Đặc điểm du nhập của từ vay mượn gốc Ấn Âu trong tiếng Việt hiện đại

Luận văn thạc sĩ phân tích ngôn ngữ việt nam đặc điểm du nhập của từ vay mượn gốc ấn âu trong tiếng việt hiện đại, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi

• Tác giả: Nguyễn Thị Quỳnh Vân
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Phương Lâm
• Trường học: Trường Đại Học Hải Phòng
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Việt Nam
• Đề tài: Đặc Điểm Du Nhập Của Từ Vay Mượn Gốc Ấn - Âu Trong Tiếng Việt Hiện Đại
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tiếp xúc ngôn ngữ
• 1.1.1. Khái niệm tiếp xúc ngôn ngữ
• 1.1.2. Đặc điểm của hiện tượng tiếp xúc ngôn ngữ
• 1.1.3. Các kiểu tiếp xúc ngôn ngữ
• 1.1.4. Con đường tiếp xúc ngôn ngữ
• 1.1.5. Hệ quả của tiếp xúc ngôn ngữ
• 1.2. Vay mượn từ vựng
• 1.2.1. Khái niệm vay mượn từ vựng
• 1.2.2. Con đường vay mượn từ vựng
• 1.2.3. Từ ngoại lai trong tiếng Việt
• 1.2.3.1. Một số khái niệm liên quan
• 1.2.3.2. Các nhóm từ ngoại lai trong tiếng Việt
• 2. CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM VIỆT HÓA CỦA TỪ VAY MƯỢN GỐC ẤN - ÂU TRONG TIẾNG VIỆT HIỆN ĐẠI
• 2.1. Hiện trạng của từ vay mượn gốc Ấn - Âu trong tiếng Việt
• 2.1.1. Nhóm từ mượn gốc Pháp
• 2.1.2. Nhóm từ mượn gốc Anh
• 2.2. Xu hướng biến đổi phạm vi sử dụng của từ gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt
• 2.3. Mức độ Việt hóa của từ vay mượn gốc Ấn-Âu
• 2.3.1. Đặc điểm Việt hóa về mặt cấu tạo của từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại
• 2.3.1.1. Việt hóa về ngữ âm
• 2.3.1.2. Những đặc điểm Việt hóa về phương thức cấu tạo từ của từ gốc Ấn - Âu
• 2.3.2. Đặc điểm Việt hóa về mặt ngữ nghĩa của từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại
• 2.3.2.1. Biến đổi nghĩa
• 2.3.2.2. Phát sinh thêm nghĩa mới
• 2.3.2.3. Thay đổi nghĩa tình thái
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM TIẾP NHẬN VÀ SỬ DỤNG TỪ VAY MƯỢN GỐC ẤN-ÂU TRONG TIẾNG VIỆT HIỆN ĐẠI
• 3.1. Đặc điểm tiếp nhận từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại
• 3.2. Nguyên nhân tiếp nhận từ vay mượn gốc Ấn-Âu vào tiếng Việt hiện đại
• 3.3. Một số con đường tiếp nhận từ vay mượn gốc Ấn-Âu vào tiếng Việt hiện đại
• 3.4. Đặc điểm sử dụng từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại
• 3.5. Những yếu tố ảnh hưởng đến việc sử dụng từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại
• 3.6. Mức độ sử dụng của từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại
• 3.7. Ảnh hưởng của từ vay mượn gốc Ấn-Âu đối với tiếng Việt
• 3.7.1. Ảnh hưởng tích cực
• 3.7.2. Ảnh hưởng tiêu cực
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Từ vay mượn và gốc Ấn Âu trong tiếng Việt hiện đại

Luận văn tập trung nghiên cứu từ vay mượn có gốc Ấn Âu trong tiếng Việt hiện đại, đặc biệt là từ gốc Pháp và Anh. Từ mượn là hiện tượng phổ biến trong quá trình tiếp xúc ngôn ngữ, giúp bổ sung và làm phong phú vốn từ vựng. Tiếng Việt hiện đại đã tiếp nhận nhiều từ ngữ nước ngoài, đặc biệt là từ ngôn ngữ Ấn Âu, do ảnh hưởng của quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế. Luận văn cũng phân tích quá trình Việt hóa các từ mượn này, từ ngữ âm đến ngữ nghĩa, nhằm làm rõ sự thích nghi của chúng trong hệ thống ngôn ngữ Việt.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của từ vay mượn

Từ vay mượn là những từ được tiếp nhận từ ngôn ngữ khác thông qua quá trình tiếp xúc ngôn ngữ. Trong tiếng Việt hiện đại, các từ mượn gốc Ấn Âu thường xuất hiện trong các lĩnh vực như khoa học, công nghệ, và văn hóa. Quá trình này không chỉ bù đắp sự thiếu hụt từ vựng mà còn làm tăng khả năng biểu đạt của tiếng Việt. Luận văn nhấn mạnh rằng, việc tiếp nhận từ mượn là một hiện tượng tự nhiên và tất yếu trong sự phát triển của ngôn ngữ.

1.2. Sự ảnh hưởng của ngôn ngữ Ấn Âu

Ngôn ngữ Ấn Âu, đặc biệt là tiếng Pháp và tiếng Anh, đã có ảnh hưởng sâu sắc đến tiếng Việt hiện đại. Sự du nhập của các từ mượn gốc Ấn Âu diễn ra mạnh mẽ từ thế kỷ XX, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa. Luận văn chỉ ra rằng, các từ mượn này không chỉ xuất hiện trong văn bản chính thức mà còn phổ biến trong giao tiếp hàng ngày, thể hiện sự thích nghi và biến đổi của tiếng Việt trước những tác động từ bên ngoài.

II. Quá trình Việt hóa từ vay mượn gốc Ấn Âu

Luận văn phân tích quá trình Việt hóa các từ mượn gốc Ấn Âu trong tiếng Việt hiện đại, bao gồm cả mặt ngữ âm, cấu tạo từ, và ngữ nghĩa. Quá trình này giúp các từ mượn thích nghi với hệ thống ngôn ngữ Việt, đồng thời giữ được bản sắc riêng của tiếng Việt. Ngữ âm học và từ vựng học là hai lĩnh vực chính được nghiên cứu để làm rõ sự biến đổi của các từ mượn.

2.1. Việt hóa về mặt ngữ âm

Quá trình Việt hóa về mặt ngữ âm của các từ mượn gốc Ấn Âu được thực hiện thông qua việc điều chỉnh cách phát âm sao cho phù hợp với hệ thống âm vị tiếng Việt. Ví dụ, từ 'restaurant' trong tiếng Pháp được Việt hóa thành 'nhà hàng'. Luận văn chỉ ra rằng, sự biến đổi ngữ âm này không chỉ giúp từ mượn dễ dàng được chấp nhận mà còn tạo ra sự hài hòa trong hệ thống ngôn ngữ Việt.

2.2. Việt hóa về mặt ngữ nghĩa

Ngoài ngữ âm, các từ mượn gốc Ấn Âu còn trải qua quá trình Việt hóa về mặt ngữ nghĩa. Điều này thể hiện qua việc các từ mượn được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau, đôi khi với ý nghĩa khác biệt so với ngôn ngữ gốc. Ví dụ, từ 'cà phê' trong tiếng Pháp chỉ loại thức uống, nhưng trong tiếng Việt, nó còn mang ý nghĩa văn hóa và xã hội. Luận văn nhấn mạnh rằng, sự biến đổi ngữ nghĩa này là một phần quan trọng trong quá trình thích nghi của từ mượn.

III. Ảnh hưởng của từ vay mượn gốc Ấn Âu đối với tiếng Việt

Luận văn đánh giá ảnh hưởng ngôn ngữ của các từ mượn gốc Ấn Âu đối với tiếng Việt hiện đại, cả tích cực và tiêu cực. Một mặt, các từ mượn giúp làm phong phú vốn từ vựng và tăng khả năng biểu đạt. Mặt khác, việc lạm dụng từ mượn có thể làm mất đi sự trong sáng của tiếng Việt. Luận văn cũng đề cập đến vai trò của ngôn ngữ học so sánh trong việc nghiên cứu sự tương tác giữa các ngôn ngữ.

3.1. Ảnh hưởng tích cực

Các từ mượn gốc Ấn Âu đã góp phần làm phong phú vốn từ vựng của tiếng Việt hiện đại, đặc biệt trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, và văn hóa. Chúng giúp tiếng Việt có khả năng biểu đạt tốt hơn trong bối cảnh toàn cầu hóa. Luận văn cũng chỉ ra rằng, việc tiếp nhận từ mượn là một quá trình tự nhiên, phản ánh sự phát triển và thích nghi của ngôn ngữ.

3.2. Ảnh hưởng tiêu cực

Bên cạnh những ảnh hưởng tích cực, việc lạm dụng từ mượn gốc Ấn Âu có thể dẫn đến sự mất cân bằng trong hệ thống ngôn ngữ Việt. Luận văn cảnh báo rằng, nếu không có sự kiểm soát, tiếng Việt có thể bị ảnh hưởng tiêu cực, làm mất đi bản sắc văn hóa và ngôn ngữ truyền thống. Điều này đòi hỏi sự cân nhắc kỹ lưỡng trong việc sử dụng từ mượn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Tiếng Việt hiện đại đang trải qua quá trình biến đổi sâu sắc dưới tác động của sự du nhập từ các ngôn ngữ gốc Ấn-Âu, đặc biệt là tiếng Pháp và tiếng Anh. Theo thống kê, có khoảng hơn 2.000 từ mượn gốc Pháp được sử dụng phổ biến tại Việt Nam, trong khi từ mượn gốc Anh cũng tăng nhanh với hàng nghìn từ mới xuất hiện trong các lĩnh vực như công nghệ thông tin, kinh tế, văn hóa và giao tiếp xã hội. Hiện tượng vay mượn từ vựng không chỉ là sự bổ sung từ ngữ thiếu hụt mà còn làm phong phú vốn từ, nâng cao khả năng biểu đạt của tiếng Việt. Tuy nhiên, sự du nhập này cũng đặt ra nhiều vấn đề về việc giữ gìn sự trong sáng và bản sắc của tiếng Việt.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích đặc điểm du nhập, quá trình Việt hóa về mặt cấu trúc, ngữ nghĩa và sử dụng của từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại, từ đó đánh giá tác động của chúng đối với sự phát triển của tiếng Việt. Phạm vi khảo sát tập trung vào các từ mượn gốc Pháp, Anh và một số ngôn ngữ Ấn-Âu khác, trong giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến nay, dựa trên nguồn dữ liệu từ sách báo, truyền thông, mạng xã hội và giao tiếp thực tế tại Việt Nam. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cái nhìn khách quan về hiện trạng từ vay mượn, góp phần định hướng chính sách bảo tồn và phát triển ngôn ngữ trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên lý thuyết tiếp xúc ngôn ngữ (contact linguistics), được phát triển từ công trình của U. Weinreich (1953), định nghĩa tiếp xúc ngôn ngữ là sự tác động qua lại giữa hai hoặc nhiều ngôn ngữ trong môi trường đa ngôn ngữ, ảnh hưởng đến cấu trúc và vốn từ vựng của các ngôn ngữ đó. Lý thuyết này giúp giải thích nguyên nhân và cơ chế vay mượn từ vựng trong tiếng Việt hiện đại.

Ngoài ra, luận văn áp dụng mô hình Việt hóa từ vay mượn, tập trung vào ba khía cạnh chính: (1) Việt hóa về mặt ngữ âm, bao gồm sự biến đổi phụ âm, nguyên âm và thanh điệu; (2) Việt hóa về mặt cấu tạo từ, như rút gọn âm tiết, mở rộng âm tiết, thay đổi tổ hợp phụ âm; (3) Việt hóa về mặt ngữ nghĩa, gồm biến đổi nghĩa, phát sinh nghĩa mới và thay đổi nghĩa tình thái. Các khái niệm chuyên ngành như từ vay mượn (loanword), từ ngoại lai, từ gốc Ấn-Âu, và mức độ Việt hóa được làm rõ để phân tích sâu sắc hiện tượng ngôn ngữ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng. Nguồn dữ liệu chính bao gồm: (1) tư liệu sách báo, báo chí, tài liệu học thuật; (2) các phương tiện truyền thông đại chúng như phát thanh, truyền hình; (3) dữ liệu từ các diễn đàn, mạng xã hội và khảo sát thực tế trong giao tiếp tiếng Việt. Phạm vi khảo sát tập trung từ đầu thế kỷ XX đến nay, nhằm phản ánh sự biến đổi và xu hướng hiện đại của từ vay mượn.

Cỡ mẫu khảo sát gồm khoảng 3.000 từ mượn gốc Pháp và hàng nghìn từ mượn gốc Anh được phân loại theo lĩnh vực và từ loại. Phương pháp phân tích bao gồm phân tích thành tố ngữ âm, cấu trúc từ, phân tích ngữ nghĩa và mô tả hiện tượng Việt hóa. Timeline nghiên cứu kéo dài trong vòng 12 tháng, từ thu thập dữ liệu, phân tích đến tổng hợp kết quả và hoàn thiện luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt: Có khoảng hơn 2.000 từ mượn gốc Pháp được sử dụng phổ biến, chiếm 94% số từ vay mượn không phải tiếng Hán. Từ mượn gốc Anh cũng tăng nhanh, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ thông tin (chiếm 14,2%), âm nhạc (11,6%), thể thao (5,6%) và thời trang (5,6%). Danh từ chiếm đa số trong các từ mượn, với tỉ lệ lên đến 98,64% trong nhóm từ Pháp và 73,8% trong nhóm từ Anh.

2. Đặc điểm Việt hóa về mặt ngữ âm: Từ vay mượn gốc Ấn-Âu trải qua các biến đổi như rút gọn âm tiết (ví dụ: "bombe" thành "bom", "enveloppe" thành "lốp"), mở rộng âm tiết (đơn tiết thành song tiết như "Giu-ve" từ "Juventus"), thay đổi phụ âm đầu và cuối phù hợp với hệ thống âm vị tiếng Việt (ví dụ: "chef" thành "sếp", "robot" thành "rô-bốt"). Thanh điệu được thêm vào để phù hợp với ngữ điệu tiếng Việt, với thanh ngang và thanh sắc chiếm ưu thế.

3. Đặc điểm Việt hóa về mặt cấu tạo từ: Từ mượn chủ yếu là danh từ đơn và từ phức, ít có thành ngữ hay cụm từ. Các từ mượn được cấu tạo lại theo quy luật tiếng Việt, như lược bỏ phụ âm không phù hợp, thêm nguyên âm để tạo âm tiết, hoặc giữ nguyên nhóm phụ âm đầu trong một số trường hợp quốc tế hóa.

4. Đặc điểm sử dụng và tác động xã hội: Từ mượn gốc Anh thường được sử dụng trong giao tiếp hàng ngày, đặc biệt trong giới trẻ và lĩnh vực công nghệ, thể hiện sự hội nhập và cập nhật xu hướng toàn cầu. Một số từ mượn gốc Pháp đã bị đào thải hoặc thay thế do không còn phù hợp với thực tiễn (ví dụ: các từ hành chính thời Pháp như "cẩm", "cu-lít"). Việc sử dụng từ mượn cũng phản ánh sự thay đổi về nhận thức và thái độ xã hội đối với ngôn ngữ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của hiện tượng vay mượn từ vựng gốc Ấn-Âu là do nhu cầu bổ sung từ ngữ mới trong các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, văn hóa và xã hội khi tiếng Việt chưa có từ tương đương. Sự tiếp xúc lịch sử lâu dài với tiếng Pháp và sự bùng nổ toàn cầu hóa cùng với vai trò của tiếng Anh đã thúc đẩy quá trình này. So với từ mượn gốc Hán, từ mượn gốc Ấn-Âu có mức độ Việt hóa thấp hơn do sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ và âm vị học.

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các công trình trước đây, đồng thời cập nhật xu hướng mới như sự thay thế từ mượn cũ bằng từ mới (ví dụ: "chat-room" dần nhường chỗ cho "group", "inbox"). Việc trình bày dữ liệu qua biểu đồ tần suất từ mượn theo lĩnh vực và bảng phân loại mức độ Việt hóa sẽ giúp minh họa rõ nét hơn các phát hiện.

Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý và phát triển ngôn ngữ, đồng thời góp phần nâng cao nhận thức về vai trò của từ vay mượn trong việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt trong bối cảnh hội nhập.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giáo dục và tuyên truyền về sử dụng từ ngữ: Đẩy mạnh các chương trình giáo dục nhằm nâng cao nhận thức của người dân về việc sử dụng từ vay mượn phù hợp, đặc biệt trong môi trường học đường và truyền thông đại chúng. Mục tiêu giảm thiểu việc lạm dụng từ ngoại lai không cần thiết trong vòng 3 năm tới, do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các cơ quan truyền thông thực hiện.

2. Xây dựng và cập nhật từ điển chuẩn hóa từ vay mượn: Tổ chức biên soạn từ điển chuyên ngành và từ điển tiếng Việt hiện đại có chú trọng phân loại và giải thích mức độ Việt hóa của từ vay mượn gốc Ấn-Âu. Mục tiêu hoàn thành trong 2 năm, do Viện Ngôn ngữ học chủ trì.

3. Khuyến khích nghiên cứu và phát triển từ thuần Việt thay thế từ vay mượn: Hỗ trợ các nhà ngôn ngữ học và nhà văn hóa phát triển các từ thuần Việt mới nhằm thay thế các từ vay mượn không cần thiết, góp phần bảo tồn bản sắc ngôn ngữ. Mục tiêu tăng 20% số từ thuần Việt được sử dụng trong văn bản chính thức trong 5 năm, do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp thực hiện.

4. Quản lý và kiểm soát việc sử dụng từ vay mượn trong truyền thông: Ban hành các quy định về việc sử dụng từ ngữ trong báo chí, truyền hình và mạng xã hội, hạn chế việc sử dụng từ vay mượn không phù hợp hoặc gây khó hiểu cho người nghe. Mục tiêu giảm 30% số từ vay mượn không cần thiết trong các phương tiện truyền thông trong 3 năm, do Bộ Thông tin và Truyền thông giám sát.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà ngôn ngữ học và nghiên cứu ngôn ngữ: Luận văn cung cấp dữ liệu và phân tích chi tiết về hiện tượng vay mượn từ vựng gốc Ấn-Âu, giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về quá trình Việt hóa và tác động xã hội của từ vay mượn.

2. Giáo viên và cán bộ giáo dục: Tài liệu hữu ích để xây dựng chương trình giảng dạy tiếng Việt, đặc biệt trong việc hướng dẫn học sinh nhận biết và sử dụng từ vay mượn một cách hợp lý, góp phần bảo vệ sự trong sáng của tiếng Việt.

3. Biên tập viên, nhà báo và người làm truyền thông: Giúp nâng cao nhận thức về việc lựa chọn từ ngữ phù hợp trong các sản phẩm truyền thông, tránh lạm dụng từ ngoại lai gây khó hiểu hoặc mất bản sắc ngôn ngữ.

4. Nhà quản lý văn hóa và ngôn ngữ: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng chính sách quản lý và phát triển ngôn ngữ, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa, nhằm bảo tồn và phát huy giá trị tiếng Việt.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao tiếng Việt lại vay mượn nhiều từ gốc Ấn-Âu?
   Tiếng Việt vay mượn từ gốc Ấn-Âu chủ yếu do nhu cầu bổ sung từ ngữ mới trong các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, văn hóa và xã hội khi chưa có từ tương đương. Ngoài ra, sự tiếp xúc lịch sử với tiếng Pháp và sự phổ biến toàn cầu của tiếng Anh cũng thúc đẩy quá trình này.

2. Mức độ Việt hóa của từ vay mượn gốc Ấn-Âu như thế nào?
   Mức độ Việt hóa rất đa dạng, từ những từ đã được Việt hóa cao độ như "cà phê", "kem", đến những thuật ngữ khoa học giữ nguyên hình thức gốc như "electron", "microphon". Việt hóa bao gồm biến đổi ngữ âm, cấu trúc từ và thêm thanh điệu phù hợp với tiếng Việt.

3. Từ vay mượn có ảnh hưởng tích cực hay tiêu cực đến tiếng Việt?
   Từ vay mượn giúp làm phong phú vốn từ, nâng cao khả năng biểu đạt và đáp ứng nhu cầu giao tiếp hiện đại. Tuy nhiên, nếu lạm dụng có thể làm mất bản sắc ngôn ngữ, gây khó hiểu và làm giảm sự trong sáng của tiếng Việt.

4. Làm thế nào để hạn chế việc lạm dụng từ vay mượn?
   Cần tăng cường giáo dục, xây dựng từ điển chuẩn hóa, khuyến khích phát triển từ thuần Việt thay thế và quản lý việc sử dụng từ ngữ trong truyền thông để hạn chế lạm dụng từ vay mượn không cần thiết.

5. Từ mượn gốc Pháp và gốc Anh khác nhau như thế nào trong tiếng Việt?
   Từ mượn gốc Pháp du nhập sớm hơn, có mức độ Việt hóa cao và phổ biến trong nhiều lĩnh vực truyền thống như ẩm thực, giao thông. Từ mượn gốc Anh xuất hiện muộn hơn nhưng tăng nhanh, đặc biệt trong công nghệ, kinh tế và giao tiếp hiện đại, thường giữ nguyên hình thức gốc hơn.

Kết luận

• Tiếng Việt hiện đại tiếp nhận một lượng lớn từ vay mượn gốc Ấn-Âu, chủ yếu từ tiếng Pháp và tiếng Anh, với hơn 2.000 từ gốc Pháp và hàng nghìn từ gốc Anh được sử dụng phổ biến.
• Quá trình Việt hóa từ vay mượn diễn ra đa dạng về mặt ngữ âm, cấu trúc và ngữ nghĩa, giúp các từ này hòa nhập vào hệ thống tiếng Việt.
• Từ vay mượn góp phần làm phong phú vốn từ và nâng cao khả năng biểu đạt, đồng thời đặt ra thách thức trong việc giữ gìn sự trong sáng và bản sắc ngôn ngữ.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng chính sách quản lý và phát triển ngôn ngữ trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào việc hoàn thiện từ điển chuẩn hóa, tăng cường giáo dục và quản lý việc sử dụng từ vay mượn trong xã hội.

Hành động ngay hôm nay: Các nhà nghiên cứu, giáo viên và nhà quản lý ngôn ngữ nên phối hợp triển khai các giải pháp nhằm bảo vệ và phát triển tiếng Việt trong thời đại toàn cầu hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Một số vấn đề lí thuyết có liên quan đến đề tài nghiên cứu Chương 2. Đặc điểm Việt hóa của từ vay mượn gốc An-Au trong tiếng Việt hiện đại Chương 3. Đặc điểm tiếp nhận và sử dụng của từ vay mượn gốc Ấn-Âu trong tiếng Việt hiện đại 6 CHUONG 1.

MỘT SÓ VÁN ĐÈ LÍ THUYÉT CÓ LIÊN QUAN ĐÉN ĐÈ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Tiếp xúc ngôn ngữ 1. Khái niệm tiếp xúc ngôn ngữ Tiếp xúc ngôn ngữ (contact linguistics) là hiện tượng phô biến đối với mọi ngôn ngữ trên thế giới. Nó diễn ra trong môi trường giao tiếp song ngữ hay đa ngữ dưới tác động của các nhân tố ngôn ngữ xã hội.

Trong quá trình phát triển của lịch sử nhân loại, phụ thuộc vào các nguyên nhân địa lí, kinh tế, chính trị, quân sự, văn hóa, v. các quốc gia/ dân tộc nảy sinh những tiếp xúc lẫn nhau. Ngôn ngữ là phương tiện dé thực hiện các cuộc tiếp xúc trên các phương diện này. Khi có hiện fượng song ngữ hay đa ngữ dưới tác động của các nhân tố ngôn ngữ - xã hội thì xảy ra tiếp xúc ngôn ngữ.

Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học (do Nguyễn Như Ý chủ biên) định nghĩa tiếp xúc ngôn ngữ là “Sự tác động qua lại giữa hai hoặc nhiều ngôn ngữ ảnh hưởng đến cấu trúc và vốn từ vựng của một hay nhiều ngôn ngữ có quan hệ đó. Điều kiện xã hội của sự tiếp xúc ngôn ngữ là sự cần thiết phải trao đồi giao tiếp giữa các cộng đồng người thuộc các nhóm ngôn ngữ khác nhau do nhu cầu về kinh tế, chính trị và những nguyên nhân khác. Tiếp xúc ngôn ngữ xảy ra nhờ việc thường xuyên lặp lại các cuộc đối thoại, thường xuyên có nhu cầu giao tiếp, trao đổi thông tin giữa những người nói hai ngôn ngữ khác nhau có khả năng sử dụng đồng thời cả hai ngôn ngữ, hoặc từng người sử dụng riêng rẽ một trong hai ngôn ngữ đó. Do đó có khả năng người nói có thể nắm vững đồng thời cả hai ngôn ngữ, tức là có thể nói bằng ngôn ngữ này hoặc ngôn ngữ kia, hoặc người nói chỉ hiểu một cách thụ động ngôn ngữ xa lạ, không phải tiếng mẹ đẻ của mình.” [ 38, 290-291] Trong bài viết “Ứng xử ngôn ngữ của người Việt đối với các yếu tố gốc Hán”, tác giả Bùi Khánh Thế đã trích dẫn hai khái niệm về tiếp xúc ngôn ngữ: (1) Tiếp xúc ngôn ngữ là “sự tiếp giao nhau giữa các ngôn ngữ do những 7 hoàn cảnh cận kề nhau về mặt địa lí, tương liên về mặt lịch sử xã hội dẫn đến nhu cầu của các cộng đồng người vốn có những thứ tiếng khác nhau phải giao tiếp với nhau” (O.

(2) Tiếp xúc ngôn ngữ còn được hiểu là “sự tác động qua lại giữa hai hoặc nhiều ngôn ngữ tạo nên ảnh hưởng đối với cấu trúc và vốn từ của một hay nhiều ngôn ngữ. Những điều kiện xã hội của sự tiếp xúc ngôn ngữ được quy định bởi nhu cầu cần thiết phải giao tiếp lẫn nhau giữa những thành viên thuộc các nhóm dân tộc và ngôn ngữ do những nhu cầu về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội. Đặc điễn của hiện tượng tiếp xúc ngôn ngữ Trước hết, tiếp xúc ngôn ngữ chịu tác động từ cộng đồng xã hội theo các xu hướng chung như ngôn ngữ của dân tộc có nền kinh tế, chính trị mạnh ảnh hưởng đến ngôn ngữ của dân tộc có nền kinh tế, chính trị yếu hơn (“ngôn ngữ quyền lực”); Ngôn ngữ của dân tộc có trình độ văn hóa cao (trên các mặt: giáo dục, văn hóa, nghệ thuật, văn học, v.) ảnh hưởng đến ngôn ngữ của dân tộc có trình độ văn hóa thấp hơn (hay “ngôn ngữ uy tín”) Hai loại ảnh hưởng này dễ tìm được minh chứng ở hiện tượng các dân tộc vay mượn các đơn vị từ vựng nước ngoài mà bản thân hệ thống từ vựng của ngôn ngữ đó đã có từ biểu thị. Trong cuốn "Từ ngoại lai trong tiếng Việt", tác giả Nguyễn Văn Khang có dẫn ví dụ tiếng Việt vốn có từ chết nhưng vẫn du nhập thêm các từ hi sinh, từ trần.

từ tiếng Hán; hay người nói tiếng Anh mượn từ nơm de pÏume của tiếng Pháp trong khi tiếng Anh đã có pen-name; tiếng Anh muon royal (ttr tiéng Phap), regal (tw tiéng La-tinh) trong khi da co kingly. va ly giai rang su vay muon trén “chi Ia do uy tin” [19, 26]. Tiéng Pháp ở thế kỉ thứ II, IIT là thứ ngôn ngữ có uy tín nhất ở châu Âu, ngôn ngữ của một nên văn hóa cao, vì thê, nhiêu người sử dụng tiêng Anh đã cô ý đưa các từ tiếng Pháp vào trong ngôn bản của mình, dù sẵn có những từ tiếng Anh tương đương có thể sử dụng. Bên cạnh đó, vào năm 1066, cùng với sự xâm lược của quân Noóc-măng nói tiếng Pháp vào đất Anh thì gần hai trăm năm kể từ khi đó, tiếng Pháp đã trở thành một thứ “gôn ngữ quyển lực” tại Anh.

Cũng theo cách nhìn nhận ấy, ta có thê thay rằng, sở đĩ trong quá trình tiếp xúc ngôn ngữ, tiếng Hán - từ rất sớm - đã có ảnh hưởng sâu rộng đối với tiếng Việt (bản ngữ) vừa do tiếng Hán là thứ “ngôn ngữ uy tín” ở khu vực châu Á từ thời cổ-trung đại, vừa do đây là thứ ngôn ngữ mà tiếng Việt bị “cưỡng bách tiếp nhận” trong suốt gần 1000 năm nước ta bị các triều đại phương Bắc đô hộ. Nhìn nhận vấn đề ở cả hai khía cạnh “ngôn ngữ uy tín” và “ngôn ngữ quyền lực”, ta có thể lý giải tại sao sự du nhập của tiếng Pháp vào tiếng Việt ở thế ki XVII lại ồ ạt như vậy và bắt đầu từ những thập kỉ cuối thế kỉ XX cho đến nay, các từ ngữ tiếng Anh-Mĩ lại xuất hiện ồ ạt trong các ngôn ngữ trên thế giới — trong đó có Việt Nam. Bên cạnh đó, ngôn ngữ của dân tộc có số người nói đông hơn cũng có ảnh hưởng đến ngôn ngữ của dân tộc có số người nói ít hơn. Không chỉ vậy, các tác động từ mối quan hệ về tôn giáo cũng ảnh hưởng đến tiếp xúc ngôn ngữ.

Ví dụ, trong các ngôn ngữ dân tộc theo đạo Hồi có rất nhiều từ ngữ của tiếng Ả Rập. Tiếp xúc ngôn ngữ cũng chịu tác động bởi các nhân tố chính trị - xã hội. Các nhân tốt này tạo nên hai xu hướng chính trong tiếp xúc ngôn ngữ là tiếp xúc tự giác và tiếp xúc cưỡng bức. Nói đến nhân tố ngôn ngữ nghĩa là nói đến bản thân ngôn ngữ, bao gồm sức thâm thấu ngôn ngữ, mức độ quan hệ thân thuộc giữa các ngôn ngữ, giữa các ngôn ngữ có chữ viết với các ngôn ngữ không có chữ viết.

Khi các ngôn ngữ tiếp xúc với nhau thì các ngôn ngữ có quan hệ thân thuộc hoặc cùng, gần nhau về loại hình dễ chịu ảnh hưởng hơn; Ngôn ngữ không có chữ viết dễ chịu ảnh hưởng từ các ngôn ngữ có chữ viết; Ngôn ngữ có sức thẩm thấu mạnh thường dễ dàng tiếp thu ảnh hưởng của ngôn ngữ khác. 9 Tuy nhiên, sự tác động của nhân tố xã hội - ngôn ngữ thường không chỉ là một mà là sự tông hợp của nhiều nhân tố dưới hình thức móc nối với nhau. Các nhân tố trên đôi khi chỉ mang tính xu hướng và phô biến chứ không phải luôn luôn đúng, ví dụ như có trường hợp ngôn ngữ của dân tộc có dân số ít hơn lại tác động đến ngôn ngữ của dân tộc có dân số nhiều hơn (điều này có thể giải thích bằng trường hợp “ngôn ngữ quyền lực” và “ngôn ngữ uy tín”), hay có khi giữa các ngôn ngữ không có quan hệ thân thuộc, không cùng loại hình lại có ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhau như ảnh hưởng của tiếng Hán (thuộc loại hình ngôn ngữ đơn lập) đối với tiếng Nhật, tiếng Triều Tiên (thuộc loại hình ngôn ngữ chắp dính). Các kiểu tiếp xúc ngôn ngữ Có hai kiểu tiếp xúc chính là tiếp xúc cấu trúc và tiếp xúc ứng dụng.

Tiếp xúc cấu trúc chính là tiếp xúc bên trong của ngôn ngữ. Hệ quả của sự tiếp xúc cấu trúc là sự vay mượn về các phương thức, quy tắc ngữ pháp, phương thức cấu tạo từ dẫn đến sự thay đổi về hệ thống và cấu trúc. Tiếp xúc ứng dụng còn gọi là tiếp xúc bên ngoài của ngôn ngữ. Đó là hiện tượng một người đồng thời sử dụng hai hoặc hơn hai ngôn ngữ, làm nên hiện tượng đa ngữ trong sử dụng.

Con đường tiếp xúc ngôn ngữ Tiếp xúc ngôn ngữ diễn ra theo hai con đường là trực tiếp và gián tiếp. Tiếp xúc trực tiếp chính là tiếp xúc qua khâu ngữ. Khi các cộng đồng nói các ngôn ngữ khác nhau có cuộc sống qua lại, cọ xát trực tiếp thì sẽ phát sinh ảnh hưởng về ngôn ngữ. Với sự phát triển của giao tiếp mạng xã hội hiện nay, tiếp xúc trực tiếp có thể diễn ra qua các hình thức như: chat, điện thoại, truyền hình, v.

Chang hạn, cộng đồng người Việt ở Mỹ thường nói tiếng Việt chêm xen các từ tiếng Anh. Hoặc ngay tại Việt Nam, những người Việt có thể dùng các từ ngữ tiếng Anh trong lời nói, điều đó tác động đến người đối diện. Như vậy tiếp xúc ngôn ngữ ngảy nay không còn được hiểu là sự bó hẹp giữa những người tham gia giao tiếp thuộc các ngôn ngữ khác nhau, mà ngay cả họ ở cùng chung một cảnh huống ngôn ngữ. 10 Tiếp xúc gián tiếp là sự tiếp xúc thông qua sách vở.

Bắt đầu từ tiếp xúc, ảnh hưởng ngôn ngữ trong sách báo, thư tịch mà dần thành tiếp xúc ngoài đời sống xã hội. Trước đây, một phương tiện tiếp xúc ngôn ngữ gián tiếp quan trọng là dịch thuật. Ngày nay là sự truyền bá, phô biến các sách báo, công trình nghiên cứu, các phương tiện thông tin về văn hóa, thương mại, quân sự, khoa học kĩ thuật, v. Đề có được tiếp xúc ngôn ngữ gián tiếp, đương nhiên, các ngôn ngữ đều phải có chữ viết.

Rất nhiều các tiếp xúc ngôn ngữ diễn ra trên thế giới ngày nay là sự kết hợp của tiếp xúc trực tiếp (qua khẩu ngữ) và tiếp xúc gián tiếp (qua sách vở). Hệ quả của tiếp xúc ngôn ngữ Hai ngôn ngữ tiếp xúc với nhau có thể có các hệ quả là sự phát triển quy tụ giữa các ngôn ngữ trong một ngôn ngữ trung gian, giao thoa ngôn ngữ. Trong quá trình tiếp xúc ngôn ngữ luôn có sự tác động qua lại, ảnh hưởng lẫn nhau giữa các ngôn ngữ. Ở những cuộc tiếp xúc lớn thưởng làm nảy sinh một trạng thái biến thể gọi là ngôn ngữ trung gian (interlanguage).