Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 1. Các vấn đề thể loại 1. Truyện ngắn và các đặc điểm của truyện ngắn 1. Khái niệm truyện ngắn Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về truyện ngắn.
Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, truyện ngắn được xác định là “thể tài tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập đến hầu hết các phương diện đời sống con người và xã hội. Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung lượng; tác phẩm truyện ngắn thích hợp với người tiếp nhận (độc giả) đọc nó liền mạch không nghĩ” [2;tr16]. Từ điển thuật ngữ văn học lại cũng giải thích “Truyện ngắn là hình thức tự sự loại nhỏ; truyện ngắn khác với truyện vừa ở dung lượng nhỏ hơn, tập trung mô tả một mảnh của cuộc sống: một biến cố hay một vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đời sống nhân vật, thể hiện một khía cạnh nào đó của vấn đề xã hội” [36;tr14]. Các định nghĩa trên bổ sung cho nhau để làm nổi bật rõ những đặc trưng cơ bản nhất của truyện ngắn.
Theo đó, trong luận văn này, người viết đi theo khái niệm của Từ điển văn học để triển khai các chương 2 và 3. Đặc trưng của truyện ngắn Trước hết, truyện ngắn có dung lượng nhỏ nhưng lại có sức chứa, sức mở lớn. “Sở dĩ truyện ngắn ngắn, sở dĩ người ta có thể viết ngắn là vì người ta đã biết quá nhiều. Nhiều đến mức có thể tước bỏ tất cả những gì phù phiếm, không cốt lõi, không quan trọng.
Phải có rất nhiều nguyên liệu thì mới có thể chưng cất. Truyện ngắn vì nó là tác phẩm nghệ thuật chưng cất, chứ không phải là nguyên liệu thô” [10;tr16]. Tuy nhiên, “dung lượng truyện ngắn hiện nay rất lớn, trong độ ba trang mấy nghìn chữ mà rõ mặt cuộc đời, một kiếp LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 người, một thời đại…Các truyện ngắn bây giờ rất nặng, dung lượng của nó là dung lượng của cả một cuốn tiểu thuyết, bởi vì cái đặc sắc của thể loại buộc nó phải dồn nén lại, cho đến sắc lịm, nhọn hoắt. Như vậy dung lượng hay chất lượng nghệ thuật của truyện ngắn bình đẳng với tiểu thuyết” [10;tr16].
Truyện ngắn thường có độ dài chỉ từ vài dòng đến vài chục trang, được kể bằng văn xuôi và có xu hướng ngắn gọn, súc tích hơn các câu truyện dài như tiểu thuyết. Truyện ngắn là tiếng nói nhanh nhạy nhất, phản ánh thời sự các vấn đề nóng hổi của thời đại, con người một cách chính xác. Vì là một thể loại năng động nên truyện ngắn hiện nay mang trong mình nhiều dấu hiệu không ổn định, cách xây dựng truyện ngắn hiện nay uyển chuyển đa dạng hơn, xu hướng tự nới mở, không ngừng cách tân trong cách thức diễn đạt, khiến truyện ngắn linh hoạt hơn. Đây cũng chỉ là những khả năng, đặc điểm mang tính bản thể của thể loại truyện ngắn.
Truyện ngắn đã tạo cho bản thân thể loại những giá trị riêng biệt. Mỗi truyện ngắn gây một ấn tượng sâu đậm về cuộc đời và tình người, nói như D. Boulanger là: “Đánh thức và cuốn hút cả năm giác quan của người đọc”. Tạo được ấn tượng nổi bật nhất và những chiều sâu chưa nói hết, đó chính là điều khiến truyện ngắn luôn hấp dẫn bạn đọc.
Truyện ngắn phản ánh đời sống trong tính khách quan của nó, qua con người, hành vi, sự kiện được miêu tả và được kể lại bởi người kể chuyện (trần thuật) nào đó. Cốt truyện với một chuỗi các tình tiết, sự kiện, biến cố xảy ra liên tiếp tạo nên sự vận động của hiện thực được phản ánh, góp phần khắc họa tính cách nhân vật, số phận từng cá nhân. Nhà văn Ma Văn Kháng đã ý thức rõ về điều này: “Vấn đề là anh tổ chức sao cho truyện ngắn của anh thành một lát cắt gọn ghẽ. Như người ta vẫn nói, không xô đẩy xộc xệch, thậm chí không thừa một chi tiết nào” [10;tr17].
Nhà văn Nguyễn Minh Châu đã so sánh nó với tiểu thuyết: “Nếu tiểu thuyết là một đoạn của dòng đời thì truyện ngắn là cái mặt cắt LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 13 của dòng đời. Vì thế mà cũng như kịch ngắn, truyện ngắn đòi hỏi ở người viết một công việc tổ chức và cấu trúc truyện hết sức nghiêm ngặt. Quả thực có một thứ kỹ thuật tinh xảo – kĩ thuật viết truyện ngắn. Nó cũng giống như kĩ thuật của người làm pháo, dồn nén tư tưởng vào trong một cốt truyện thật ngắn gọn, thật tự nhiên” [10;tr17].
Kết cấu của truyện ngắn không chia thành nhiều tầng mà thường được xây dựng theo nguyên tắc tương phản hoặc liên tưởng. Nhân vật được miêu tả chi tiết và sinh động trong mối quan hệ với hoàn cảnh, với môi trường xung quanh. Truyện không bị gò bó về không gian, thời gian, có thể đi sâu vào tâm trạng con người, những cảnh đời cụ thể. “Trong một tác phẩm nếu là truyện ngắn, do lệ thuộc vào số trang eo hẹp, cốt truyện tập trung, sự kiện dồn dập, đường dây chặt chẽ, cho nên số lượng phân phối nhân vật cũng không phải nhiều” [10;tr17].
Paul Bourget - nhà văn và nhà phê bình Pháp thế kỷ 20 nhận định về thể loại trên: "Phong cách của truyện ngắn và của tiểu thuyết rất khác nhau. Phong cách của truyện ngắn là thuộc về tình tiết. Cái tình tiết mà truyện ngắn dự định diễn tả, truyện ngắn đã tách nó ra, làm cô lập nó lại. Các tình tiết mà cả dãy đã làm nên đối tượng của tiểu thuyết, tiểu thuyết đã làm ngưng kết chúng, nối chúng lại với nhau.
Tiểu thuyết tiến hành thông qua các triển khai, còn truyện ngắn thông qua sự tập trung. Truyện ngắn là độc tấu. Tiểu thuyết là giao hưởng" [10;tr17]. Truyện ngắn ít nhân vật, nhà văn không thể miêu tả quá trình phát triển tính cách của nhân vật từ trưởng thành, biến đổi, đấu tranh hay dằn vặt như trong tiểu thuyết, mà chỉ đi sâu vào một vài khía cạnh, một thời điểm trong cuộc đời nhân vật.
Dù không được khắc họa rõ về ngoại hình, lý lịch nhưng người ta vẫn hình dung được gương mặt tinh thần tương đối trọn vẹn của nhân vật và gây được một ấn tượng sâu đậm về cuộc đời và con người. Nếu mỗi nhân vật của tiểu thuyết là một thế giới thì mỗi nhân vật của truyện ngắn là LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 14 một mảnh nhỏ của thế giới. Có nghĩa truyện ngắn thường không nhắm tới việc khắc họa những tính cách điển hình, nhiều mặt trong tương quan với hoàn cảnh. Nhân vật của truyện ngắn thường là hiện thân cho một quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người.
Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một thời gian, không gian hạn chế, chức năng của nó là nhận ra một điều gì đó sâu sắc về cuộc đời và tình người. Truyện ngắn sử dụng nhiều hình thức ngôn ngữ khác nhau. Ngoài ngôn ngữ người kể chuyện còn có ngôn ngữ nhân vật. Bên cạnh lời đối đáp còn có lời độc thoại nội tâm.
Lời kể khi thì ở bên ngoài khi thì nhập tâm vào nhân vật. Ngôn ngữ kể chuyện gần với ngôn ngữ đời sống. Tóm lại, truyện ngắn đem đến cho chúng ta bức tranh tập trung mô tả một mảnh của cuộc sống. Tuy dung lượng nhỏ nhưng thông qua những biến cố của đời sống nhân vật, nhà văn đã thể hiện những khía cạnh đáng quan tâm của đời sống xã hội.
Vì thế, truyện ngắn có sức hấp dẫn riêng và ngày càng có vị trí quan trọng trong văn học hiện đại. Tản văn và các đặc điểm của tản văn 1.1 Khái niệm tản văn Tản văn là thể loại văn học “chú trọng việc ghi lại những gì đã trải qua, đã cảm thấy, thể nghiệm liên tưởng của cái tôi hoặc ghi lại những câu chuyện, những trạng thái cảnh vật hoặc trữ tình hoài niệm. Đây là thể loại tác phẩm văn học giàu tính trữ tình, rộng rãi về đề tài, tinh túy về nội dung, khuôn khổ tương đối nhỏ” [36;tr391]. Tác giả còn có thể dựa vào nội dung cần viết mà tự do điều chỉnh, biến hóa tùy ý.
Tất cả những điều chừng như tủn mủn đều có thể là cái cớ cho một tản văn ra đời, ví dụ: một sự việc xảy ra trong gia đình, một âm thanh vang lên cuối phố,…Những điều đó hòa với LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 15 sức cảm, sức nghĩ, độ rộng và chiều sâu trong trường liên tưởng của người viết để tạo ra tản văn. Tản văn còn là thể loại coi trọng tính phải chân thực. Tản văn cũng có ngôn ngữ mới mẻ, thủ pháp biểu hiện linh hoạt, văn phong sáng sủa, cách viết không câu nệ, có thể trần thuật lại diễn biến sự việc, cũng có thể miêu tả hình tượng nhân vật, có thể mượn vật gửi gắm tình cảm, phát biểu quan điểm.2 Đặc trưng của tản văn Tính tự do là một đặc trưng của tản văn. Nhiều khi người đọc có cảm giác đọc tản văn như đọc các chi tiết tản mạn.
Tuy nhiên, đó là cái tản mạn có logic, không phải là lộn xộn, thiếu trật tự, không có tính văn chương. Trong cái tản mạn vẫn có nguồn cảm xúc, tư tưởng chủ đạo xuyên suốt. Những điều mà tản văn viết dường như vô cùng tản mạn, nhưng thực ra lại rất thống nhất về chủ đề, tình cảm, tư tưởng (mặc dù tản mạn về tài liệu, hình thức, thủ pháp…). Tản văn thể hiện sự tự do, phóng túng ngay từ trong việc chọn đề tài.
Đó là các đề tài khá nhỏ, mang tính đời thường mà ít người để ý. Rồi tới bố cục kết cấu, tản văn cũng không cần một quy tắc chuẩn mực như văn nghị luận thông thường hay cách viết sáng tạo, gây tò mò như truyện. Tản văn cứ nhẹ nhàng, thong dong đi hết ý tưởng của tác giả mà không cần bố cục nào rõ ràng. Nó có lúc gần lúc xa, lúc trước lúc sau.
Tác giả đã căn cứ vào ý đồ sáng tác của mình và nhu cầu biểu hiện để tổ chức trật tự ý tứ cho bài. Ở đó, ta thấy hiện thực và lịch sử, tự nhiên và xã hội có sự giao thoa, triết lí và cuộc sống hằng ngày có sự giao thoa, thậm chí trên trời dưới đất, trần gian tiên giới đều có thể liên kết vào một điểm. Hay việc vận dụng thủ pháp biểu hiện đều ít có tính quy phạm, cách thức, hạn chế, tất cả đều lấy cảm nhận và lấy tác giả làm trung tâm. Tự do trong nội dung đi kèm tự do trong hình thức.
Thể loại tản văn linh hoạt có giao LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.