CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số khái niệm về người cao tuổi, chất lượng cuộc sống và các vấn đề liên quan 1.1 Khái niệm người cao tuổi Người cao tuổi là một khái niệm thường được dùng để chỉ những người đã có nhiều tuổi trong xã hội. Về mặt pháp luật, ở mỗi quốc gia, trong từng thời kỳ khác nhau tùy theo các điều kiện kinh tế xã hội cụ thể mà có sự xác định khái niệm khác nhau về người cao tuổi (Sở Lao động-Thương binh và Xã hội tỉnh Tây Ninh, 2022). Năm 1970 WHO đã quy định người cao tuổi là người từ 70 tuổi trở lên. Một số nước phát triển như Đức, Mỹ.
quy định người cao tuổi là người trên 65 tuổi (Tạp chí Cộng Sản, 2025). Theo chuyên khảo ‘‘Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, Già hóa dân số và người cao tuổi ở Việt Nam” của Tổng Cục Thống kê, UNFPA Việt Nam. Dân số cao tuổi được phân bổ theo các nhóm tuổi: 1. Đại lão từ 80 tuổi trở lên (UNFPA Viet Nam, 2021).
Theo Luật Người cao tuổi số 39/2009/QH 12 ngày 23 tháng 11 năm 2009 quy định người cao tuổi tại Việt Nam là công dân Việt Nam từ đủ 60 tuổi trở lên (Quốc Hội Việt Nam, 2009). Theo khoản 2 Điều 4 Nghị định 135/2020/NĐ-CP của Chính phủ thì độ tuổi nghỉ hưu của người lao động trong điều kiện lao động bình thường vào mỗi năm từ 2025 sẽ được xác định như sau: Năm 2025, độ tuổi nghỉ hưu của người lao động nam sẽ là 61 tuổi 3 tháng, lao động nữ sẽ là 56 tuổi 8 tháng; năm 2026, độ tuổi nghỉ hưu của người lao động nam sẽ là 61 tuổi 6 tháng, lao động nữ sẽ là 57 tuổi (Báo điện tử chính phủ, 2025) 1.2 Khái niệm về già hóa dân số Liên hợp quốc đã đưa ra tiêu chí để xác định mức độ già hóa của dân số một quốc gia dựa trên tỷ lệ người 60 tuổi trở lên. Theo đó, nếu tỷ lệ này từ 10% đến dưới 20% thì quốc gia đó đang bước vào giai đoạn “già hóa” từ 20% đến dưới 30% là dân 4 số già từ 30% đến dưới 35% là dân số rất già và từ 35% trở lên là dân số siêu già (UNFPA Việt Nam, 2021). Việt Nam đã chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 và là một trong các quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới.
Năm 2017, số người cao tuổi chiếm 11,9% trong tổng số dân số, có nghĩa là cứ 9 người thì có 1 người từ 60 tuổi trở lên. Theo dự báo của Tổng cục Thống kê, đến năm 2038, nhóm có dân số từ 60 tuổi trở lên khoảng hơn 21 triệu người, chiếm 20% tổng dân số và con số này là 27 triệu người, chiếm 25% tổng dân số vào năm 2050 (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, 2019). Già hóa dân số là vấn đề mang tính toàn cầu, đang trở thành bài toán khó, có tác động lớn đến tình hình phát triển kinh tế - xã hội của nhiều quốc gia. Có hai nguyên nhân cơ bản dẫn đến hiện tượng già hóa dân số.
Thứ nhất, đây là kết quả tất yếu của xu hướng giảm sinh, đặc biệt khi điều kiện sống ngày càng được cải thiện, khiến số người cao tuổi trở nên nhiều hơn hẳn so với số trẻ em. Thứ hai, tuổi thọ trung bình tăng lên trên toàn cầu, dẫn đến sự già đi nhanh chóng của dân số toàn thế giới. Tình trạng già hóa dân số vừa là thành tựu phát triển, vừa đặt ra thách thức lớn với sự phát triển. Tìm ra lời giải phù hợp cho bài toán khó này sẽ góp phần giúp các nước đạt được mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội bền vững (Bộ Y tế, 2024).
Trong quá khứ, khi tình hình kinh tế còn nhiều khó khăn, phần lớn mọi người chỉ quan tâm đến việc duy trì sự sống chứ chưa thật sự chú trọng đến cuộc sống có chất lượng hay chưa. Trong khi tuổi thọ là một mục tiêu, CLCS mới là đích đến thực sự của mỗi người. Ngày nay, khi cuộc sống ngày càng được cải thiện, nhu cầu về CLCS, đặc biệt là CLCS đối với người cao tuổi càng phải được quan tâm, đánh giá một cách khoa học. Sau những năm tháng lao động, họ đã cống hiến cả đời cho gia đình và xã hội, họ xứng đáng được tận hưởng một cuộc sống an nhàn, được chăm sóc sức khỏe chu đáo và được sống trong tình yêu thương của gia đình và cộng đồng.3 Đặc điểm lão hóa và vấn đề sức khỏe của người cao tuổi 1.1 Một số đặc điểm lão hóa Ở cấp độ sinh học, lão hóa là kết quả của sự tích tụ nhiều loại tổn thương tế bào và phân tử theo thời gian.
Điều này dẫn đến sự suy giảm dần dần năng lực thể 5 chất và tinh thần, nguy cơ mắc bệnh ngày càng tăng và cuối cùng là tử vong. Ngoài những thay đổi sinh học, lão hóa thường gắn liền với những chuyển đổi khác trong cuộc sống như nghỉ hưu, chuyển đến nơi ở phù hợp hơn, cái chết của bạn bè và đối tác (World Health Organization, 2022). Trong cơ thể người cao tuổi quá trình lão hóa xảy ra với các mức độ khác nhau sẽ làm giảm hiệu lực cơ chế tự điều chỉnh, giảm khả năng thích nghi và bù trừ, do đó không đáp ứng được những đòi hỏi của sự sống. Sự lão hóa trong cơ thể người cao tuổi được ghi nhận với những thay đổi toàn bộ các tổ chức, cơ quan, bộ máy của cơ thể (Bộ Y tế, 2019).2 Vấn đề về sức khỏe ở người cao tuổi + Vấn đề về sức khỏe thể chất ở người cao tuổi Trung bình người cao tuổi ở Việt Nam mắc 3-4 bệnh.
Chi phí điều trị mỗi năm dành cho cho người cao tuổi cao gấp 8-10 lần người trẻ (Bộ Y tế, 2009). Tuổi càng cao sức đề kháng càng suy yếu khiến người cao tuổi phải đối mặt với nhiều vấn đề sức khỏe thể chất. - Hệ miễn dịch Suy giảm hệ miễn dịch chính là nguyên nhân lớn nhất gây nên tình trạng dễ nhiễm trùng ở người cao tuổi, thường gặp nhất là nhiễm trùng phổi. Quá trình lão hóa diễn ra ngày càng nhanh dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng tế bào T - tế bào mất dần theo tuổi tác.
Sự giảm sút sản sinh tế bào T có thể là do sự suy giảm chức năng của tuyến ức hoặc do tủy xương không tiếp tục sản sinh các tế bào gốc - tế bào sinh ra tế bào miễn dịch. - Hệ tim mạch Do sự suy giảm chức năng của các bộ phận thuộc hệ tim mạch như: suy giảm khả năng đàn hồi của cơ tim, mạch máu, suy giảm chức năng gan - thận, rối loạn chuyển hóa, suy nhược cơ thể, stress, ô nhiễm… dẫn tới sự phá hủy tế bào, thay đổi chức năng sinh lý của các cơ quan, từ đó làm tăng hay giảm nhịp tim, ảnh hưởng tới sự co giãn bình thường của cơ tim và các mạch máu. Những biến chứng mà người cao tuổi phải đối mặt là: tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim, suy tim, xơ vữa động mạch, bệnh van tim, loạn nhịp tim, đột quỵ… 6 - Hệ hô hấp Khi về già, hình dạng của lồng ngực biến đổi nhiều, khả năng hấp thụ oxy và máu động mạch của cơ thể giảm dẫn đến tình trạng thiếu oxy tổ chức. Đây chính là khởi nguồn khiến cho người già phải chịu đựng một loạt các bệnh viêm họng, viêm phế quản mạn tính, giãn phế quản, tâm phế mạn tính, hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính… - Hệ tiêu hóa Hệ miễn dịch suy giảm khiến cho các hệ khác trong cơ thể dễ bị các tác nhân gây bệnh tấn công, đặc biệt là hệ tiêu hóa.
Vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể, làm rối loạn hệ tiêu hóa và một loạt các bệnh như: viêm loét miệng, ăn không tiêu, đầy hơi, chướng bụng, táo bón hoặc đi lỏng. Các bệnh khác thường gặp bao gồm viêm loét dạ dày – tá tràng, trào ngược thực quản hoặc viêm đại tràng mạn tính. - Hệ thần kinh Lão hóa chính là căn nguyên gây nên sự hoạt động kém của hệ thần kinh kéo theo quá trình dẫn truyền xung động thần kinh cũng giảm, gây nên một loạt các chứng bệnh thần kinh ở người cao tuổi như: chức năng các giác quan suy giảm, rối loạn giấc ngủ, dễ cáu gắt, xúc động, nhạy cảm với sự thay đổi của xung quanh và của thời tiết… Nặng hơn là chứng trầm cảm, rối loạn về trí nhớ và khả năng nhận thức rất có thể dẫn đến chứng mất trí nhớ, teo não dẫn đến tử vong. - Hệ cơ xương khớp Khi về già, bộ máy vận động trở nên rệu rã, dễ bị tổn thương và khó chống cự lại được với các yếu tố gây hại của môi trường như chấn thương, tai nạn, bệnh tật.
Kết quả là người cao tuổi thường gặp thoái hoá khớp, loãng xương, đau cột sống thắt lưng, gút, ung thư xương… + Vấn đề dinh dưỡng Theo tuổi tác, chức năng của các cơ quan đều giảm dần, cường độ trao đổi chất cũng giảm dẫn đến thiếu hụt dinh dưỡng hấp thụ vào cơ thể. Người già thường ăn uống khó khăn do giảm dịch vị, mất răng, yếu mệt… nên càng thiếu hụt chất dinh dưỡng. Điều đó ảnh hưởng rất lớn đến tình trạng sức khỏe nói chung và là tiền đề gây ra nhiều bệnh tật ở người cao tuổi (Bộ Y tế, 2016). 7 + Vấn đề tâm lý ở người cao tuổi Những biến đổi tâm lý của người cao tuổi Sự thay đổi và giải phẫu về sinh lý thần kinh cao cấp dẫn đến những tâm lý rõ rệt của người cao tuổi và đặc trưng là giảm tốc độ và tính sinh động của các hoạt động tâm lý thể hiện ở những phương diện sau: Sự thay đổi về tính nết (tính cách): Tính cách là thuộc tính tâm lý ổn định, bền vững của cá nhân, thể hiện ở hệ thống thái độ và hành vi tương ứng đối với các mặt của hiện thực.
Đối với người cao tuổi, người ta thấy có những biến đổi như: ✓ Xu hướng đậm nét hóa (trội) những nét tính cách vốn đã có từ trước, chẳng hạn một người trước kia có tính cẩn thận, ngăn nắp thì nay về già tính cách này đậm nét hơn (cẩn thận đến mức kỳ cục quá đáng), người vốn hay lo mắc bệnh nay có biểu hiện ám ảnh nghĩ bệnh. ✓ Xu hướng thờ ơ đối với người xung quanh, đến các việc diễn ra xung quanh, ngại cái mới, ngại sự thay đổi, thường quay về cuộc sống nội tâm, sống với các kỷ niệm cũ.
