăng liên tục từ 18,01% năm 2009 lên 23,28% năm 2014, với tổng sản lượng nuôi trồng đạt 83.376 tấn vào năm 2016.
4. Suy giảm đất làm muối và gia tăng rủi ro khí hậu: Diện tích đất làm muối giảm 30,4% (từ 1.030,1 ha năm 2010 xuống 716,8 ha năm 2015) do thời tiết thất thường và giá trị kinh tế thấp, dẫn đến việc người dân tự phát chuyển đổi sang nuôi tôm thẻ chân trắng với diện tích 728 ha. Bên cạnh đó, với 2 đến 4 cơn bão hàng năm cùng hiện tượng triều cường có biên độ 1,6 - 1,7 m, nguy cơ ngập úng mùa mưa và nhiễm mặn mùa khô đang tác động sâu sắc đến hệ sinh thái ven biển.

Thảo luận kết quả

Sự biến động của các hệ sinh thái nông nghiệp tỉnh Nam Định phản ánh rõ quy luật thích ứng kinh tế tự nhiên của người nông dân trước sức ép thị trường và biến đổi môi trường. Việc chuyển dịch từ độc canh cây lúa sang mô hình đa canh cây màu và nuôi trồng thủy sản có giá trị cao đã giúp nâng giá trị sản xuất bình quân trên 1 ha canh tác từ 75,43 triệu đồng năm 2010 lên 107 triệu đồng năm 2016.

Khi thảo luận kết quả, diễn biến chuyển dịch này có thể được mô tả trực quan thông qua biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu diện tích đất nông nghiệp qua hai mốc thời gian 2010 và 2015, kết hợp với bảng số liệu ma trận so sánh hiệu quả kinh tế - sinh thái giữa ba tiểu vùng nghiên cứu. Sự trực quan hóa này làm nổi bật rõ sự tương phản giữa diện tích chuyên lúa rộng lớn nhưng tỷ suất sinh lời thấp với diện tích thủy sản nhỏ hơn nhưng mang lại giá trị gia tăng vượt trội.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc chuyển đổi tự phát từ đất lúa và đất làm muối sang nuôi tôm nước lợ tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất cân bằng sinh thái học, làm suy thoái tài nguyên nước ngầm và gây mặn hóa đất nội đồng. Phát hiện này hoàn toàn tương thích với các cảnh báo trong Báo cáo đánh giá lần thứ 5 của Ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (IPCC) và Kịch bản Biến đổi khí hậu năm 2016 của Bộ Tài nguyên và Môi trường, khi dự báo nếu mực nước biển dâng 1 m thì có tới 16,05% diện tích đồng bằng sông Hồng đứng trước nguy cơ ngập lụt vĩnh viễn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phân tích khoa học và thực trạng địa phương, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm định hình hệ sinh thái nông nghiệp Nam Định phát triển bền vững:

1. Rà soát và hoàn thiện quy hoạch phân vùng sinh thái nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu: Tiến hành chuyển đổi linh hoạt từ 3.000 ha đến 5.000 ha đất trồng lúa trũng thấp, kém hiệu quả hoặc thường xuyên bị nhiễm mặn sang các mô hình kết hợp như lúa - cá, lúa - rươi hoặc chuyên canh thủy sản sinh thái; hướng tới mục tiêu nâng giá trị sản xuất bình quân toàn tỉnh đạt mốc 130 triệu đồng/ha; lộ trình thực hiện từ năm 2018 đến năm 2025; cơ quan chủ trì thực hiện là Ủy ban nhân dân tỉnh Nam Định phối hợp cùng Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.
2. Nâng cấp và hiện đại hóa hệ thống công trình hạ tầng thủy lợi, đê điều: Đầu tư kiên cố hóa 42 km đê biển xung yếu tại các huyện Giao Thủy, Hải Hậu, Nghĩa Hưng và nâng cấp 279 km kênh mương nội đồng hình xương cá; giảm tỷ lệ thất thoát nước tưới xuống dưới 15% và chủ động ngăn chặn xâm nhập mặn vào mùa khô; triển khai thực hiện trong giai đoạn 2018-2023; giao Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn làm đầu mối cùng 4 Công ty Trách nhiệm hữu hạn Một thành viên Khai thác Công trình Thủy lợi trên địa bàn.
3. Chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật và cơ cấu giống có khả năng chống chịu cao: Triển khai mở rộng 100% diện tích sử dụng các giống cây trồng, con nuôi chất lượng cao có khả năng chịu mặn, chịu rét và kháng sâu bệnh tốt (như giống lúa thuần chất lượng, giống tôm thẻ chân trắng sạch bệnh), đồng thời áp dụng quy trình canh tác VietGAP nhằm giảm 25% lượng thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hóa học; thời gian áp dụng liên tục từ năm 2018 đến năm 2030; chủ thể điều hành là Trung tâm Khuyến nông tỉnh và các Hợp tác xã Nông nghiệp tại địa phương.
4. Phục hồi và bảo tồn bền vững dải rừng ngập mặn phòng hộ ven biển: Thực hiện trồng mới và phục hồi tối thiểu 500 ha rừng ngập mặn tại khu vực bãi bồi Vườn Quốc gia Xuân Thủy và dải ven biển huyện Nghĩa Hưng, tạo lập bức tường xanh bảo vệ hệ thống đê điều và giảm thiểu 30% tác động của sóng bão; tiến độ thực hiện từ năm 2018 đến năm 2025; đơn vị thực hiện là Ban Quản lý Vườn Quốc gia Xuân Thủy, Chi cục Kiểm lâm phối hợp cùng cộng đồng dân cư các xã ven biển.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị tham khảo chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách địa phương (Sở Nông nghiệp & PTNT, Sở Tài nguyên & Môi trường Nam Định): Cung cấp bức tranh toàn cảnh về 113.027,2 ha đất nông nghiệp và cơ sở khoa học để xây dựng Kế hoạch hành động ứng phó với biến đổi khí hậu cấp tỉnh cũng như quy hoạch nông thôn mới bền vững.
• Các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học chuyên ngành Khoa học Môi trường, Quản lý Đất đai và Sinh thái học: Là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp ứng dụng khung phân vùng sinh thái nông nghiệp AEZ của FAO kết hợp với công cụ khảo sát thực địa 81 nông hộ trong phân tích biến động cảnh quan nông nghiệp đồng bằng.
• Hợp tác xã nông nghiệp, doanh nghiệp và các chủ trang trại sản xuất: Cung cấp các thông tin phân tích thị trường và dữ liệu kinh tế kỹ thuật cụ thể của từng hệ sinh thái, giúp người sản xuất định hướng đầu tư nuôi trồng thủy sản (với sản lượng đạt trên 83.376 tấn) hoặc thâm canh cây hàng năm mang lại hiệu quả cao và giảm thiểu rủi ro thời tiết.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGO) và tổ chức phát triển quốc tế hoạt động trong lĩnh vực bảo tồn sinh thái và sinh kế thích ứng: Sử dụng các dữ liệu về đa dạng sinh thái vùng đệm Vườn Quốc gia Xuân Thủy để thiết kế các dự án viện trợ phát triển sinh kế thích ứng mặn và bảo tồn tài nguyên vùng cửa sông ven biển.

Câu hỏi thường gặp

Hệ sinh thái nông nghiệp tỉnh Nam Định được phân loại thành những nhóm chính nào?

Luận văn phân loại nông nghiệp tỉnh Nam Định thành 5 hệ sinh thái chính: Hệ sinh thái đất chuyên lúa (chiếm 67,58% diện tích đất nông nghiệp), cây hàng năm (85.004,5 ha), cây lâu năm (7.455,9 ha), thủy sản nước ngọt (9.257 ha) và thủy sản nước mặn/lợ (6.256 ha). Phân loại này dựa trên phương pháp AEZ của FAO kết hợp đặc điểm thổ nhưỡng 3 tiểu vùng.

Cơ cấu sử dụng đất nông nghiệp tại Nam Định biến động ra sao trong giai đoạn 2010 - 2015?

Giai đoạn 2010 - 2015, diện tích đất chuyên lúa giảm mạnh 3.691,6 ha và đất làm muối giảm 313,3 ha. Ngược lại, diện tích nuôi trồng thủy sản tăng nhanh thêm 3.099,9 ha (đạt 14.333,9 ha năm 2015), giúp nâng giá trị sản xuất canh tác bình quân toàn tỉnh đạt mức 107 triệu đồng/ha vào năm 2016.

Những tác động tiêu cực điển hình của biến đổi khí hậu tới sản xuất nông nghiệp Nam Định là gì?

Biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất bão (2-4 cơn/năm), gây ngập úng mùa mưa và xâm nhập mặn nghiêm trọng trong mùa khô dọc theo 72 km bờ biển. Theo kịch bản RCP4.5, nhiệt độ có xu thế tăng từ 1,9 đến 2,4°C, làm biến đổi sâu sắc cơ cấu mùa vụ và gia tăng nguy cơ bùng phát dịch bệnh trên cây trồng.

Phương pháp chọn mẫu khảo sát nông hộ trong luận văn được tiến hành như thế nào?

Nghiên cứu tiến hành điều tra 81 nông hộ bằng bảng hỏi cấu trúc theo phương pháp phân tầng ngẫu nhiên. Cỡ mẫu được phân bổ đồng đều tại 3 địa bàn đại diện: Thành phố Nam Định (trung tâm đô thị - dịch vụ), huyện Trực Ninh (vùng sản xuất nội đồng) và huyện Giao Thủy (vùng ven biển), mỗi đơn vị 27 hộ.

Đâu là giải pháp trọng tâm để phát triển bền vững các hệ sinh thái nông nghiệp ven biển Nam Định?

Giải pháp cốt lõi là bảo vệ và phục hồi 2.950,4 ha rừng phòng hộ ven biển (trọng tâm là Vườn Quốc gia Xuân Thủy), kiên cố hóa 42 km đê biển xung yếu, kết hợp chuyển đổi đất lúa nhiễm mặn sang mô hình sinh thái thủy sản công nghệ cao nhằm dung hòa mục tiêu kinh tế và an toàn môi trường.

Kết luận

• Luận văn đã đánh giá toàn diện hiện trạng và phân loại thành công 5 hệ sinh thái nông nghiệp chính trên tổng quy mô 113.027,2 ha đất nông nghiệp tại tỉnh Nam Định.
• Làm rõ xu hướng chuyển dịch cơ cấu sử dụng đất giai đoạn 2010-2015: Thu hẹp 3.691,6 ha đất trồng lúa để mở rộng hệ sinh thái nuôi trồng thủy sản lên mức 14.333,9 ha nhằm nâng cao hiệu quả kinh tế.
• Nhận diện các thách thức sinh thái nghiêm trọng do biến đổi khí hậu, nước biển dâng và xâm nhập mặn gây ra dọc theo 72 km bờ biển và hệ thống sông ngòi nội đồng.
• Xây dựng hệ thống 4 giải pháp đồng bộ kết hợp quy hoạch phân vùng AEZ, đầu tư hạ tầng thủy lợi, chuyển giao kỹ thuật và bảo vệ rừng ngập mặn nhằm nâng giá trị canh tác vượt 130 triệu đồng/ha.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng phục vụ quản lý tài nguyên đất đai và hoạch định chính sách nông nghiệp thích ứng biến đổi khí hậu cho các tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng.

Các bước triển khai tiếp theo cần tập trung số hóa bản đồ phân vùng sinh thái nông nghiệp trên nền tảng GIS và xây dựng các mô hình thí điểm thích ứng sinh thái cộng đồng giai đoạn 2018-2025. Các cấp chính quyền và cơ quan chuyên môn cần chủ động đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn quy hoạch nông nghiệp địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Hệ sinh thái nông nghiệp là hệ sinh thái do con người tạo ra và duy trì dựa trên các quy luật khách quan của tự nhiên với mục đích thoả mãn nhu cầu trên nhiều mặt của mình, đặc biệt là cung cấp lương thực và thực phẩm cho con người. Đó là một hệ sinh thái tương đối đơn giản về thành phần và đồng nhất về cấu trúc, cho nên nó kém bền vững, dễ bị phá vỡ. Hệ sinh thái nông nghiệp cũng có những thành phần điển hình của một hệ sinh thái như sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ, sinh vật phân huỷ và môi trường vô sinh. Tuy nhiên, với mục đích hàng đầu là tạo ra năng suất kinh tế nên đối tượng chính của các hệ sinh thái nông nghiệp là các thành phần cây trồng và vật nuôi.

Ngày nay, dưới áp lực của gia tăng dân số, kéo theo đó là nhu cầu lương thực gia tăng đã tác động mạnh đến các hệ sinh thái nông nghiệp. Việc sử dụng quá mức các hoá chất bảo vệ thực vật, phân hoá học, phương pháp thâm canh không phù hợp, quy hoạch sử dụng đất không hợp lý. và các tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu đang khiến cho các hệ sinh thái nông nghiệp ngày càng suy thoái. Nam Định là một tỉnh thuộc đồng bằng châu thổ sông Hồng, với địa hình có thể chia làm ba phần: vùng đồng bằng thấp trũng có điều kiện thuận lợi cho thâm canh phát triển nông nghiệp; vùng đồng bằng ven biển với 72km đường bờ biển có đất đai phì nhiêu, thuận lợi cho chăn nuôi, đánh bắt thuỷ hải sản và phát triển kinh tế tổng hợp ven biển; vùng trung tâm công nghiệp - dịch vụ.

Tuy nhiên, hàng năm Nam Định cũng chịu nhiều ảnh hưởng của thiên tai và các hiện tượng thời tiết cực đoan, gây bất lợi không nhỏ tới sự sinh trưởng và phát triển của cây trồng và vật nuôi, gây nhiều khó khăn cho cuộc sống của người dân, đặc biệt là dân cư vùng ven biển. Xác định tiềm năng của các hệ sinh thái nông nghiệp, dự báo những nguy cơ phải đối mặt trong bối cảnh những diễn biến khó lường và sự gia tăng của các hiện tượng thời tiết cực đoan do tác động của biến đổi khí hậu đóng một vai trò quan trọng trong việc lập quy hoạch khai thác và phát triển các hệ sinh thái nông nghiệp một cách bền vững. Xuất phát từ yêu cầu đó, chúng tôi tiến hành đề tài: "Đánh giá hiện trạng các hệ sinh thái nông nghiệp tỉnh Nam Định". GIẢ THUYẾT KHOA HỌC Hiện nay, dưới các tác động của các yếu tố như sự gia tăng dân số, đô thị hóa, sự phát triển sản xuất công nghiệp, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu, hoạt động sản xuất của người nông dân có những thay đổi không nhỏ, ảnh hưởng trực tiếp tới các hệ sinh thái nông nghiệp.

Những vấn đề này nếu không được quản lý chặt chẽ và có quy hoạch dài hạn sẽ là những mối đe dọa không nhỏ làm suy giảm hiệu quả và diện tích các hệ sinh thái nông nghiệp trên địa bàn tỉnh, làm mất cân bằng sinh thái, ảnh hưởng tới sự phát triển bền vững trong nền kinh tế của địa phương. Các giả thuyết chính đặt ra trong đề tài này là như sau: - Hệ sinh thái nông nghiệp phân bổ có tính quy luật và có thể phân loại và xác định dựa vào đặc điểm hoạt động sản xuất nông nghiệp để chỉ ra những lợi thế và khó khăn trong quản lý khai thác sử dụng. - Những biến động của hệ sinh thái nông nghiệp gần đây diễn ra do các nguyên nhân kinh tế - xã hội (lao động, chính sách, quản lý sản xuất) và tự nhiên (ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu). Trong đó, biến đổi khí hậu là một nguyên nhân tác động làm thay đổi lâu dài đối với các hệ sinh thái nông nghiệp.

- Người dân địa phương đã áp dụng những biện pháp thích ứng với biến đổi khí hậu, vừa theo kinh nghiệm, tự phát nhưng một số biện pháp cũng nằm trong kế hoạch của chính quyền địa phương. Kinh nghiệm từ địa phương có thể tổng hợp để thành giải pháp có tính hệ thống để phát triển các hệ sinh thái nông nghiệp theo hướng bền vững hơn. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Đề tài nghiên cứu đặc điểm của các hệ sinh thái nông nghiệp để đánh giá hiện trạng phân bố, tiềm năng sử dụng và những trở ngại của chúng trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Qua đó tạo cơ sở khoa học cho việc xây dựng quy hoạch phát triển nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu, giảm nhẹ tác động của thiên tai và khai thác các hệ sinh thái nông nghiệp một cách hiệu quả, phục vụ phát triển bền vững.

PHẠM VI NGHIÊN CỨU Đề tài nghiên cứu các hoạt động sản xuất nông nghiệp của người dân trên địa bàn tỉnh Nam Định trong vòng 5 năm trở lại (từ 2012 tới 2017) và hiệu quả sản xuất trong phạm vi thời gian từ năm 2016 đến 2017. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI, Ý NGHĨA THỰC TIỄN Các kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ cung cấp những đánh giá về mức độ ảnh hưởng của các yếu tố tới sự thay đổi các hoạt động sản xuất nông nghiệp của người nông dân, qua đó tác động tới sự biến động các hệ sinh thái nông nghiệp trên địa bàn. Các kết quả nghiên cứu sẽ là một trong những cơ sở cho chính quyền địa phương trong việc đưa ra các chính sách, quy hoạch tổng thể để phát triển kinh tế - xã hội theo hướng bền vững, giữ gìn đa dạng sinh học và bảo vệ môi trường. TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2.

TỔNG QUAN VỀ HỆ SINH THÁI NÔNG NGHIỆP 2. Các khái niệm Sinh thái, hiểu một cách đơn giản là trạng thái sống, dạng sống, kiểu sống. Nó là môn khoa học về quan hệ của sinh vật hoặc nhóm sinh vật với môi trường xung quanh. Sinh thái môi trường nông thôn được hiểu là một thành phần của môi trường tự nhiên, trong đó được cấu thành bởi các yếu tố vật chất hạ tầng (nhà cửa, vườn tược, ruộng đồng, đường giao thông,.), các phương tiện (công cụ máy móc phục vụ sản xuất nông nghiệp), trong đó trọng tâm là nông dân và công nhân sản xuất nông nghiệp với những hoạt động sản xuất nông nghiệp, cảnh quan nông thôn.

Các yếu tố trên được quan hệ với nhau bằng dây chuyền thực phẩm và dòng năng lượng. Ngoài hoạt động sản xuất còn có những hoạt động văn hóa xã hội, tập quán, tình cảm xóm làng của người nông dân. Hệ sinh thái nông nghiệp là một tổng thể bao gồm môi trường và những quần thể sinh vật (cây trồng, vật nuôi, cây rừng), các sinh vật gây hại (sâu, bệnh, chuột, cỏ dại, sinh vật gây bệnh cho vật nuôi, vv.), các sinh vật có ích, đất, nước, khí hậu, con người, môi trường này được hình thành và biến đổi đều do hoạt động của con người. Như vậy, có thể nói HSTNN là một hệ sinh thái gắn liền với sự phát triển của con người, hệ sinh thái này vừa cung cấp sản phẩm nuôi sống con người, vừa cung cấp những chức năng sinh thái học cơ bản đảm bảo sự vận hành liên tục của chu kỳ vật chất, giữ vững cân bằng sinh thái môi trường.

Trong các loại hệ sinh thái, HSTNN được xem là có vai trò quan trọng hàng đầu đối với tất cả các cộng đồng dân cư trên thế giới (Altieri, 1995), chính vì thế, các nghiên cứu liên quan đến đánh giá, phân loại, phân vùng và ứng dụng của HST này được giới khoa học và các tổ chức Quốc tế quan tâm, nghiên cứu từ nhiều năm trước. Ở Việt Nam cũng có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến điều tra, đánh giá các HSTNN đã được tiến hành với các quy mô khác nhau. Chương trình cấp nhà nước do giáo sư Cao Liêm làm chủ trì về phân vùng sinh thái nông nghiệp vùng đồng bằng sông Hồng là một điển hình (Cao Liêm, 1990). Thành phần và cấu trúc của hệ sinh thái nông nghiệp Hệ sinh thái nông nghiệp là hệ sinh thái tương đối đơn giản về thành phần và thường đồng nhất về cấu trúc, cho nên khó bền vững và dễ bị phá vỡ, hay nói cách khác, hệ sinh thái nông nghiệp là những hệ sinh thái không khép kín trong chu trình chu chuyển vật chất (Phạm Văn Phê, 2006).

Các hệ sinh thái nông nghiệp được duy trì hoạt động dưới sự tác động thường xuyên của con người, nếu không, qua diễn thế nó sẽ quay về trạng thái hợp lý của nó trong tự nhiên. Hệ sinh thái nông nghiệp bao gồm 2 thành phần cơ bản của một hệ sinh thái là sinh vật (sinh vật sản xuất, sinh vật tiêu thụ & sinh vật phân hủy) và môi trường vô sinh bao gồm các chất hữu cơ, các chất vô cơ và yếu tố khí hậu (Lê Văn Khoa, 2001). Vai trò chính của HSTNN là tạo ra năng suất kinh tế phục vụ nhu cầu của con người, đối tượng chính của hệ sinh thái nông nghiệp là các thành phần cây trồng và vật nuôi. Năng suất sinh vật (rễ, thân , lá, quả…) tạo nên năng suất kinh tế của ruộng vườn là mục đích hoạt động chủ yếu của con người, tuy nhiên năng suất này lại phụ thuộc vào hệ thống các nhân tố vô sinh như thời tiết - khí hậu (bức xạ mặt trời, nhiệt độ, lượng mưa, ẩm độ không khí, gió, lượng khí O2, CO2…) và các yếu tố vô cơ khác; các nhân tố hữu sinh như đất, nước, bao hàm các chất hữu cơ, động vật và hệ vi sinh vật trong đất; các yếu tố quần thể sinh vật bao gồm cây trồng, vật nuôi, các loài cỏ dại, côn trùng, nấm bệnh…; và hệ thống các biện pháp kỹ thuật canh tác từ giống, làm đất, gieo trồng, chăm sóc, bón phân, phòng chống và diệt trừ sâu bệnh hại, đến thu hoạch, bảo quản, chế biến và tiêu thụ nông sản phẩm trên từng hệ sinh thái nông nghiệp đó.

Đầu vào: Cây trồng Vật Đầu ra: - Vật tư Nông nuôi - Lương thực nghiệp - Thực phẩm - Giống - Cảnh quan - Phân bón MT - Thuốc trừ sâu - Lao động Đất đai Hệ thống quản lý Hình 2. Chu trình của hệ sinh thái nông nghiệp Nguồn: Phạm Văn Phê (2006) 5 Vì là một hệ thống sống nên luôn có sự tương tác nhân quả, bất kỳ một sự thay đổi từ một thành phần nào cũng dẫn tới sự thay đổi ở các thành phần khác. Cấu trúc của hệ sinh thái nông nghiệp được xây dựng dựa trên mối quan hệ tương tác giữa các thành phần của nó.