PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nam Định là một trong những tỉnh có nhiều làng nghề ở Việt Nam, hiện nay, toàn tỉnh có 58 làng nghề và được chia thành các nhóm ngành nghề sản xuất chính bao gồm: sản xuất cơ khí, mạ, sản xuất chế biến lương thực, thực phẩm, thủ công mỹ nghệ.(UBND Tỉnh Nam Định) Tỉnh Nam Định trong những năm gần đây với việc phát triển nền kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa đã tạo ra môi trường thuận lợi cho những doanh nghiệp ngoài quốc doanh phát triển, đặc biệt là các cơ sở vừa và nhỏ, các hộ gia đình sản xuất trong các làng nghề. Cùng với sự giàu lên nhanh chóng là nạn ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe người dân, sản xuất nông nghiệp và cảnh quan. Làng nghề đúc đồng Tống Xá là làng nghề truyền thống nổi tiếng thuộc xã Yên Xá, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định được phê duyệt theo quyết định số 52/2018 NĐ- CP của UBND tỉnh.
Sản phẩm của làng nghề phong phú đa dạng và góp phần tạo ra một lượng hàng hóa, giải quyết công ăn việc làm, tăng thu nhập cho người dân. Hầu hết, các cơ sở sản xuất của làng nghề đều sản xuất với quy mô nhỏ, thiết bị phục vụ sản xuất chủ yếu sử dụng nhiều nhiên liệu thô, lao động phổ thông không được đào tạo đầy đủ về chuyên môn và nước thải sau khi sản xuất gây ô nhiễm môi trường. Nhận thức rõ thực trạng trên, trong những năm gần đây huyện Ý Yên đã có những chiến lược, chính sách bảo vệ môi trường, giảm thiểu tác động của hoạt động sản xuất đúc đồng như tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường, các tác hại nguy hiểm từ nhiễm độc kim loại nặng cho người dân, cán bộ xã, huyện và tỉnh. Tuy nhiên những hộ sản xuất nhỏ, lẻ sản xuất tự do vẫn xảy ra ngày càng phức tạp, gây ảnh hưởng nặng nề đến môi trường đất nông nghiệp, thảm thực vật và nguồn nước sinh hoạt của người dân địa phương, 1 hơn thế nữa biện pháp thích ứng của người dân chưa rõ ràng (UBND xã Yên Xá, 2021).
Trước tình hình đó tôi thực hiện khóa luận với đề tài “Đánh giá ảnh hưởng của làng nghề đúc đồng Tống Xá đến môi trường tại xã Yên Xá, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định” Mục tiêu nghiên cứu của đề tài Đánh giá được hiện trạng môi trường đất, nước, thực vật tại làng nghề đúc đồng tại xã Yên Xá, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định. Đề xuất một số biện pháp bảo vệ môi trường tại làng nghề. Mục tiêu nghiên cứu - Đánh giá hiện trạng hoạt động của làng nghề đúc đồng Tống Xã, xã Yên Xá, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định - Xác định ảnh hưởng của làng nghề đúc đồng Tống Xã đến môi trường xung quanh từ đó cảnh báo nguy cơ ảnh hưởng từ làng nghề tới môi trường. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.
Hiện trạng phát triển làng nghề Nước ta có khoảng 2.009 làng nghề và làng có nghề, trong đó số làng nghề truyền thống được công nhận theo tiêu chí làng nghề hiện nay của Chính phủ là 1.134 làng nghề, 875 làng nghề truyền thống (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2020). Các làng nghề và sản phẩm của làng nghề đã tạo nên bản sắc cho nền kinh tế nói chung ở nước ta. Do ảnh hưởng của nhiều yếu tố về địa lý, đặc điểm tự nhiên, mật độ phân bố dân cư, điều kiện xã hội và truyền thống lịch sử nên sự phân bố và phát triển của các làng nghề giữa các vùng của nước ta là không đồng đều. Theo Tổng cục môi trường (2008), đa số làng nghề phân bố tập trung chủ yếu tại khu vực đồng bằng sông Hồng (chiếm khoảng 60%); miền Trung (chiếm khoảng 30%) và miền Nam (khoảng 10%).1: Phân loại làng nghề Việt Nam theo ngành nghề sản xuất (Nguồn: Tổng cục môi trường, 2008) 3 Căn cứ vào kết quả điều tra làng nghề trên cả nước, có thể thấy hoạt động của các làng nghề ở nước ta có thể phân chia thành 6 nhóm ngành sản xuất chính như sau: (1) Ươm tơ, dệt vải và may đồ da; (2) Chế biến lương thực thực phẩm, dược liệu; (3) Tái chế phế liệu (giấy, nhựa, kim loại,…); (4) Thủ công mỹ nghệ, thêu ren; (5) Vật liệu xây dựng, khai thác và chế tác đá; (6) Nhóm ngành nghề khác (hình 1.
Cách phân loại này giúp đánh giá ảnh hưởng của làng nghề đến môi trường, vì thực tế cho thấy mỗi ngành nghề, mỗi sản phẩm đều có những yêu cầu khác nhau về nguyên liệu, quy trình sản xuất khác nhau. Do đó, dạng chất thải cũng khác nhau, vì vậy sẽ có những tác động khác nhau đến môi trường (Đặng Kim Chi, 2005). Trong số các làng nghề hiện nay, loại hình làng nghề thủ công mỹ nghệ chiếm 39% lớn nhất trong cả nước; chế biến lương thực, thục phẩm, chăn nuôi giết mổ chiếm 20%; dệt nhuộm, ươm tơ, thuộc da chiếm 17%; vật liệu xây dựng và khai thác đá chiếm 5%; nghề khác chiếm 15% (hình 1. Làng nghề tái chế phế liệu chiếm 4% dù số lượng ít nhưng lại phát triển nhanh về quy mô và loại hình tái chế (chất thải kim loại, giấy, nhựa, vải đã qua sử dụng…).
Ngoài ra các làng nghề cơ khí chế tạo và đúc kim loại với nguyên liệu chủ yếu là sắt vụn, sắt thép phế liệu cũng được xếp vào loại làng nghề này. Các làng nghề truyền thống hình thành và phát triển với lịch sử vài trăm năm có thể kể đến như làng Giấy Yên Thái có cách đây hơn 800 năm, Làng Kim hoàn Định Công có cách đơn 1400 năm và Làng Dệt lụa Vạn Phúc thì đã có hơn 1700 năm, Làng nghề đúc đồng Tống Xá có cách đây hơn 900 năm. làng đúc đồng Đại Bái (Bắc Ninh) với hơn 900 năm phát triển, làng nghề gốm Bát Tràng (Hà Nội) có gần 500 năm tồn tại, nghề điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước (TP. Tuy nhiên, do ảnh hưởng bởi quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước, nhu cầu tiêu thụ sản phẩm của thị trường trong và ngoài nước thay đổi do đó mà những làng nghề phù hợp với thị trường có xu thế phát 4 triển mạnh, còn những làng nghề không thích ứng có khả năng bị suy thoái hoặc duy trì không phát triển (bảng 1.1: Xu thế phát triển của các làng nghề Việt Nam Dệt Chế biến lương Tái Thủ Vật liệu nhuộm, thực, thực chế công xây dựng Khu vực ươm tơ, phẩm, chăn phế mỹ khai thác thuộc da nuôi, giết mổ liệu nghệ đá Đồng bằng Sông Hồng 2 1 2 2 -1 Đông Bắc 1 1 0 0 0 Tây Bắc 1 1 0 0 0 Bắc Trung Bộ 1 2 1 1 1 Nam Trung Bộ 2 2 1 1 1 Tây Nguyên 1 0 0 0 1 Đông Nam Bộ 1 1 1 1 -1 Đồng Bằng Sông Cửu Long 1 1 1 1 -1 Ghi chú: -1 : suy thoái 0: không phát triển 1: phát triển 2: phát triển mạnh (Nguồn: Tổng cục môi trường, 2008) 1.
Ảnh hưởng của làng nghề tái chế kim loại đến môi trường 1. Các nguồn phát sinh chất thải từ làng nghề tái chế kim loại Với nguyên liệu có chứa kim loại chủ yếu từ các sản phẩm cơ khí, sản phẩm điện cũ hỏng, quá trình sản xuất của làng nghề tái chế kim loại hầu hết dựa vào công nghệ nhiệt để thu hồi phần kim loại cần thiết ra khỏi phế thải. Do đó, các yếu tố ảnh hưởng từ làng nghề tái chế kim loại là: Chất thải rắn: Các chất thải rắn từ lò đúc (xỉ than, kim loại) gây ảnh hưởng tới nguồn nước ngầm. Hoạt động của nghề đúc đồng thải ra một lượng lớn chất thải rắn mà chủ yếu là tro, xỉ từ than cháy và từ kim loại nóng cháy.
Lượng chất thải rắn của làng nghề tái chế kim loại có thành phần phức tạp, khó phân hủy bao gồm bavia, bụi kim loại, rỉ sắt. Do đó, môi trường đất chịu nhiều tác động của các chất độc hại. Ví dụ, các nguồn thải đổ bừa bãi của 5 các bãi kim loại tái chế phế sắt thải dùng làm nguyên liệu nấu phôi, lò xo, ống bơ, vỏ thùng sơn, hộp hóa chất, máy móc cũ, sắt gỉ… còn dính đầy nhựa, sơn, dầu mỡ lâu dần thấm vào đất (Đặng Đức Huy, 2016). Quá trình di chuyển của các chất ô nhiễm trong chất thải rắn vào đất hoặc hệ sinh thái chậm hơn so với trong nước thải, tuy nhiên do tải lượng xả thải lớn, mức độ tập trung chất thải cao, nếu như giải pháp quản lý không phù hợp chúng đem lại các nguy cơ rất lớn cho môi trường.2: Đặc trưng chất thải của một số làng nghề tái chế phế liệu Làng nghề Khí thải Nước thải Chất thải rắn Lượng CTR HC, bụi, Pb, COD, độ Vỏ ắc quy hỏng, rỉ 4,0 – 4,5 kg phế Tái chế chì COCL, HCN màu sắt, sắt vụn, đất thải/ bình ắc quy Nhựa phế liệu, CO, SO2, NO2, COD, BOD, Tái chế nhãn mác, băng 8,0 – 11,2 kg/tấn H2S, NH3, SS, dầu mỡ, độ nhựa ghim, các tạp phế liệu nhựa THC, bụi màu, colifrom chất,… COD, BOD, CO, SO2, NO2, Phế liệu giấy, bao 3,5 – 6,0 kg/tấn Tái chế giấy SS, dầu mỡ, độ H2S, NH3, bụi gói phế liệu giấy màu, colifrom Rỉ sắt, vụn sắt, đất, Tái chế kim CO, SO2, NO2, Độ màu, dầu, 11,5 – 13,2 bùn mạ, mạt kim loại Pb, Zn, bụi Fe, Cr, CN kg/tấn phế liệu loại (Nguyễn Thị Kim Thái và Lương Thị Mai Hương, 2011) Qua bảng trên cho thấy các làng nghề tái chế đều thải ra ngoài môi trường dưới các dạng khí thải, nước thải, chất thải rắn.
Các làng nghề tái chế này đã thải ra ngoài môi trường các loại chất thải chung như: bụi, CO, SO2, NO2, COD, BOD, độ màu, dầu mỡ… Ngoài ra, làng nghề tái chế nhựa thải ra ngoài môi trường chất thải chứa coliform; làng nghề tái chế giấy chất thải chứa dầu mỡ, độ màu, coliform; làng nghề tái chế kim loại chất thải chứa kim loại nặng, độ màu, dầu mỡ. Lượng phế thải rắn/đơn vị phế liệu tái chế ở mỗi 6 làng nghề là khác nhau. Tái chế chì lượng phế thải rắn/đơn vị phế liệu tái chế là 4,0 – 4,5 kg phế thải/bình ắc quy; tái chế nhựa là 8,0 – 11,2 kg/tấn phế liệu nhựa; tái chế giấy là 3,5 – 6,0 kg/tấn phế liệu giấy; tái chế kim loại là 11,5 – 13,2 kg/tấn phế liệu là làng nghề có lượng phế thải rắn/đơn vị phế liệu tái chế cao nhất so với 3 loại làng nghề còn lại, do đó sự ảnh hưởng đến môi trường làng nghề cũng như môi trường khu vực xung quanh là rất lớn.