Đánh giá đa dạng sinh học nguồn tài nguyên cây thuốc tại Việt Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu đánh giá tính đa dạng sinh học nguồn tài nguyên cây thuốc của vườn quốc gia ba vì hà tây làm cơ sở, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Người hướng dẫn: GS.Kh Nguyễn Nghĩa Thần
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Đánh giá đa dạng sinh học nguồn tài nguyên cây thuốc tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp
• Năm xuất bản: 2006
• Địa điểm: Hà Tây

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TĂNG QUAN NGHIÊN CỨU CÂY THUỐC
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu và sử dụng cây thuốc trên thế giới

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Đa Dạng Sinh Học Cây Thuốc Việt Nam Hiện Nay

Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học cao nhất thế giới, đặc biệt là về nguồn tài nguyên cây thuốc. Rừng và đất rừng chiếm phần lớn diện tích cả nước, là môi trường sống của hàng ngàn loài thực vật, trong đó có nhiều loài có giá trị dược liệu. Theo thống kê, Việt Nam có khoảng 3.800 loài thực vật có thể sử dụng làm thuốc, đóng góp quan trọng vào công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, tính đa dạng sinh học đang bị đe dọa do mất môi trường sống, khai thác quá mức và áp lực từ phát triển kinh tế. Việc bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc là vấn đề cấp thiết hiện nay. Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 80% dân số ở các nước đang phát triển phụ thuộc vào y học cổ truyền, phần lớn dựa vào dược liệu từ thực vật.

1.1. Vai trò của thực vật chí cây thuốc trong y học cổ truyền

Thực vật chí cây thuốc Việt Nam đóng vai trò then chốt trong y học cổ truyền, cung cấp nguồn dược liệu phong phú cho các bài thuốc gia truyền và phương pháp điều trị truyền thống. Từ xa xưa, ông cha ta đã biết sử dụng cây cỏ để chữa bệnh, kinh nghiệm này được đúc kết và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, tri thức sử dụng cây cỏ làm thuốc đang ngày càng bị mai một do sự phát triển của kinh tế và sự du nhập của tân dược. Việc nghiên cứu và bảo tồn thực vật chí cây thuốc là vô cùng quan trọng để duy trì và phát huy giá trị của y học cổ truyền.

1.2. Phân bố cây thuốc Việt Nam và các vùng sinh thái đặc trưng

Phân bố cây thuốc Việt Nam rất đa dạng, phụ thuộc vào điều kiện khí hậu, địa hình và thổ nhưỡng của từng vùng sinh thái. Các vùng núi cao như Hoàng Liên Sơn, Tây Bắc, Trường Sơn là nơi tập trung nhiều loài cây thuốc quý hiếm. Vùng đồng bằng sông Cửu Long cũng có nhiều loài cây thuốc đặc trưng, được sử dụng rộng rãi trong y học dân gian. Việc nghiên cứu phân bố cây thuốc giúp xác định các khu vực ưu tiên bảo tồn và phát triển nguồn gen cây thuốc.

II. Thách Thức Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Cây Thuốc Hiện Nay

Mặc dù Việt Nam có nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú, nhưng đang đối mặt với nhiều thách thức lớn trong công tác bảo tồn. Diện tích rừng bị suy giảm do khai thác gỗ, chuyển đổi mục đích sử dụng đất và cháy rừng, làm mất môi trường sống của nhiều loài cây thuốc. Tình trạng khai thác quá mức, không bền vững các loài cây thuốc quý hiếm để phục vụ nhu cầu thị trường cũng gây ra sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và chất lượng. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và sự xâm lấn của các loài ngoại lai cũng đe dọa đa dạng sinh học cây thuốc. Theo thống kê, có 138 loài thực vật làm thuốc thuộc diện bị đe dọa tuyệt chủng ở các cấp độ khác nhau.

2.1. Tác động môi trường từ khai thác cây thuốc và giải pháp

Đánh giá tác động môi trường từ việc khai thác cây thuốc là rất quan trọng để đảm bảo sự bền vững của nguồn tài nguyên. Khai thác không kiểm soát có thể dẫn đến suy thoái đất, mất rừng, ô nhiễm nguồn nước và ảnh hưởng đến các loài sinh vật khác. Các giải pháp cần được áp dụng bao gồm: quy hoạch khai thác hợp lý, kiểm soát chặt chẽ hoạt động khai thác, phục hồi rừng sau khai thác và khuyến khích trồng cây thuốc dưới tán rừng.

2.2. Chính sách bảo tồn cây thuốc và thực thi pháp luật hiệu quả

Chính sách bảo tồn cây thuốc đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học. Cần có các quy định pháp luật chặt chẽ về khai thác, buôn bán và sử dụng cây thuốc, đồng thời tăng cường công tác kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm. Bên cạnh đó, cần có các chính sách khuyến khích người dân tham gia vào công tác bảo tồn, như hỗ trợ kỹ thuật, tài chính và tạo sinh kế bền vững từ nguồn tài nguyên cây thuốc.

2.3. Mất môi trường sống và nguy cơ tuyệt chủng của cây thuốc quý

Sự mất môi trường sống do phá rừng, chuyển đổi đất đai và các hoạt động phát triển kinh tế là nguyên nhân chính dẫn đến nguy cơ tuyệt chủng của nhiều loài cây thuốc quý hiếm. Các loài cây này thường có phạm vi phân bố hẹp, khả năng tái sinh kém và dễ bị tổn thương trước các tác động từ bên ngoài. Cần có các biện pháp bảo tồn khẩn cấp như: thành lập các khu bảo tồn, phục hồi rừng, bảo tồn nguồn gen cây thuốc và tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng.

III. Phương Pháp Đánh Giá Đa Dạng Sinh Học Nguồn Cây Thuốc

Để bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc, cần có các phương pháp đánh giá đa dạng sinh học hiệu quả. Các phương pháp này bao gồm: điều tra, khảo sát thực địa để xác định thành phần loài, số lượng cá thể và phân bố của các loài cây thuốc; phân tích mẫu vật để xác định đặc điểm sinh học, thành phần hóa học và giá trị dược liệu; sử dụng các công cụ GIS và viễn thám để lập bản đồ phân bố và đánh giá hiện trạng nguồn tài nguyên cây thuốc; và phỏng vấn cộng đồng địa phương để thu thập thông tin về kinh nghiệm sử dụng cây thuốc và các mối đe dọa đối với đa dạng sinh học.

3.1. Kỹ thuật điều tra thực địa và thu thập mẫu cây thuốc

Việc điều tra thực địa là bước quan trọng để đánh giá đa dạng sinh học cây thuốc. Cần sử dụng các kỹ thuật điều tra phù hợp với từng loại địa hình và thảm thực vật, đồng thời tuân thủ các quy trình thu thập mẫu vật khoa học. Mẫu vật cần được định danh chính xác, bảo quản cẩn thận và lưu trữ tại các cơ sở nghiên cứu uy tín. Thông tin về địa điểm thu thập, đặc điểm sinh thái và công dụng của cây thuốc cần được ghi chép đầy đủ.

3.2. Phân tích thành phần hóa học và đặc tính dược lý cây thuốc

Phân tích thành phần hóa học của cây thuốc giúp xác định các hoạt chất có giá trị dược liệu. Các phương pháp phân tích hiện đại như sắc ký khí, sắc ký lỏng và khối phổ được sử dụng để định tính và định lượng các hoạt chất này. Đánh giá đặc tính dược lý của cây thuốc được thực hiện thông qua các thử nghiệm in vitro và in vivo để xác định tác dụng điều trị và độc tính của cây thuốc.

3.3. Ứng dụng GIS trong đánh giá phân bố cây thuốc và bảo tồn

Ứng dụng GIS (Hệ thống thông tin địa lý) là công cụ hữu ích trong việc đánh giá phân bố cây thuốc và lập kế hoạch bảo tồn. GIS cho phép tích hợp các dữ liệu về địa hình, khí hậu, thổ nhưỡng, thảm thực vật và phân bố cây thuốc để tạo ra các bản đồ phân bố chi tiết. Các bản đồ này giúp xác định các khu vực ưu tiên bảo tồn, đánh giá tác động của các hoạt động phát triển kinh tế và theo dõi sự thay đổi của nguồn tài nguyên cây thuốc theo thời gian.

IV. Nghiên Cứu Ứng Dụng Cây Thuốc Việt Nam Trong Y Học Hiện Đại

Nghiên cứu và ứng dụng cây thuốc trong y học hiện đại là một hướng đi đầy tiềm năng để phát triển các loại thuốc mới, an toàn và hiệu quả. Các nghiên cứu tập trung vào việc xác định các hoạt chất có giá trị dược liệu, đánh giá tác dụng điều trị và độc tính, phát triển các quy trình chiết xuất và tinh chế hoạt chất, và thử nghiệm lâm sàng trên người. Nhiều loài cây thuốc Việt Nam đã được chứng minh có tác dụng điều trị các bệnh như ung thư, tim mạch, tiểu đường và các bệnh nhiễm trùng. Việc kết hợp y học cổ truyền và y học hiện đại sẽ mang lại lợi ích to lớn cho sức khỏe cộng đồng.

4.1. Phát triển thuốc mới từ cây thuốc quý hiếm Việt Nam

Việc phát triển thuốc mới từ cây thuốc quý hiếm Việt Nam đòi hỏi sự đầu tư lớn về thời gian, công sức và kinh phí. Tuy nhiên, tiềm năng thu được là rất lớn, có thể mang lại những loại thuốc đột phá để điều trị các bệnh nan y. Cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà khoa học, các công ty dược phẩm và các cơ quan quản lý nhà nước để thúc đẩy quá trình nghiên cứu và phát triển thuốc mới.

4.2. Ứng dụng cây thuốc trong điều trị bệnh mãn tính và nan y

Ứng dụng cây thuốc trong điều trị bệnh mãn tính và nan y là một lĩnh vực đầy hứa hẹn. Nhiều loài cây thuốc đã được chứng minh có tác dụng hỗ trợ điều trị các bệnh như ung thư, tim mạch, tiểu đường, viêm khớp và các bệnh tự miễn. Việc sử dụng cây thuốc kết hợp với các phương pháp điều trị hiện đại có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống của bệnh nhân và kéo dài tuổi thọ.

4.3. Đánh giá giá trị kinh tế của cây thuốc và phát triển bền vững

Đánh giá giá trị kinh tế của cây thuốc là rất quan trọng để thu hút đầu tư và thúc đẩy phát triển bền vững. Cần xem xét các yếu tố như: giá trị dược liệu, giá trị thương mại, giá trị du lịch và giá trị bảo tồn. Phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc đòi hỏi sự cân bằng giữa lợi ích kinh tế, lợi ích xã hội và bảo vệ môi trường.

V. Giải Pháp Bảo Tồn và Phát Triển Bền Vững Nguồn Cây Thuốc

Để bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc, cần có một hệ thống các giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này bao gồm: tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng, kiểm soát chặt chẽ hoạt động khai thác cây thuốc, khuyến khích trồng cây thuốc dưới tán rừng, bảo tồn nguồn gen cây thuốc tại các vườn thực vật và ngân hàng gen, nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của cây thuốc và tầm quan trọng của việc bảo tồn, và phát triển các sản phẩm từ cây thuốc có giá trị gia tăng cao.

5.1. Xây dựng vườn bảo tồn và ngân hàng gen cây thuốc

Việc xây dựng vườn bảo tồn và ngân hàng gen cây thuốc là một biện pháp quan trọng để bảo tồn đa dạng sinh học. Các vườn bảo tồn là nơi lưu giữ và phát triển các loài cây thuốc quý hiếm, đồng thời là nơi nghiên cứu, giáo dục và du lịch sinh thái. Ngân hàng gen là nơi lưu trữ nguồn gen cây thuốc dưới dạng hạt, mô sẹo hoặc DNA, đảm bảo sự tồn tại của các loài cây này trong tương lai.

5.2. Phát triển du lịch sinh thái gắn với cây thuốc và văn hóa bản địa

Phát triển du lịch sinh thái gắn với cây thuốc và văn hóa bản địa là một hướng đi tiềm năng để tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương và nâng cao nhận thức về giá trị của cây thuốc. Du khách có thể tham quan các vườn cây thuốc, tìm hiểu về công dụng của các loài cây, tham gia vào các hoạt động thu hái và chế biến cây thuốc, và trải nghiệm văn hóa truyền thống của người dân bản địa.

5.3. Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị cây thuốc và bảo tồn

Nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của cây thuốc và tầm quan trọng của việc bảo tồn là một yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của các chương trình bảo tồn. Cần có các hoạt động tuyên truyền, giáo dục đa dạng và phù hợp với từng đối tượng, như: tổ chức các hội thảo, tập huấn, triển lãm, phát tờ rơi, làm phim tài liệu và sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu và Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Cây Thuốc

Tương lai của nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh học cây thuốc phụ thuộc vào sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà khoa học, các nhà quản lý, các doanh nghiệp và cộng đồng địa phương. Cần có sự đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu khoa học để khám phá các hoạt chất mới và phát triển các loại thuốc hiệu quả. Đồng thời, cần có các chính sách và quy định pháp luật phù hợp để bảo vệ nguồn tài nguyên cây thuốc và đảm bảo sử dụng bền vững. Việc kết hợp tri thức bản địa và khoa học hiện đại sẽ mang lại những kết quả tốt đẹp trong công tác bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc của Việt Nam.

6.1. Hợp tác quốc tế trong nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc

Hợp tác quốc tế đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu và bảo tồn cây thuốc. Các chương trình hợp tác có thể bao gồm: trao đổi thông tin, kinh nghiệm và công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực, thực hiện các dự án nghiên cứu chung và hỗ trợ tài chính. Việc hợp tác với các tổ chức quốc tế và các quốc gia có kinh nghiệm trong lĩnh vực này sẽ giúp Việt Nam nâng cao năng lực và hiệu quả trong công tác bảo tồn và phát triển nguồn tài nguyên cây thuốc.

6.2. Ứng dụng công nghệ sinh học trong bảo tồn nguồn gen cây thuốc

Ứng dụng công nghệ sinh học là một hướng đi đầy tiềm năng trong việc bảo tồn nguồn gen cây thuốc. Các kỹ thuật như: nhân giống vô tính, nuôi cấy mô, chuyển gen và giải trình tự gen có thể giúp bảo tồn các loài cây quý hiếm, tạo ra các giống cây có năng suất cao và kháng bệnh tốt, và nghiên cứu các đặc tính di truyền của cây thuốc.

6.3. Phát triển sản phẩm từ cây thuốc có giá trị gia tăng cao

Phát triển sản phẩm từ cây thuốc có giá trị gia tăng cao là một hướng đi quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế và tạo sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương. Các sản phẩm có thể bao gồm: thuốc, thực phẩm chức năng, mỹ phẩm, trà thảo dược và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe khác. Cần có sự đầu tư vào nghiên cứu, phát triển và marketing để tạo ra các sản phẩm chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu của thị trường trong nước và quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ---------------------------------- Vò v¨n s¬n §¸nh gi¸ tÝnh ®a d¹ng sinh häc nguån tµi nguyªn c©y thuèc cña V­ên quèc gia Ba v× - Hµ t©y lµm c¬ së cho c«ng t¸c b¶o tån vµ sö dông bÒn v÷ng Chuyªn nghµnh l©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Hµ t©y – 2006 c Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Bé n«ng nghiÖp vµ PTNT Tr­êng ®¹i häc l©m nghiÖp ------------------------------ Vò v¨n s¬n §¸nh gi¸ tÝnh ®a d¹ng sinh häc nguån tµi nguyªn c©y thuèc cña V­ên quèc gia Ba v× - Hµ t©y lµm c¬ së cho c«ng t¸c b¶o tån vµ sö dông bÒn v÷ng Chuyªn nghµnh l©m häc M· sè: 60.60 LuËn v¨n th¹c sü khoa häc l©m nghiÖp Ng­êi h­íng dÉn: GS.Kh NguyÔn NghÜa Th×n Hµ t©y – 2006 c 1 Lêi më ®Çu N­íc ta cã nguån tµi nguyªn rÊt phong phó lµ rõng vµ ®Êt rõng, chiÕm 3/4 diÖn tÝch cña c¶ n­íc. Nguån tµi nguyªn nµy hiÖn nay cã kho¶ng 11.000 ha víi ®é che phñ t­¬ng øng 35,8 %, trong ®ã cã gÇn 10 triÖu ha rõng tù nhiªn lµ n¬i cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc cao [18]. ViÖt Nam ®­îc xem nh­ mét ®iÓm nãng vÒ ®a d¹ng sinh häc, ®­îc xÕp lµ mét trong 16 n­íc cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc cao nhÊt thÕ giíi. Chóng ta cã kho¶ng 10% trong tæng sè tÊt c¶ c¸c loµi sinh vËt ®­îc biÕt ®Õn trªn thÕ giíi.

Sù giµu cã ®a d¹ng sinh häc cña ViÖt Nam ®­îc thÓ hiÖn víi kh¸m ph¸ gÇn ®©y nhÊt vÒ mét sè loµi thó lín ch­a tõng ®­îc biÕt ®Õn tr­íc ®©y nh­ Sao la (Pseudoryx nghetinhensis), Mang lín (Megamuntiacus vuquangensis), Mang tr­êng s¬n (Caninmunticacus truongsonensis), Mang Pï ho¹t (Muntiacus puhoatensis) ®· ®­îc c¸c nhµ khoa häc miªu t¶. Nh÷ng bøc ¶nh vÒ Tª gi¸c ViÖt Nam ®­îc chôp gÇn ®©y ë V­ên quèc gia C¸t Tiªn minh chøng sù tån t¹i cña quÇn thÓ quÝ hiÕm nµy. Nguån tµi nguyªn rõng cña n­íc ta cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc rÊt lín. HiÖn nay cã kho¶ng 12.000 loµi thùc vËt cã m¹ch vµ 7.000 loµi ®éng vËt ®· ®­îc ghi nhËn ë ViÖt Nam.

TÝnh ®Õn n¨m 1995 ®· thèng kª ®­îc 275 loµi thó, 828 loµi chim, 180 loµi bß s¸t, 80 loµi Õch nh¸i, 547 loµi c¸ n­íc ngät, 2.033 loµi c¸ biÓn vµ kho¶ng 12. Møc ®é ®Æc h÷u cña hÖ ®éng vËt rÊt cao cã 78 loµi phô thó, h¬n 100 loµi vµ loµi phô chim, 7 loµi linh tr­ëng vµ 11 loµi chim lµ ®Æc h÷u hÑp cña ViÖt Nam. Rõng ViÖt Nam cßn cã nhiÒu ®éng vËt quý hiÕm nh­ Voi, Tª gi¸c, Bß rõng, Tr©u rõng, Hæ, B¸o, Voäc mòi hÕch, Voäc quÇn ®ïi tr¾ng, SÕu cæ trôi, TrÜ [18]. Nguån tµi nguyªn thùc vËt rÊt phong phó vµ ®a d¹ng vÒ gi¸ trÞ sö dông.000 loµi thùc vËt th× trong ®ã h¬n 2.300 loµi ®· ®­îc sö dông lµm c 2 l­¬ng thùc, thùc phÈm, thuèc ch÷a bÖnh, lÊy gç, lÊy tinh dÇu, vµ lµm vËt liÖu x©y dùng.

TÝnh ®Æc h÷u cña thùc vËt ViÖt Nam rÊt cao, cã Ýt nhÊt 20% sè loµi ®Æc h÷u. Tuy kh«ng cã hä nµo ®Æc h÷u nh­ng cã tíi 1% sè chi thùc vËt ®Æc h÷u [54]. Cã rÊt nhiÒu loµi thùc vËt cã gi¸ trÞ quý hiÕm vµ kinh tÕ cao cã ë n­íc ta nh­: Gâ ®á (Afzelia xylocarpa), Gô mËt (Sindora siamensis), Hoµng liªn ch©n gµ (Coptis chinensis), Ba kÝch (Morinda officinalis), Hoµng ®µn (Cupressus tubelosa), CÈm lai (Dalbergia bariaensis) [18]. TÝnh ®a d¹ng sinh häc cña n­íc ta ®ang ngµy cµng bÞ mai mét.

Nh÷ng n¨m gÇn ®©y diÖn tÝch rõng bÞ suy gi¶m lµm mÊt ®i m«i truêng sèng cña nhiÒu loµi ®éng thùc vËt. NhiÒu loµi bÞ suy gi¶m c¶ vÒ mÆt sè l­îng vµ chÊt l­îng. Mét sè loµi ®· vµ ®ang ë ng­ìng cöa sù tuyÖt chñng mµ nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do s¨n b¾n qu¸ møc, do sinh c¶nh bÞ tµn ph¸ mµ nguyªn nh©n s©u xa lµ do ¸p lùc d©n sè t¨ng lªn nhanh chãng vµ sù ph¸t triÓn nÒn c«ng nghiÖp ngµy cµng t¨ng. Nguån tµi nguyªn c©y thuèc cña n­íc ta nãi riªng vµ thÕ giíi nãi chung còng ®ang ®øng tr­íc nguy c¬ suy gi¶m ®ã.

Theo b¸o c¸o cña Tæ chøc Y tÕ ThÕ giíi (WHO), ngµy nay cã cã kho¶ng 80% d©n sè ë c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn víi d©n sè kho¶ng 3,5 ®Õn 4 tØ ng­êi trªn thÕ giíi cã nhu cÇu ch¨m sãc søc khoÎ ban ®Çu phô thuéc vµo nÒn Y häc cæ truyÒn. PhÇn lín trong sè ®ã phô thuéc vµo nguån d­îc liÖu hoÆc c¸c chÊt chiÕt suÊt tõ d­îc liÖu. Trªn thÕ giíi cã kho¶ng 35.000 loµi c©y cá ®­îc sö dông vµo môc ®Ých ch÷a bÖnh [85], [95]. N­íc ta víi hÖ thùc vËt ®a d¹ng phong phó mµ thiªn nhiªn ®· ban tÆng, nguån tµi nguyªn c©y thuèc chiÕm mét tû lÖ kh«ng nhá.

Chóng ta cã kho¶ng 3.800 loµi thùc vËt cã thÓ sö dông lµm thuèc [7]. Nguån tµi nguyªn nµy ®· vµ c 3 ®ang ®ãng gãp phÇn quan träng trong c«ng t¸c ch¨m sãc vµ b¶o vÖ søc kháe cña nh©n d©n. ViÖt Nam kh«ng chØ lµ n­íc cã ®iÒu kiÖn tù nhiªn mµ c¶ nÒn v¨n hãa còng rÊt ®a d¹ng, tri thøc sö dông c©y cá lµm thuèc cã tõ l©u ®êi. Tõ xa x­a «ng cha ta ®· biÕt sö dông c©y cá ®Ó lµm thuèc.

Trong thùc tÕ do sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ, do nhu cÇu cuéc sèng vµ viÖc nhËp khÈu trµn lan c¸c t©n d­îc t©y y. tri thøc sö dông c©y cá lµm thuèc ®ang ngµy cµng bÞ mai mét. Theo thèng kª cho thÊy cã 138 loµi thùc vËt lµm thuèc, thuéc 60 hä, thuéc 3 ngµnh thùc vËt bËc cao ®· ®­îc x¸c ®Þnh thuéc diÖn ®ang bÞ ®e däa tuyÖt chñng ë c¸c cÊp ®é kh¸c nhau (dùa trªn bé tiªu chuÈn ph©n h¹ng cò cña IUCN). Trong ®ã cã 23 loµi thuéc diÖn nguy cÊp (E), 21 loµi s¾p bÞ nguy cÊp (V), 53 loµi thuéc diÖn hiÕm (R), 36 loµi thuéc diÖn bÞ ®e däa (T) vµ 5 loµi ch­a biÕt ®Çy ®ñ (K).

Cã 102 loµi ®­îc qui ®Þnh trong S¸ch ®á ViÖt Nam (S§VN) [6], 60 loµi ®· ®­îc b¶o tån b»ng h×nh thøc exsitu t¹i c¸c VTV, v­ên c©y thuèc trong n­íc [7]. Nh­ vËy nguån tµi nguyªn c©y thuèc cña chóng ta ®ang bÞ ®e däa, nhiÒu loµi ®ang ®øng tr­íc nguy c¬ bÞ tuyÖt chñng. Trªn thùc tÕ chóng ta ®· cã nh÷ng biÖn ph¸p b¶o vÖ, nh­ng nh÷ng th«ng tin vÒ tÝnh ®a d¹ng cña nguån tµi nguyªn nµy cßn thiÕu hoÆc ch­a chÝnh x¸c. C¸c qu¸ tr×nh xÈy ra ë céng ®ång liªn quan ®Õn b¶o tån, ph¸t triÓn vµ sö dông c©y thuèc mét c¸ch bÒn v÷ng ch­a ®­îc quan t©m ®Çy ®ñ.

V­ên quèc gia Ba V× lµ mét trong nh÷ng V­ên thuéc Bé N«ng nghiÖp vµ PTNT qu¶n lý. V­ên ®­îc thµnh lËp theo quyÕt ®Þnh sè 17/H§BT cña Chñ tÞch Héi ®ång Bé tr­ëng (nay lµ Thñ t­íng ChÝnh phñ) phª duyÖt luËn chøng kinh tÕ kü thuËt thµnh lËp V­ên cÊm quèc gia Ba V× ngµy 16.1991 vµ QuyÕt ®Þnh sè 407/H§BT ngµy 18.1991 cña Chñ tÞch Héi ®ång Bé tr­ëng vÒ viÖc chuyÓn ®æi tªn Rõng cÊm quèc gia Ba V× thµnh V­ên quèc gia Ba V× víi tæng diÖn tÝch quy ho¹ch cò lµ 6. V­ên cã vÞ trÝ ®Þa lý c 4 n»m ë phÝa T©y thñ ®« Hµ Néi, c¸ch trung t©m thµnh phè 45 km theo ®­êng chim bay, 60 km theo ®­êng L¸ng – Hßa l¹c vµ tØnh lé 87. V­ên cã täa ®é ®Þa lý Tõ 20055’ ®Õn 21007’ ®é VÜ B¾c, 105018’ ®Õn 105030’ ®é Kinh §«ng.

DiÖn tÝch V­ên n»m trªn ®Þa bµn c¸c huyÖn Ba V× tØnh Hµ T©y (phÇn diÖn tÝch cò) vµ c¸c huyÖn L­¬ng S¬n, Kú S¬n tØnh Hoµ B×nh (phÇn diÖn tÝch míi më réng). Theo qui ho¹ch míi më réng lµ 10.742,4 ha víi chøc n¨ng chÝnh cña V­ên lµ: B¶o tån nguyªn vÑn hÖ sinh th¸i hiÖn cßn; Trång míi, phôc håi c¸c nguån gen ®éng thùc vËt rõng quý hiÕm, c¸c ®Æc s¶n rõng vµ c¸c di tÝch v¨n ho¸ lÞch sö vµ c¶nh quan cña rõng; Tæ chøc nghiªn cøu thùc nghiÖm, nghiªn cøu khoa häc c¬ b¶n, gi¸o dôc h­íng nghiÖp vµ tham quan du lÞch [66]. Nguån tµi nguyªn c©y thuèc ë V­ên rÊt ®a d¹ng vµ phong phó. ë ®©y cã rÊt nhiÒu loµi c©y thuèc quÝ hiÕm ®· ®­îc ghi trong s¸ch ®á ViÖt Nam, ®­îc ph¸p luËt b¶o vÖ nh­ Hoa tiªn (Asarum grabrum Merr.), B¸t gi¸c liªn (Podophyllum tonkinense Gagnep.), B¶y l¸ mét hoa (Paris chinensis Franch.

MÆc dï V­ên ®· cã nhiÒu biÖn ph¸p qu¶n lý vµ b¶o vÖ rõng nãi chung, song c¸c ¸p lùc ®èi víi nguån tµi nguyªn c©y thuèc vÉn rÊt m¹nh mÏ. ViÖc khai th¸c c©y thuèc lµ mét nghÒ truyÒn thèng cña ng­êi Dao, ng­êi M­êng, ng­êi Kinh ë ®Þa ph­¬ng ®Ó lµm thuèc vµ b¸n ®Ó m­u sinh. HiÖn t­îng chÆt ph¸, ®èt n­¬ng lµm rÉy g©y ch¸y rõng ®· lµm cho tÝnh ®a d¹ng nguån tµi nguyªn c©y thuèc ë ®©y bÞ suy gi¶m. Cho ®Õn nay ®· cã mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu c©y thuèc ë VQGBV nh­ng trªn thùc tÕ ch­a cã mét thu thËp hÖ thèng vµ ®¸nh gi¸ ®Çy ®ñ vÒ ®a d¹ng sinh häc nguån tµi nguyªn c©y thuèc ë ®©y.

§Æc biÖt lµ vÒ sù ®a d¹ng thµnh phÇn loµi, c¸c bé phËn sö dông, c¸c bÖnh ch÷a trÞ còng nh­ sù ph©n bè cña chóng. Tõ nhËn thøc vµ yªu cÇu thùc tiÔn ®ã, chóng t«i ®· tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi: “§¸nh gi¸ tÝnh ®a d¹ng sinh häc nguån tµi nguyªn c©y thuèc V­ên Quèc gia Ba V× lµm c¬ së cho c«ng t¸c b¶o tån vµ sö dông bÒn v÷ng”. c 5 Ch­¬ng 1: Tæng quan nghiªn cøu c©y thuèc 1. LÞch sö nghiªn cøu vµ sö dông c©y thuèc trªn thÕ giíi.

ViÖc sö dông c¸c loµi thùc vËt lµm thuèc lµ qu¸ tr×nh ®óc rót kinh nghiÖm tr¶i qua nhiÒu thÕ hÖ xa x­a ®Ó l¹i. Ngay tõ khi con ng­êi xuÊt hiÖn hä ®· ph¶i ®Êu tranh vµ chèng chäi víi c¸c lùc l­îng thiªn nhiªn. Trong cuéc ®Êu tranh sinh tån ®ã con ng­êi ®· sö dông thùc vËt ®Ó phôc vô cho cuéc sèng cña m×nh nh­ lµm thøc ¨n, lµm chç ë. §Ó chèng chäi víi bÖnh tËt, con ng­êi ®· ph¶i mß mÉm vµ tr¶i nghiÖm nh÷ng tÝnh n¨ng ch÷a bÖnh cña thùc vËt råi dÇn dÇn ®óc rót thµnh kinh nghiÖm.

VÊn ®Ò d©n téc thùc vËt häc h×nh thµnh tõ ®ã. Trong qu¸ qu¸ tr×nh h×nh thµnh x· héi loµi ng­êi, mçi quèc gia ®Òu cã nh÷ng d©n téc ®¹i diÖn rÊt kh¸c nhau, do ®ã mçi n­íc còng h×nh thµnh nh÷ng nÒn Y häc cæ truyÒn riªng cña m×nh. C¸c nghiªn cøu kh¶o cæ cho thÊy ng­êi Neanderthal cæ ë Iraq tõ 60.000 n¨m tr­íc ®· biÕt sö dông mét sè c©y cá mµ ngµy nay ng­êi ta ®· sö dông trong Y häc cæ truyÒn nh­ Cá thi, Cóc b¹c. Ng­êi b¶n xø Mªhic« tõ nhiÒu ngh×n n¨m vÒ tr­íc ®· biÕt sö dông c¸c loµi X­¬ng rång Mªhic« mµ theo khoa häc ngµy nay cho biÕt lµ cã chøa c¸c chÊt g©y ¶o gi¸c vµ kh¸ng khuÈn [91].