Đặc điểm hóa sinh của bệnh nhân thiếu beta-ketothiolase

Bệnh thiếu hụt enzym beta-ketothiolase là một rối loạn chuyển hóa bẩm sinh hiếm gặp, ảnh hưởng đến quá trình giáng… 72 trang · Trường Đại Học Y Hà Nội · 2023.

• Tác giả: Mai Quỳnh Anh
• Người hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Phương Thúy
• Trường học: Trường Đại Học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Kỹ Thuật Xét Nghiệm Y Học
• Đề tài: Đặc Điểm Hóa Sinh Của Bệnh Nhân Thiếu Beta-Ketothiolase
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. TÓM TẮT NỘI DUNG KHÓA LUẬN
• 1.2. DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1.3. DANH MỤC BẢNG
• 1.4. DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 1.5. DANH MỤC SƠ ĐỒ
• 1.6. DANH MỤC HÌNH
• 2. ĐẠT VẤN ĐỀ
• 3. TỔNG QUAN VỀ RỐI LOẠN CHUYỂN HÓA BẢN SINH
• 3.1. Phân loại theo hóa sinh bệnh học
• 3.2. Phân loại theo sinh lý bệnh học
• 3.3. Bệnh lý thiếu beta-ketothiolase
• 3.3.1. Khái niệm
• 3.3.2. Cơ chế bệnh sinh
• 3.3.2.1. Gen T2 (ACATI)
• 3.3.2.2. Enzym beta-ketothiolase
• 3.3.2.3. Cơ chế bệnh sinh

Tóm tắt

I. Tổng quan về đặc điểm hóa sinh của bệnh nhân thiếu hụt beta ketothiolase

Bệnh thiếu hụt enzym beta-ketothiolase là một rối loạn chuyển hóa bẩm sinh hiếm gặp, ảnh hưởng đến quá trình giáng hóa isoleucin và chuyển hóa thế ceton. Bệnh này thường được phát hiện qua các triệu chứng lâm sàng như nhiễm toan ceton. Việc hiểu rõ về đặc điểm hóa sinh của bệnh nhân là rất quan trọng để chẩn đoán và điều trị kịp thời.

1.1. Định nghĩa và cơ chế bệnh sinh của thiếu hụt beta ketothiolase

Thiếu hụt enzym beta-ketothiolase là do đột biến gen ACAT1 trên nhiễm sắc thể số 11. Cơ chế bệnh sinh liên quan đến sự gián đoạn quá trình giáng hóa isoleucin, dẫn đến sự tích tụ các chất chuyển hóa trung gian như 2-methylacetoacetat.

1.2. Tình trạng lâm sàng và triệu chứng của bệnh nhân

Bệnh nhân thường trải qua các cơn nhiễm toan ceton, với triệu chứng như nôn, tiêu chảy, và mất nước. Các triệu chứng này có thể xuất hiện sau khi có stress như nhiễm trùng hoặc chế độ ăn uống không hợp lý.

II. Vấn đề và thách thức trong chẩn đoán bệnh thiếu hụt beta ketothiolase

Chẩn đoán bệnh thiếu hụt beta-ketothiolase gặp nhiều khó khăn do triệu chứng không đặc hiệu và dễ nhầm lẫn với các bệnh lý khác. Việc phát hiện sớm và chính xác là rất quan trọng để giảm thiểu biến chứng.

2.1. Khó khăn trong việc nhận diện triệu chứng lâm sàng

Triệu chứng của bệnh thiếu hụt beta-ketothiolase thường không rõ ràng và có thể bị nhầm lẫn với các bệnh lý khác, dẫn đến chẩn đoán muộn.

2.2. Thiếu các phương pháp xét nghiệm hiệu quả

Hiện tại, các phương pháp xét nghiệm như định lượng acylcarnitin và acid hữu cơ trong nước tiểu vẫn chưa được áp dụng rộng rãi, gây khó khăn trong việc chẩn đoán sớm.

III. Phương pháp sàng lọc và chẩn đoán bệnh thiếu hụt beta ketothiolase

Việc áp dụng các phương pháp sàng lọc hiện đại như khối phổ đôi (MS/MS) và sắc ký khí ghép nối khối phổ (GC/MS) đã giúp nâng cao độ chính xác trong chẩn đoán bệnh thiếu hụt beta-ketothiolase.

3.1. Kỹ thuật khối phổ đôi MS MS trong chẩn đoán

Kỹ thuật MS/MS cho phép xác định nồng độ acylcarnitin trong máu, giúp phát hiện sớm bệnh thiếu hụt enzym beta-ketothiolase.

3.2. Sắc ký khí ghép nối khối phổ GC MS và ứng dụng

GC/MS được sử dụng để phân tích acid hữu cơ trong nước tiểu, cung cấp thông tin quan trọng về tình trạng chuyển hóa của bệnh nhân.

IV. Kết quả nghiên cứu về đặc điểm hóa sinh của bệnh nhân thiếu hụt beta ketothiolase

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng bệnh nhân thiếu hụt beta-ketothiolase có sự thay đổi rõ rệt về nồng độ acylcarnitin và acid hữu cơ trong nước tiểu, từ đó giúp xác định đặc điểm hóa sinh của bệnh.

4.1. Phân tích nồng độ acylcarnitin trong máu

Kết quả cho thấy nồng độ acylcarnitin C5:1 và C5:OH tăng cao ở bệnh nhân, cho thấy sự gián đoạn trong quá trình chuyển hóa.

4.2. Đặc điểm acid hữu cơ niệu của bệnh nhân

Nồng độ acid hữu cơ như 2MAA và TIG cũng tăng cao, cho thấy sự tích tụ các sản phẩm chuyển hóa không bình thường.

V. Kết luận và triển vọng trong nghiên cứu bệnh thiếu hụt beta ketothiolase

Nghiên cứu về bệnh thiếu hụt beta-ketothiolase đã mở ra hướng đi mới trong việc chẩn đoán và điều trị. Việc phát triển các phương pháp xét nghiệm chính xác sẽ giúp cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

5.1. Tương lai của nghiên cứu và điều trị

Cần tiếp tục nghiên cứu để phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn cho bệnh nhân thiếu hụt enzym beta-ketothiolase.

5.2. Tầm quan trọng của việc giáo dục và nâng cao nhận thức

Giáo dục cộng đồng về bệnh thiếu hụt beta-ketothiolase sẽ giúp nâng cao nhận thức và khả năng phát hiện sớm bệnh.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Bệnh thiếu hụt enzym beta-ketothiolase (còn gọi là khiếm khuyết enzym mitochondrial acetoacetyl-CoA thiolase - T2 hay acetyl-CoA acetyltransferase 1) là một bệnh lý rối loạn chuyển hóa bẩm sinh di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường, gây ra bởi các đột biến ở gen ACAT1 (T2) nằm tại vị trí 11q22. Bệnh được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1971 bởi Daum R.S. và đến năm 1990 gen gây bệnh mới được phân lập bởi Fukao T. Sự thiếu hụt enzym này làm tổn thương quá trình giáng hóa thể ceton tại các mô ngoại vi và làm gián đoạn phản ứng phân cắt 2-methylacetoacetyl-CoA thành propionyl-CoA và acetyl-CoA trong con đường dị hóa isoleucin. Hậu quả chuyển hóa dẫn tới sự tích tụ và đào thải qua nước tiểu các chất chuyển hóa trung gian gồm 2-methylacetoacetat (2MAA), 2-methyl-3-hydroxybutyrat (2M3HB) và tiglylglycin (TIG), đồng thời làm tăng nồng độ các acylcarnitin chuỗi nhánh tương ứng trong máu như tiglylcarnitin (C5:1) và 2-methyl-3-hydroxybutyryl-carnitin (C5:OH).

Về mặt lâm sàng, bệnh đặc trưng bởi các đợt nhiễm toan ceton cấp tính nặng xen kẽ những giai đoạn hoàn toàn không có triệu chứng. Các cơn cấp thường khởi phát sau các yếu tố kích hoạt như nhiễm trùng hô hấp, viêm dạ dày ruột, sốt hoặc chế độ ăn quá nhiều protein, thường gặp nhất ở trẻ từ 5 đến 24 tháng tuổi (đỉnh điểm từ 6 đến 11 tháng tuổi). Biểu hiện cấp tính bao gồm nôn mửa, tiêu chảy, mất nước, thở nhanh sâu kiểu Kussmaul, lơ mơ và có thể tiến triển nhanh chóng tới hôn mê, co giật hoặc tử vong nếu không được xử trí kịp thời. Dù là bệnh lý hiếm gặp với tỷ lệ toàn cầu ước tính dưới 1/1.000.000 trẻ sơ sinh, tỷ lệ này ghi nhận cao hơn ở một số quần thể, như miền Bắc Việt Nam (ước tính 1/190.000) với hơn 71 trường hợp từng được chẩn đoán. Việc phát hiện sớm bệnh thông qua các xét nghiệm hóa sinh giữ vai trò quyết định đối với tiên lượng lâu dài của trẻ.

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Mai Quỳnh Anh thực hiện tại Trường Đại học Y Hà Nội nhằm giải quyết hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Mô tả đặc điểm sàng lọc acylcarnitin sử dụng kỹ thuật khối phổ đôi (MS/MS) của bệnh nhân thiếu beta-ketothiolase tại Bệnh viện Nhi Trung ương.
2. Mô tả đặc điểm acid hữu cơ niệu sử dụng kỹ thuật sắc ký khí ghép nối khối phổ (GC/MS) của bệnh nhân thiếu beta-ketothiolase tại Bệnh viện Nhi Trung ương.

Đối tượng nghiên cứu gồm 30 bệnh nhân từ độ tuổi sơ sinh đến 14 tuổi, được chẩn đoán và điều trị thiếu hụt enzym beta-ketothiolase tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Phạm vi thời gian thu thập dữ liệu bệnh án kéo dài từ tháng 04/2017 đến tháng 01/2023, thời gian tiến hành hồi cứu và phân tích số liệu từ tháng 01/2023 đến tháng 05/2023.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và sinh bệnh học

Cơ sở sinh học phân tử của bệnh gắn liền với gen ACAT1 dài khoảng 27 kb, cấu trúc gồm 12 exon bị chia cắt bởi 11 intron, mã hóa chuỗi cDNA dài 1,5 kb tạo nên phân tử protein tiền thân 427 acid amin (trong đó có chuỗi peptid tín hiệu dẫn đầu dài 33 acid amin). Phân tử enzym beta-ketothiolase sau khi trưởng thành tồn tại dưới dạng cấu trúc homotetramer có trọng lượng phân tử 41 kDa, hoạt động chủ yếu trong ty thể của tế bào gan, thận, tim và tuyến thượng thận.

Bệnh ảnh hưởng trực tiếp đến hai con đường chuyển hóa năng lượng chủ chốt:

• Quá trình chuyển hóa thể ceton: Tại gan, enzym T2 tham gia xúc tác phản ứng ngưng tụ acetyl-CoA tạo thành acetoacetyl-CoA. Khi thiếu hụt T2 tại gan, enzym 3-ketoacyl-CoA thiolase chuỗi trung bình (T1) có thể bù đắp chức năng tổng hợp thể ceton. Tuy nhiên, tại các mô ngoại vi, enzym T2 giữ vai trò quyết định trong việc phân cắt acetoacetyl-CoA thành 2 phân tử acetyl-CoA để đi vào chu trình Krebs tạo năng lượng (quá trình ketolysis). Khi thiếu hụt T2, thể ceton gồm acetoacetat (AcAc) và 3-hydroxybutyrat (3HB) không thể thoái hóa, tích tụ ồ ạt trong máu gây toan chuyển hóa khoảng trống anion tăng cao.
• Quá trình dị hóa isoleucin: Enzym T2 là enzym duy nhất xúc tác biến đổi 2-methylacetoacetyl-CoA thành propionyl-CoA và acetyl-CoA. Tắc nghẽn tại bước này làm ứ đọng các dẫn xuất trung gian như 2-methyl-3-hydroxybutyryl-CoA, tiglyl-CoA và 2-methylacetoacetyl-CoA, dẫn đến bài xuất các acid hữu cơ tương ứng (2M3HB, TIG, 2MAA) qua thận vào nước tiểu và liên hợp carnitin tạo C5:1, C5:OH trong huyết tương.

Phương pháp nghiên cứu và quy trình thực nghiệm

Đề tài áp dụng thiết kế nghiên cứu hồi cứu mô tả loạt ca bệnh (case series), thu thập toàn bộ các trường hợp thỏa mãn tiêu chuẩn chọn mẫu theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện. Tiêu chuẩn lựa chọn bao gồm bệnh nhân có kết quả định lượng acid hữu cơ niệu tăng 2MAA, 2M3HB, TIG và/hoặc được xác nhận có đột biến gen ACAT1.

Các quy trình cận lâm sàng chuyên sâu được tiến hành bao gồm:

• Kỹ thuật khối phổ đôi (MS/MS): Định lượng acylcarnitin và acid amin từ mẫu máu thấm khô (DBS) lấy từ gót chân trẻ, để khô tự nhiên ít nhất 4 giờ. Mẫu được đục lỗ tròn đường kính 3 mm bằng máy DBS 100, chiết tách bằng dung dịch chứa nội chuẩn acid amin và acylcarnitin (pha loãng 1:100), ủ lắc 20 phút ở 650 vòng/phút. Dịch chiết được phân tích trên hệ thống máy LCMSMS 8040 của Shimadzu hoạt động ở chế độ giám sát phản ứng đa chiều (MRM) với phần mềm Shimadzu LabSolutions. Thời gian chạy phân tích mỗi mẫu là 1,5 phút.
• Kỹ thuật sắc ký khí ghép nối khối phổ (GC/MS): Phân tích acid hữu cơ niệu từ mẫu nước tiểu tươi (tối thiểu 2 ml, tối ưu 10 ml) không chứa chất bảo quản. Hàm lượng creatinin niệu được đo bằng quang phổ kế UV-Vis để chuẩn hóa thể tích mẫu (tương đương 0,2 mg creatinin). Mẫu được xử lý phân giải ure bằng enzym urease (1 U/µl) ở 37°C trong 30 phút, bổ sung nội chuẩn (margaric acid, tetracosane C24, tropic acid), thực hiện phản ứng tạo dẫn xuất oxime với dung dịch hydroxylamin 5%, acid hóa bằng HCl 6N và chiết tách hai lần bằng hỗn hợp dung môi ethyl acetat và diethyl ether. Sau khi làm khô bằng khí nitơ ở 60°C, cắn được silyl hóa bằng 100 µl dung dịch BSTFA + 1% TMCS ở 80°C trong 30 phút. Mẫu phân tích được tiêm 1 µl vào hệ thống GCMS Shimadzu với chương trình gia nhiệt từ 100°C (giữ 4 phút), tăng 4°C/phút đến 280°C (giữ 11 phút), tổng thời gian phân tích là 60 phút.

Số liệu thu thập được lưu trữ trên phần mềm Microsoft Excel và xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS, áp dụng kiểm định One-Way ANOVA để đánh giá tương quan sinh hóa theo nhóm tuổi và giới tính.

---

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề và Tổng quan về rối loạn chuyển hóa bẩm sinh

Chương tổng quan hệ thống hóa các khái niệm y học nền tảng về rối loạn chuyển hóa bẩm sinh (RLCHBS), phân loại theo hóa sinh bệnh học (rối loạn chuyển hóa carbohydrat, protein, acid béo, lysosom, ty thể) và theo sinh lý bệnh học (nhiễm độc do tích tụ chất chuyển hóa, thiếu hụt sản xuất năng lượng, tích tụ các chất đa phân tử). Tác giả làm rõ vị trí của bệnh thiếu hụt beta-ketothiolase thuộc nhóm rối loạn chuyển hóa acid hữu cơ và acid amin chuỗi nhánh, đồng thời là khiếm khuyết trong thoái hóa thể ceton.

Phần tổng quan đi sâu vào các đặc tính di truyền học phân tử, cấu trúc gen ACAT1 và phân loại các dạng đột biến gồm sai nghĩa, vô nghĩa, dịch khung và đột biến tại vị trí cắt nối (splicing). Đề tài nhấn mạnh tính chất phân bố đột biến theo quần thể: ở bệnh nhân người Việt Nam (chủ yếu là dân tộc Kinh), hai đột biến chiếm ưu thế là c.622C>T (p.Arg208*) chiếm gần 66% và c.1006-1007insA (p.Val336fs) chiếm khoảng 19% tổng số alen đột biến. Tác giả cũng phân tích chi tiết các kỹ thuật chẩn đoán xác định bệnh hiện nay, bao gồm đo hoạt độ enzym T2 trong nguyên bào sợi da khi có mặt ion Kali (tiêu chuẩn vàng sinh hóa), giải trình tự gen tìm đột biến điểm, kỹ thuật MLPA phát hiện mất/lặp đoạn lớn, và vai trò của hai công cụ sàng lọc không xâm lấn là MS/MS và GC/MS.

Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương phương pháp trình bày cụ thể quy trình chọn bệnh nhân tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Trong giai đoạn từ năm 2017 đến đầu năm 2023, có 30 bệnh nhân đủ tiêu chuẩn được đưa vào nghiên cứu. Tác giả ghi nhận các chẩn đoán ban đầu tại khoa khám bệnh hoặc hồi sức trước khi có kết quả chuyển hóa, phản ánh tính chất không đặc hiệu của cơn cấp: sốc nhiễm khuẩn, viêm phế quản phổi, viêm thanh quản cấp, viêm màng não chưa phân loại, nhiễm khuẩn huyết não mô cầu, nôn chưa rõ nguyên nhân, suy hô hấp cấp hoặc theo dõi rối loạn chuyển hóa acid amin.

Toàn bộ quy trình vận hành phòng xét nghiệm được mô tả chi tiết: từ thu thập mẫu máu gót chân thấm khô, bảo quản đĩa giếng, bảo quản chất chuẩn làm việc (bền trong 2 tuần ở 2–8°C), tỷ lệ pha loãng nội chuẩn, đến các thông số nhiệt độ và thời gian phản ứng silyl hóa trong phân tích nước tiểu. Nội dung chương tạo cơ sở thực nghiệm vững chắc để đánh giá độ tin cậy của các chỉ số sinh hóa thu được.

Kết quả nghiên cứu và Bàn luận

Chương kết quả và bàn luận phân tích ba nhóm dữ liệu chính:

1. Đặc điểm chung của nhóm bệnh nhân nghiên cứu

Nghiên cứu ghi nhận phân bố đồng đều về mặt giới tính trong 30 bệnh nhân với 15 nam và 15 nữ (tỷ lệ nam:nữ là 1:1). Về độ tuổi khi được ghi nhận dữ liệu:

• Nhóm nhỏ hơn hoặc bằng 6 tháng tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất: 11/30 bệnh nhân (36,7%).
• Nhóm từ 6 đến 12 tháng tuổi chiếm tỷ lệ tiếp theo: 7/30 bệnh nhân (23,3%).
• Các nhóm tuổi còn lại phân bố rải rác: 1 tuổi (3/30), 2 tuổi (5/30), 3 tuổi (2/30), 4 tuổi (1/30) và có 1 trường hợp phát hiện ở độ tuổi 14 (1/30).

Như vậy, có tới 60,0% bệnh nhân được chẩn đoán trong giai đoạn dưới 12 tháng tuổi, hoàn toàn trùng khớp với y văn quốc tế về thời điểm trẻ bắt đầu giảm kháng thể từ mẹ, tiếp xúc với các tác nhân nhiễm trùng đầu đời và chuyển đổi chế độ ăn dặm giàu đạm.

Đối với các xét nghiệm sinh hóa máu thường quy, dữ liệu ghi nhận được từ hồ sơ bệnh án rất hạn chế do các xét nghiệm này chỉ định không đồng bộ: ure (3 ca có kết quả: 1 tăng, 2 bình thường); glucose máu (4 ca: 1 tăng, 3 bình thường); creatinin (3 ca: 2 tăng, 1 bình thường); điện giải đồ Na+, K+ (3 ca: 1 giảm, 2 bình thường), Cl- (3 ca: 2 tăng, 1 bình thường); men gan GOT (4 ca: 1 tăng, 3 bình thường), GPT (4 ca bình thường); amoniac máu (4 ca: 1 giảm, 3 bình thường); lactat máu (4 ca: 1 tăng, 1 giảm, 2 bình thường). Do cỡ mẫu xét nghiệm thường quy quá nhỏ, tác giả không tiến hành phân tích thống kê đối với nhóm chỉ số này.

2. Đặc điểm sàng lọc acylcarnitin và acid amin máu bằng MS/MS (n=23)

Trong 30 bệnh nhân, có 23 trường hợp có đầy đủ dữ liệu định lượng bằng MS/MS:

• Hồ sơ acid amin: Đa số các acid amin máu dao động trong giới hạn bình thường (chiếm trung bình 69,7% các kết quả phân tích). Một số biến đổi không hằng định được ghi nhận như alanin tăng ở 5/23 ca; acid glutamic tăng ở 5/23 ca; leucin giảm ở 7/23 ca; valin tăng ở 4/23 ca và giảm ở 3/23 ca.
• Hồ sơ acylcarnitin: Ghi nhận sự gia tăng vượt trội và mang tính đặc hiệu cao của hai dẫn xuất acylcarnitin:
  • Tiglylcarnitin (C5:1): Tăng ở 19/23 bệnh nhân (chiếm 82,6%). Giá trị nồng độ dao động từ 0,07 đến 0,94 µmol/L, nồng độ trung bình đạt 0,36 µmol/L (tăng gấp khoảng 1,4 lần so với giới hạn trên của khoảng tham chiếu bình thường).
  • 2-Methyl-3-hydroxybutyryl-carnitin (C5:OH): Tăng ở 20/23 bệnh nhân (chiếm 87,0%). Giá trị nồng độ dao động từ 0,17 đến 1,56 µmol/L, nồng độ trung bình đạt 0,73 µmol/L (tăng gấp khoảng 1,47 lần giới hạn trên bình thường).
  • Phân tích kết hợp cho thấy có 18/23 bệnh nhân (78,3%) tăng đồng thời cả hai chỉ số C5:1 và C5:OH; 1 bệnh nhân chỉ tăng đơn độc C5:1; 2 bệnh nhân chỉ tăng đơn độc C5:OH; và 2 bệnh nhân không tăng cả hai chỉ số này tại thời điểm lấy mẫu xét nghiệm.

3. Đặc điểm phân tích acid hữu cơ niệu bằng GC/MS

Phân tích sắc ký khí khối phổ trên mẫu nước tiểu của nhóm bệnh nhân ghi nhận sự bài tiết bất thường của các sản phẩm thoái hóa isoleucin. Dữ liệu tổng hợp từ 26 bệnh nhân có kết quả GC/MS cho thấy: nồng độ chất chuyển hóa 2-methylacetoacetic acid (2MAA) tăng ở 6/26 bệnh nhân; tiglylglycin (TIG) tăng ở 13/26 bệnh nhân; trong khi đó sự xuất hiện và gia tăng của 2-methyl-3-hydroxybutyric acid (2M3HB) được xác nhận là dấu hiệu hằng định và có giá trị chẩn đoán xác định cao nhất đối với bệnh lý thiếu hụt beta-ketothiolase.

---

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đã cung cấp số liệu thực nghiệm toàn diện về các chỉ số sinh hóa đặc hiệu trên một nhóm bệnh nhân mắc bệnh lý chuyển hóa hiếm gặp tại Việt Nam, được tổng hợp trong bảng đối chiếu dưới đây:

Chỉ số cận lâm sàng	Số ca ghi nhận	Tỷ lệ bất thường / Số ca thực hiện	Giá trị nhỏ nhất (Min)	Giá trị lớn nhất (Max)	Giá trị trung bình
Giới tính (Nam / Nữ)	30	15 Nam / 15 Nữ (1:1)	-	-	-
Tuổi ≤ 12 tháng	30	18 / 30 (60,0%)	Sơ sinh	14 tuổi	Đa số ≤ 12 tháng
Tiglylcarnitin (C5:1)	23	19 / 23 tăng (82,6%)	0,07 µmol/L	0,94 µmol/L	0,36 µmol/L
2-Methyl-3-OH-butyryl (C5:OH)	23	20 / 23 tăng (87,0%)	0,17 µmol/L	1,56 µmol/L	0,73 µmol/L
Tăng đồng thời C5:1 & C5:OH	23	18 / 23 ca (78,3%)	-	-	-
Acid 2-methylacetoacetic (2MAA)	26	6 / 26 tăng (23,1%)	-	-	-
Tiglylglycin (TIG) niệu	26	13 / 26 tăng (50,0%)	-	-	-
Acid amin máu chung	23	69,7% trong giới hạn bình thường	-	-	Biến đổi không đặc hiệu

Giải pháp và khuyến nghị chuyên môn của tác giả

Từ các kết quả nghiên cứu, tác giả đưa ra các khuyến nghị về quy trình quản lý và tiếp cận chẩn đoán lâm sàng:

1. Khuyến nghị sàng lọc sơ sinh diện rộng: Ứng dụng kỹ thuật MS/MS trên mẫu giọt máu khô gót chân là công cụ hữu hiệu hàng đầu để phát hiện sớm trẻ mang đột biến trước khi các cơn toan ceton cấp tính bộc phát. Cần chú trọng cặp dấu ấn sinh học C5:1 và C5:OH.
2. Phối hợp xét nghiệm GC/MS chẩn đoán xác định: Đối với mọi trường hợp nghi ngờ rối loạn chuyển hóa có biểu hiện toan chuyển hóa không rõ nguyên nhân, cần chỉ định phân tích acid hữu cơ niệu bằng GC/MS nhằm tìm kiếm sự có mặt của 2M3HB, 2MAA và TIG để phân biệt với toan ceton đái tháo đường, sốc nhiễm khuẩn hay các bệnh acid máu hữu cơ khác (như toan isovaleric, toan methylmalonic).
3. Cảnh giác với kết quả âm tính ngoài cơn cấp: Nghiên cứu chỉ rõ có 2/23 bệnh nhân không tăng C5:1 và C5:OH trong máu. Điều này chứng minh rằng nồng độ các chất chuyển hóa trung gian có thể trở về mức bình thường trong giai đoạn ổn định ngoài cơn cấp; do đó kết quả xét nghiệm sinh hóa âm tính không loại trừ hoàn toàn khả năng thiếu hụt beta-ketothiolase, cần kết hợp giải trình tự gen hoặc đo hoạt độ enzym khi nghi ngờ cao trên lâm sàng.
4. Nguyên tắc can thiệp điều trị: Cần hạn chế protein trong chế độ ăn ở mức vừa phải (1,5–2 g/kg/ngày) để giảm thiểu nạp isoleucin; truyền glucose nồng độ cao nhằm ức chế quá trình tạo ceton và cung cấp năng lượng; bổ sung L-carnitin hỗ trợ đào thải các dẫn xuất acyl độc hại ra khỏi ty thể.

Đóng góp mới của khóa luận

So với các báo cáo đơn lẻ trước đây, khóa luận là công trình hồi cứu tập hợp số lượng bệnh nhân thiếu beta-ketothiolase tương đối lớn (30 bệnh nhân) tại một trung tâm nhi khoa tuyến cuối của Việt Nam. Khóa luận cung cấp các khoảng nồng độ định lượng cụ thể của C5:1 và C5:OH trên hệ thống LCMSMS 8040, xác lập tỷ lệ tăng đồng thời hai chỉ số này (78,3%), đồng thời làm rõ tỷ lệ xuất hiện các acid hữu cơ niệu trên máy GCMS, tạo cơ sở thực tế cho việc xây dựng ngưỡng cut-off trong quy trình xét nghiệm sàng lọc bệnh chuyển hóa tại các cơ sở y tế trong nước.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự ghi nhận một số hạn chế gắn liền với phạm vi thu thập dữ liệu:

• Nghiên cứu tiến hành theo phương pháp hồi cứu số liệu, do đó các xét nghiệm sinh hóa máu thường quy (glucose, ure, điện giải đồ, khí máu, amoniac, lactat) không được thực hiện đầy đủ và đồng bộ ở tất cả các bệnh nhân tại cùng thời điểm khởi phát cơn cấp, dẫn đến việc không thể thực hiện phân tích thống kê mối tương quan giữa các thông số thường quy này với mức độ nặng của bệnh.
• Cỡ mẫu định lượng MS/MS chỉ dừng lại ở 23 bệnh nhân và dữ liệu acid niệu GC/MS ở 26 bệnh nhân do một số ca bệnh thiếu mẫu bệnh phẩm hoặc hồ sơ lưu trữ chưa hoàn chỉnh dữ liệu thô.
• Đề tài chưa theo dõi dọc được biến thiên nồng độ C5:1, C5:OH và acid niệu của cùng một bệnh nhân giữa thời điểm bùng phát cơn cấp so với thời điểm ổn định sau điều trị can thiệp.

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung: Mở rộng cỡ mẫu nghiên cứu tiến cứu; thiết lập nghiên cứu đoàn hệ theo dõi nồng độ các chất chuyển hóa trước và sau can thiệp dinh dưỡng; kết hợp phân tích đối chiếu kiểu gen (ACAT1) với nồng độ các chất sinh hóa và mức độ nghiêm trọng trên lâm sàng (kiểu gen - kiểu hình sinh hóa); và hoàn thiện việc chuẩn hóa quy trình định lượng hoạt độ enzym T2 trong bạch cầu hoặc nguyên bào sợi da tại Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

Bản khóa luận mang lại giá trị thực tiễn chuyên môn cao cho nhiều đối tượng trong lĩnh vực y sinh học:

• Sinh viên ngành Kỹ thuật xét nghiệm y học và Hóa sinh lâm sàng: Khóa luận là tài liệu tham khảo chi tiết về quy trình kỹ thuật chuẩn bị mẫu máu thấm khô (DBS) và mẫu nước tiểu, các bước vận hành hệ thống khối phổ đôi LCMSMS (với chế độ phân tích MRM, sử dụng nội chuẩn kép) và hệ thống GC/MS (phản ứng dẫn xuất hóa oxim và trimethylsilyl hóa bằng BSTFA + 1% TMCS).
• Bác sĩ Nhi khoa và Bác sĩ Cấp cứu - Hồi sức: Cung cấp thông tin cận lâm sàng định hướng giúp phân biệt bệnh thiếu beta-ketothiolase với các bệnh cảnh dễ nhầm lẫn như sốc nhiễm trùng, viêm não - màng não, suy hô hấp hay toan ceton do đái tháo đường, đặc biệt lưu ý nguy cơ cơn cấp xuất hiện ở trẻ dưới 12 tháng tuổi khi có stress chuyển hóa.
• Các nhà nghiên cứu về Bệnh hiếm và Di truyền y học: Bổ sung dữ liệu dịch tễ học và sinh hóa của quần thể bệnh nhân Việt Nam vào cơ sở dữ liệu y văn quốc tế, đóng góp minh chứng thực tế về các chỉ số sàng lọc sơ sinh bằng công nghệ khối phổ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao thiếu hụt enzym beta-ketothiolase chỉ gây tổn thương quá trình thoái hóa ceton tại mô ngoại vi mà không làm mất hoàn toàn khả năng tạo ceton tại gan?

Tại gan, enzym beta-ketothiolase (T2) tham gia tạo acetoacetyl-CoA từ 2 phân tử acetyl-CoA. Tuy nhiên, khi enzym T2 bị thiếu hụt, tế bào gan vẫn còn một enzym thiolase khác là 3-ketoacyl-CoA thiolase chuỗi trung bình ty thể (T1) có thể bù đắp chức năng phân cắt và ngưng tụ trong quá trình beta-oxy hóa acid béo để tổng hợp thể ceton. Ngược lại, tại các mô ngoại vi, T2 là enzym giữ vai trò chủ chốt để phân giải acetoacetyl-CoA thành acetyl-CoA đi vào chu trình Krebs; sự thiếu hụt T2 tại đây không có enzym thay thế tương đương, làm cản trở quá trình phân giải ceton (ketolysis) ở mức độ lớn hơn nhiều so với quá trình tạo ceton, dẫn đến tích tụ thể ceton và gây toan máu từng đợt.

2. Hai chỉ số acylcarnitin nào trong máu có giá trị chỉ dấu đặc hiệu nhất khi sàng lọc bệnh bằng kỹ thuật MS/MS?

Hai chỉ dấu acylcarnitin đặc hiệu nhất được xác định trong nghiên cứu là tiglylcarnitin (C5:1) và 2-methyl-3-hydroxybutyryl-carnitin (C5:OH). Trong 23 bệnh nhân có dữ liệu MS/MS, nồng độ C5:1 tăng ở 82,6% số ca (nồng độ trung bình 0,36 µmol/L, tăng gấp ~1,4 lần ngưỡng trên bình thường) và C5:OH tăng ở 87,0% số ca (nồng độ trung bình 0,73 µmol/L, tăng gấp ~1,47 lần ngưỡng trên bình thường). Có 78,3% bệnh nhân tăng đồng thời cả hai chỉ số này.

3. Nếu kết quả xét nghiệm acylcarnitin máu bằng MS/MS hoàn toàn bình thường, có thể loại trừ bệnh thiếu beta-ketothiolase không?

Không thể loại trừ hoàn toàn bệnh nếu chỉ dựa vào kết quả MS/MS bình thường. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra có 2 trong số 23 bệnh nhân (chiếm 8,7%) hoàn toàn không có sự gia tăng của cả C5:1 và C5:OH trong máu tại thời điểm làm xét nghiệm. Điều này giải thích do đặc điểm bệnh xuất hiện theo từng đợt cấp ngắt quãng; ngoài cơn cấp, sự ứ đọng các chất chuyển hóa trung gian của con đường dị hóa isoleucin có thể giảm thấp về mức thông thường, đặc biệt ở những bệnh nhân mang đột biến còn một phần hoạt tính enzym (đột biến thể nhẹ). Khi nghi ngờ trên lâm sàng, bắt buộc phải phối hợp phân tích acid hữu cơ niệu bằng GC/MS và xét nghiệm đột biến gen ACAT1.

4. Nhóm tuổi nào chiếm tỷ lệ mắc bệnh cao nhất trong nghiên cứu tại Bệnh viện Nhi Trung ương?

Trong số 30 bệnh nhân được khảo sát, nhóm trẻ dưới hoặc bằng 6 tháng tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất với 11/30 bệnh nhân (36,7%), tiếp theo là nhóm từ 6 đến 12 tháng tuổi với 7/30 bệnh nhân (23,3%). Tổng cộng nhóm trẻ dưới 12 tháng tuổi chiếm 60,0% tổng số ca bệnh. Bệnh nhân lớn tuổi nhất được ghi nhận trong nghiên cứu là 14 tuổi.

5. Dấu hiệu acid hữu cơ nào trong nước tiểu đo bằng GC/MS có giá trị tin cậy nhất để chẩn đoán xác định bệnh?

Trong số các acid hữu cơ niệu dẫn xuất từ quá trình dị hóa isoleucin gồm 2-methylacetoacetic acid (2MAA), tiglylglycin (TIG) và 2-methyl-3-hydroxybutyric acid (2M3HB), thì sự gia tăng của 2M3HB được ghi nhận là dấu hiệu ổn định và có giá trị nhất trong chẩn đoán xác định bệnh thiếu hụt beta-ketothiolase. Trong nghiên cứu, 2MAA chỉ phát hiện tăng ở 6/26 bệnh nhân (23,1%) và TIG tăng ở 13/26 bệnh nhân (50,0%), do 2MAA là hợp chất không bền, dễ bị phân hủy hoặc biến đổi trong quá trình lưu trữ và xử lý mẫu nước tiểu.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Mai Quỳnh Anh đã khảo sát toàn diện các đặc điểm hóa sinh đặc hiệu trên 30 bệnh nhân thiếu hụt beta-ketothiolase điều trị tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2017–2023. Nghiên cứu khẳng định giá trị sàng lọc ưu việt của kỹ thuật khối phổ đôi (MS/MS) thông qua sự gia tăng đồng thời của cặp chỉ số tiglylcarnitin (C5:1, 82,6%) và 2-methyl-3-hydroxybutyryl-carnitin (C5:OH, 87,0%), kết hợp cùng xét nghiệm sắc ký khí khối phổ (GC/MS) phát hiện các acid hữu cơ niệu đặc trưng (đặc biệt là 2M3HB, TIG và 2MAA). Công trình cung cấp bằng chứng thực nghiệm quan trọng hỗ trợ công tác chẩn đoán sớm, phân biệt chính xác bệnh lý chuyển hóa hiếm gặp này với các tình trạng nhiễm toan cấp tính khác trong thực hành lâm sàng nhi khoa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bộ GIÁO DỤC VÀ DÀO TẠO Bộ Y TÉ TRƯỜNG DẠI HỌC Y HÀ NỘI MAI QUỲNH ANH ĐẶC ĐIẾM HÓA SINH CỦA BỆNH NHÂN THIÉƯ BETA-KETOTHIOLASE KHÓA LUẬN TÓT NGHIỆP cử NHÂN Y KHOA KHÓA 2019-2023 HÀ NỘI - 2023 -•c «4 ugc V Hl Bộ GIÁO DỤC VÀ DÀO TẠO BỌ Y TÉ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI __ ***__ MAI QUỲNH ANH ĐẶC ĐIẼM HÓA SINH CỦA BỆNH NHÂN THIẾU BETA-KETOTHIOLASE Ngành đào tạo : Kỳ thuật xét nghiệm y hục Mà ngành : 7720601 KHÓA LUẬN tót:nghiệp cứ NHÂN Y KHOA KHÓA 2019-2023 Người hướng dần khoa học: ThS. NGUYÊN THỊ PHƯƠNG THÚY HÀ NỘI - 2023 -•c «4 ugc V Hl LỜI CÁM ON Với tất ca lòng kinh trọng và biết ơn sâu sác, lời đầu tiên cho phép cm xin đưực gửi lời cam ơn tới ThS. Nguyền Thị Phương Thúy, giang vicn trường Đại học Y Hả Nội đà luôn ân cần. tận tinh hướng dần.

cung cấp cho cm những kiến thức, kinh nghiệm quỷ báu. dồng hãnh và tạo điều kiện tốt nhất dế em hoàn thành khóa luận tot nghiệp. Em luôn biết ơn các thay cô giáo dà tận tinh dạy báo. truyền dạt những tri thức quỷ báu cho chúng em trong suốt thời gian 4 nám học tập và rén luyện tại Trường Đại học Y Hà Nội.

Em xin gưi lời câm ơn tới Ban giâm hiệu. Phòng Quan lý dão tạo. Bộ môn Hóa sinh lâm sàng. Khoa Kỳ thuật Y học.

trường Đại học Y Hà Nội đã tạo mọi thuận lợi trong suốt quàng thời gian em học tập nơi dãy. Cuổi cùng, cm xin gứi sự biết ơn tới bố mẹ, những người thân trong gia dinh đà luôn quan tâm. dộng viên em; cam ơn các bạn dã luôn chia sẽ. giúp đờ em trong suốt quá trinh học tập và hoàn thành khoá luận.

Em xin trân thành cam ơn! Hà Nội. ngày tháng năm 2023 Sinh viên Mai Quỳnh Anh -c .^H «4 ugc V Hl LỜ! CAM ĐOAN Kinh iỊÍri: - Phòng Quán lý Đào tạo - Trường Đại học Y Hả Nội - Hội (lồng chấm thi khóa luận tốt nghiệp Em tên là Mai Quỳnh Anh. sinh viên tổ 29. lóp Y4XN, niên khóa 2019 2023.

Trường Đại học Y 1 là Nội. Em xin cam đoan tằt cá sỗ liệu và kết qua trinh bày trong khóa luận nãy lã hoàn toàn trung thực vã chưa tửng dược công bố trong bất kỳ công trinh nghiên cứu não khác. Em xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về sự cam đoan này. ngày thâng nảnt 2023 Sinh viên Mai Quỳnh Anh -c .^H «4 ugc V Hl MỤC LỤC TÓM TÁT NỘI DƯNG KHÓA LUẬN DANH MỤC TÙ’ VIẾT TÁT DANH .MỤC BÁNG DANH .MỤC B1ẼƯ ĐÒ DANH MỤC Sơ DÒ DANH MỤC HÌNH DẠT VÁN DÈ.

Tông quan về rỗi loạn chuyến hóa bàin sinh. Phân loại theo hỏa sinh bệnh học. Phàn loại theo sinh lý bệnh học. Bệnh lý thiếu beta-ketothiolasc.

Cơ chế bệnh sinh. Dịch tẻ học. Triệu chúng làm sàng và cận lâm sàng. Các kỳ thuật sàng lọc và chân đoán bệnh nhãn thiểu bcta-ketothiolase.

Kỳ thuật khói phô đôi (MS/MS). Kỹ thuật sắc ký khi ghép nồi khối phổ (GC/MS). Phân tích gen. Đo hoạt độ enzym beta-ketothiolase.

DỚI TƯỢNG VẢ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN cửu. Thởi gian, địa điểm. Doi tượng và phương pháp nghicn cứu. Chi tiêu nghiên cứu.

Định lượng các acylcamitin. acid ainin bang kỳ thuật khối phô đôi (MS/MS). Phân tích acid hùn cơ niệu bang kỳ thuật sắc ký khi ghép nỗi khối phồ (GC/MS). Đặc diêni chung.

Đặc dièin sàng lọc sư dụng khối phổ dôi (MS/.MS) cua bệnh nhàn thiếu beta-ketothiolase tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Đặc diêm acid hữu cơ niệu cua bệnh nhãn thiếu beta-ketothiolase tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Đặc diêm chung cua bệnh nhân thiều beta-ketothiolase tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Dặc đicni sàng lọc sữ dụng khói phô dôi (MS/MS) của bệnh nhân thiếu beta-ketothiolase tại Bệnh viện Nhi Trung ương.

Đặc diêm acid hữu cơ niệu cua bệnh nhân thiếu beta-ketothiolasc tại Bệnh viện Nhi Trung ương. 55 TÀI LIỆU THAM KHÁO -•c .^H «4 ugc V Hl TÓM TÁT NỘI DUNG KliÓA LUẬN Bệnh thiếu hụt cnzym bcta-kctothiolasc là một bệnh rối loạn chuyến hóa do dột bicn gcn ACATI (T2) nầm trẽn nhicin sắc thế sổ 11 (11 q22. Bệnh dược đặc trưng bơi những dợt nhiẻm loan ceton cap và không có triệu chứng lâm sàng giừa các cơn cấp nhiễm toan. Cơ chế gây bệnh thiếu enzym bcta-ketothiolasc lã do giãn doạn quã trinh giáng hóa isoleucin.

dong thời, bệnh cũng làm giãn đoạn quá trình giáng hóa thê ccton. Các xét nghiệm hóa sinh dõng vai trò quan trọng trong việc sàng lọc và chắn đoán bệnh thiếu hụt enzym beia-ketothiolase. Nghiên cứu dược thực hiện nhằm mô la các đặc diêm hóa sinh, acylcarnilin và acid hữu cơ niệu cua bệnh nhân thiếu bcla- kctothiolasc. Nghiên cửu hôi cứu.

mô lá một loạt ca bệnh; nghicn ciru sàng lọc và chắn đoán bệnh thiếu hụt cnxym bcta-kctothiolasc qua phương pháp định lượng các acylcamitin bàng kỳ thuật khối phô dôi (MS MS) vã phân tích acid hữu cơ niệu bang kỳ thuật sắc ký khi ghép nối khối phố (GC/MS) ớ 30 bệnh nhân tại Bệnh viện Nhi Trung ương từ tháng 01 /2023 den tháng 05/2023; xứ lý sỗ liệu bang phần mem SPSS. Kcl qua nghiên cửu cho thắy sự lãng nồng độ cùa acylcarnitin C5:1 (19/23) và C5:OII (20/23); sự tảng nồng độ cua acid niệu 2MAA (6 26). TIG (13 26) ờ các bệnh nhản thiêu beta-kctothiolase. Bệnh thiếu hụt enzym beta-ketothiolase dược sàng lục và chân đoán nhờ phương pháp sàng lọc rối loạn chuyên hóa sir dụng MS/MS và GC/MS.

Từ khóa: thiếu hụt bcta-ketothiolasc. khối phô đỏi (MS MS). sắc ký khi ghép nối khối phố (GC/MS). -•c «4 ugc V Hl DANH MỤC TỪ VIẾT TẤT Từ viết tát Giãi thích Gen T2 Gen ACAT1 Enzym T2 Enzym bcta-kctothiolasc 2-methylacetoacctyl-CoA thiolase Acctoacctyl-CoA thiolase Enzym T1 3-kctoacyl-CoA thiolase MS MS Phương pháp định lượng các acylcamitin.

bằng kỳ thuật khối phô đỏi GC/MS Phương pháp phán tích acid hữu cơ niệu bằng kỳ thuật sắc ký khi ghép noi khỏi phô 2 MAA 2-methylacetoacetic 2M3HB 2-methyl-3-hydroxybutyric TIG Tiglylglycin C5:l Tiglylcamitin C5:OH 2-methyl-3-hydroxybutyryl-camitin RLCHBS Rối loạn chuyền hóa bấm sinh RLCH Rỗi loạn chuyên hóa NST Nhiễm sác thê FFA Acid béo tự do AcAc Acctoacetat -•c «4 ugc V Hl H& Từ vict tắt Giải thich 3HB 3-hydroxybutyrat PCR Polymcrasc-Chain-Reaction MLPA Multiplex Ligation-dependent Probe Amplification HMG-CoA 3-hydroxy-3-mcthylglutaryl-CoA mils HMG-CoA HL HMG-CoA lyase SCOT succinyi-CoA:3- oxoacid CoA transferase -•c «4 ugc V Hl DANH MỤC BÁNG Bang I. Phân loại RLCHBS iheo sinh lý bẻnh hục. Kct qua xét nghiệm sinh hóa máu thường quy cua bẻnh nhân. Kct qua định lượng acid amin hằng kỳ thuật khối phố đỏi (MS/MS) trên bệnh nhân thiếu beta-ketothiolasc.

Kct qua định lượng acylcarnitin bang kỳ thuật khối phô đôi (MS/MS) trên bệnh nhân thiếu bela-ketothiolase. So sánh nồng dụ C5:1 và C5:0H theo giói tinh cùa bệnh nhân 39 Bang 3. So sánh nồng dộ C5:1 theo dộ tuồi cũa bệnh nhân. So sánh nồng dộ C5:0H theo độ tuổi cua bệnh nhân.

Kết quá phân tích acid hừu cơ niệu băng kỳ thuật sắc ký khi ghép noi khói phô (GC/MS) trên bệnh nhân thiếu beta-kctothiolasc. Tổng hợp kết qua acylcamitin vã acid hừu cơ niệu cua bệnh nhân thicu enzym bcta-ketolhiolasc.45 -•c «4 ugc V Hl DANH .MỤC BIEL DÒ Bicu dồ 3. Phàn bỗ bệnh nhân thiếu hụt enzym beta-kctothiola.sc theo giới tinh. Phân bỗ bệnh nhân thiếu hụt enzym bcta-kclothiolasc theo tuồi.

Phân bố bệnh nhân theo nồng độ C5:1. Phân bố bệnh nhân theo nống độ C5:OH. Phân bồ bệnh nhân theo mức dộ bải tiết 2MAA. Phân bố bệnh nhân theo mức độ bài tiết 2M3IIB.

Phân bố bộnh nhàn theo mức độ bài tict TIG. Kct qua 3-p-hydroxybutyric niệu của bệnh nhân. 44 -•c «4 ugc V Hl DANH NI ỤC Sư ĐÒ Sơ đồ 1. Sơ đỗ cảc chuyên hóa cơ hán cùa cơ thẻ.

Sự tạo thành thê ccton từ acctyl CoA. Sự lạo thành acctyl-CoA từ D-ịĩ-hydroxylbutyrat ờ các mô ngoại vi. Quá trinh dị hóa isolcucin. 13 -•c «4 ugc V Hl DANH MỤC HÌNH Ilinh I.

Cấu trúc gen T2. Cấu trúc phân tư enzym bcta-ketothiolase. Quá trinh dị hóa isolcucin vã chuyên hóa thè ccton. Sơ đồ khối phò dôi MS/MS.

Cấu tạo cua một thiết bị sắc kỳ khi quang phổ khối. Kết quà sắc ki dồ acid niệu cùa bệnh nhãn Nguyền Gia B. 41 -•c «4 ugc V Hl ĐẠT VÁN ĐẼ Bệnh thiêu hụt enzym bcta-kctothiolase hay còn gọi là cnzym Mitochondrial acctoacetyl-CoA thiolase (T2 hay Acetyl CoA acetyltranferasc 1) là do đột bien gen AC AT I (T2) nam trên nhiễm sac the I Iq22. Trên the giới bệnh dược phát hiện lần đầu vào nám 1971 bơi Daum RS' và phân lập dược gcn gây bệnh vào nâm 1990 bới Fukao T‘.

Thiêu hụt enzym beta-ketothiolase gãy tổn thương sự giáng hoà và tông hợp ceton ớ trong tế bão gan, cùng như xúc tác quá trinh giáng hoá cùa 2- mcthylacctoacctyl-CoA thành propionyl-CoA và acctyl-CoA trong quá trinh chuyên hoá cua isoleucin. Dần tới tảng bài tiết qua nước tiêu các chất chuyên hoá trung gian cua isoleucin như: 2-methylacctoacelai (2MAA); 2-melhyl-3 hydroxybutyrat (2M3HB) và tiglylglycin (TIG)4. Bệnh thường khơi phát sau khi CƯ thê có các stress như nhiêm trùng, viêm ruột, tiêu chay, hoặc ãn quá nhiều protein. Bệnh có thế xay ra ơ mọi lứa tuôi nhưng hay gặp nhất là dộ tuồi 5 tháng đến 24 tháng.

Bệnh dược đặc tnrng bơi những dợt nhiễm toan ceton và không có triệu chứng lãm sàng giừa các corn cap nhiễm toan. Biêu hiện lâm sàng cùa các cơn nhiễm toan ccton cấp là nôn, ta chay, mất nước, thơ nhanh, li bi rồi dần tới hôn mê. Một so trường hợp có co giật, giật cư sau hôn mè. Bệnh có tiên lượng tốt nếu dược phát hiện và diều trị kịp thời'.

Bệnh thiều hụt enzym bcta-ketothiolase dược chấn doán xác định qua cảc chi sổ hóa sinh như: Giâm hoạt độ enzym beta-kctothiolasc trong máu; Táng nồng độ 2-mcthylacetoacelai; 2-methyl-3-hydro.xybutyrat và tiglylglycin trong nước tiêu hoặc xác định dột biên gen AC ATI. Đày lã bệnh lý hiếm gặp. cho lới nay có khoang trẽn 244 ca bệnh dược báo cáo trẽn toàn the giới5. Việt Nam dà có hơn 71 ca dược chân đoán6.^H «4 ugc V Hl 2 Đe tài ‘‘Đạc diem hoá sinh cúa bệnh nhân thiêu bcta-kc to thiolase” dirực tiến hành với 2 mục tiêu: I.

Mô ta đặc diem sàng lọc acylcamitin sừ dụng khối phô đôi (MS MS) cũa bệnh nhân thiều beta-kctothiolase tại Bệnh viện Nhi Trung ưcmg. Mỏ tá dặc diem acid hữu cơ niệu sử dụng kĩ thuật sac ki khi ghép noi khối phô (GC/MS) cua bệnh nhân thiêu beta-ketothioỉasc tại Bệnh viện Nhi Trung ương. Tống quan về rồi loạn chuyên hóa bấm sinh Rối loạn chuyên hóa bâm sinh (RLCHBS) là thuật ngừ mô ta nhóm bệnh lý di truyền phân tử do đột biến gen mà hoã các cnzym, protein, hormon. đồng yểu tố tham gia vào các quá trinh chuyền hóa các chắt trong cơ thè'.

Quá trinh chuycn hóa binh thường từ các cơ chat cua cãc quà trinh chuyên hóa.