Đặc Điểm Địa Lý và Khí Hậu Châu Á

Chuyên khảo giáo dục phân tích Vật lí 8 nxb giáo dục 2016 nguyễn dược 158 trang, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Đề tài: Đặc Điểm Địa Lý và Khí Hậu Châu Á

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: THIÊN NHIÊN, CON NGƯỜI Ở CÁC CHÂU LỤC
• 1.1. ĐẶC ĐIỂM ĐỊA HÌNH VÀ KHOÁNG SẢN
• 1.2. KHÍ HẬU CHÂU Á
• 1.3. SÔNG NGÒI VÀ CẢNH QUAN CHÂU Á
• 1.4. CẢNH QUAN TỰ NHIÊN
• 1.5. NHỮNG THUẬN LỢI VÀ KHÓ KHĂN CỦA THIÊN NHIÊN CHÂU Á
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA LÍ DÂN CƯ VÀ CÁC THÀNH PHỐ LỚN CỦA CHÂU Á
• 2.1. PHÂN BỐ DÂN CƯ CHÂU Á
• 2.2. CÁC THÀNH PHỐ LỚN Ở CHÂU Á
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI CÁC NƯỚC CHÂU Á
• 3.1. VAI TRÒ VÀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA CÁC NƯỚC CHÂU Á
• 3.2. ĐẶC ĐIỂM PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI CÁC NƯỚC VÀ LÃNH THỔ CHÂU Á HIỆN NAY
• 3.3. TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI Ở CÁC NƯỚC CHÂU Á

Tóm tắt

I. Tổng quan đặc điểm địa lý và khí hậu Châu Á độc đáo

Châu Á là châu lục lớn nhất thế giới, sở hữu những đặc điểm địa lý và khí hậu vô cùng đa dạng, phức tạp. Lãnh thổ trải dài từ vùng cực Bắc đến vùng Xích đạo, tạo nên sự phân hóa tự nhiên sâu sắc. Vị trí địa lý Châu Á không chỉ quyết định quy mô mà còn là yếu to then chốt hình thành các vành đai khí hậu. Địa hình của châu lục này mang tính chia cắt mạnh, với các hệ thống núi, sơn nguyên và cao nguyên đồ sộ chiếm đến 3/4 diện tích, tập trung chủ yếu ở vùng trung tâm. Nổi bật là dãy núi Himalaya hùng vĩ, được coi là "nóc nhà của thế giới". Xen kẽ với các vùng núi cao là những đồng bằng rộng lớn bậc nhất, như đồng bằng Tây Xi-bia và đồng bằng Lưỡng Hà, được bồi đắp bởi các con sông lớn. Chính sự tương phản mạnh mẽ giữa núi cao và đồng bằng đã tạo nên một bức tranh thiên nhiên Châu Á đầy màu sắc nhưng cũng ẩn chứa nhiều thách thức. Cấu trúc địa hình này là nguyên nhân chính gây ra sự phân hóa khí hậu, từ khí hậu lục địa khô hạn ở vùng trung tâm đến khí hậu gió mùa ẩm ướt ở ven biển. Theo Sách giáo khoa Địa lí 8: "Châu Á có nhiều hệ thống núi, sơn nguyên cao, đồ sộ và nhiều đồng bằng rộng bậc nhất thế giới... làm cho địa hình bị chia cắt rất phức tạp". Các yếu tố này kết hợp lại tạo nên những điều kiện tự nhiên Châu Á vừa thuận lợi cho việc hình thành các nền văn minh lâu đời, vừa đặt ra nhiều khó khăn cho đời sống và sản xuất.

1.1. Khám phá vị trí địa lý Châu Á và quy mô lục địa

Vị trí địa lý Châu Á là yếu tố nền tảng quyết định mọi đặc điểm tự nhiên của châu lục. Châu Á kéo dài từ vùng cực Bắc (khoảng 77°44'B) đến vùng Xích đạo (khoảng 1°16'B), tiếp giáp với hai châu lục lớn là châu Âu và châu Phi, cùng ba đại dương: Bắc Băng Dương, Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương. Với diện tích lên tới 44,5 triệu km², Châu Á là châu lục rộng lớn nhất, chiếm gần 1/3 diện tích đất liền của Trái Đất. Quy mô khổng lồ này, kết hợp với đường bờ biển bị chia cắt mạnh bởi các biển và đại dương bao bọc, đã tạo ra sự khác biệt lớn về điều kiện khí hậu giữa các vùng ven biển và khu vực nằm sâu trong nội địa, hình thành nên các kiểu khí hậu lục địa đặc trưng.

1.2. Phân tích cấu trúc địa hình Châu Á phức tạp

Địa hình Châu Á có cấu trúc vô cùng phức tạp với đặc trưng nổi bật là sự hiện diện của nhiều hệ thống núi, sơn nguyên cao và đồ sộ. Các dãy núi chính như dãy núi Himalaya, Côn Luân, Thiên Sơn chạy theo hai hướng chính: đông - tây và bắc - nam, làm cho bề mặt lục địa bị chia cắt mạnh mẽ. Vùng trung tâm là nơi tập trung của các địa hình núi cao và các sơn nguyên khổng lồ như cao nguyên Tây Tạng. Xen kẽ là các đồng bằng rộng lớn như đồng bằng Ấn-Hằng, Hoa Bắc. Sự phân bố này không đồng đều, tạo ra sự tương phản sâu sắc giữa vùng trung tâm hiểm trở và các vùng duyên hải thấp phẳng, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phân bố dân cư và hoạt động kinh tế.

II. Giải mã lý do khiến khí hậu Châu Á phân hóa đa dạng

Sự phân hóa khí hậu ở Châu Á là một trong những đặc điểm nổi bật nhất, xuất phát từ sự tương tác phức tạp của nhiều yếu tố tự nhiên. Nguyên nhân chính là do kích thước lãnh thổ quá rộng lớn, trải dài trên nhiều vĩ độ, khiến châu lục có đầy đủ các đới khí hậu ở Châu Á, từ hàn đới, ôn đới đến nhiệt đới. Bên cạnh đó, ảnh hưởng của địa hình đến khí hậu là vô cùng rõ rệt. Các dãy núi cao và đồ sộ ở trung tâm hoạt động như một bức tường thành khổng lồ, ngăn chặn ảnh hưởng của gió mùa từ biển vào sâu trong nội địa, gây ra tình trạng khô hạn và hình thành kiểu khí hậu lục địa khắc nghiệt. Ngược lại, các sườn núi đón gió lại nhận được lượng mưa cực lớn, điển hình là khu vực Nam Á và Đông Nam Á với kiểu khí hậu gió mùa điển hình. Theo Sách giáo khoa Địa lí 8, chính kích thước rộng lớn và cấu tạo địa hình phức tạp là "những điều kiện tạo ra sự phân hoá khí hậu đa dạng và mang tính lục địa cao". Ngoài ra, sự tác động của các khối khí hoạt động theo mùa và các dòng biển nóng, lạnh cũng góp phần làm tăng thêm tính đa dạng cho thiên nhiên Châu Á, tạo nên các kiểu khí hậu độc đáo như khí hậu cận nhiệt địa trung hải hay khí hậu ôn đới hải dương ở một số khu vực ven biển.

2.1. Phân tích ảnh hưởng của địa hình đến khí hậu

Ảnh hưởng của địa hình đến khí hậu là một trong những yếu tố quyết định sự đa dạng thời tiết của châu lục. Các địa hình núi cao như dãy núi Himalaya và cao nguyên Tây Tạng đóng vai trò như một rào cản tự nhiên. Vào mùa đông, chúng ngăn chặn khối không khí lạnh từ phương Bắc tràn xuống phía Nam, giúp khu vực Nam Á có một mùa đông ấm áp hơn. Vào mùa hạ, các dãy núi này lại chắn gió mùa ẩm từ Ấn Độ Dương, gây mưa lớn ở các sườn núi phía Nam nhưng lại tạo ra hiệu ứng "phơn", gây khô nóng cho các vùng khuất gió. Địa hình bị chia cắt cũng tạo ra các tiểu vùng khí hậu khác nhau, làm cho khí hậu Châu Á trở nên vô cùng phức tạp và đa dạng.

2.2. Vai trò của kích thước lục địa và các dòng biển

Kích thước lục địa rộng lớn là nguyên nhân cơ bản tạo ra tính lục địa sâu sắc của khí hậu. Các vùng trung tâm, cách xa biển, có biên độ nhiệt ngày và năm rất lớn, lượng mưa ít, hình thành nên các hoang mạc và bán hoang mạc. Ngược lại, các vùng ven biển và đại dương bao bọc chịu ảnh hưởng của các khối khí hải dương nên có khí hậu điều hòa hơn, mưa nhiều, biên độ nhiệt nhỏ. Các dòng biển nóng và lạnh cũng góp phần điều chỉnh nhiệt độ và lượng mưa cho các vùng duyên hải, làm tăng thêm sự đa dạng trong bức tranh tổng thể về đặc điểm khí hậu Châu Á.

III. Phân tích chi tiết các đới khí hậu chính tại Châu Á

Các đới khí hậu ở Châu Á được phân chia một cách rõ rệt theo vĩ độ, từ Bắc xuống Nam, tạo nên một bức tranh khí hậu đa dạng và phong phú. Dọc theo kinh tuyến 80°Đ, có thể thấy rõ sự hiện diện của 5 đới khí hậu chính. Đới khí hậu cực và cận cực ở phía Bắc có nhiệt độ cực kỳ lạnh giá quanh năm. Tiếp theo là đới khí hậu ôn đới, chiếm một dải rộng lớn, nhưng lại phân hóa thành nhiều kiểu khác nhau: kiểu khí hậu ôn đới lục địa khô hạn ở sâu trong nội địa, kiểu khí hậu ôn đới gió mùa ở duyên hải phía Đông và kiểu ôn đới hải dương. Đới khí hậu cận nhiệt cũng phân hóa tương tự với kiểu cận nhiệt Địa Trung Hải, cận nhiệt gió mùa và cận nhiệt lục địa. Đới khí hậu nhiệt đới bao trùm phần lớn khu vực Nam Á và Đông Nam Á, đặc trưng bởi kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa với một mùa mưa và một mùa khô rõ rệt. Cuối cùng, đới khí hậu xích đạo nằm ở các quần đảo phía Nam, có nhiệt độ và độ ẩm cao quanh năm. Sự phân hóa khí hậu này không chỉ tạo ra sự đa dạng về cảnh quan mà còn ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống và các hoạt động sản xuất nông nghiệp trên toàn châu lục. Mỗi đới, mỗi kiểu khí hậu lại có những điều kiện tự nhiên Châu Á riêng biệt, đòi hỏi con người phải có những phương thức thích nghi phù hợp.

3.1. Đặc điểm khí hậu gió mùa và khí hậu lục địa

Khí hậu gió mùa là kiểu khí hậu đặc trưng của khu vực Đông Á, Nam Á và Đông Nam Á. Kiểu khí hậu này có hai mùa rõ rệt: mùa hạ nóng ẩm, mưa nhiều do gió từ đại dương thổi vào; và mùa đông lạnh, khô do gió từ lục địa thổi ra. Ngược lại, khí hậu lục địa phổ biến ở các vùng trung tâm và Tây Nam Á, đặc trưng bởi lượng mưa rất ít, mùa hè rất nóng và mùa đông rất lạnh, biên độ nhiệt trong năm lớn. Sự đối lập giữa hai kiểu khí hậu này là biểu hiện rõ nét nhất của sự phân hóa khí hậu theo chiều đông - tây của châu lục.

3.2. Sự phân bố của cảnh quan tự nhiên theo khí hậu

Sự đa dạng của các đới khí hậu ở Châu Á dẫn đến sự phân hóa đa dạng của cảnh quan tự nhiên. Đới lạnh có cảnh quan đài nguyên. Đới ôn đới phát triển rừng lá kim (taiga) và thảo nguyên. Đới nóng ẩm là nơi phát triển của rừng nhiệt đới rậm rạp và xavan. Khu vực khí hậu lục địa khô hạn hình thành nên các hoang mạc và bán hoang mạc. Ở những vùng địa hình núi cao, cảnh quan thay đổi theo độ cao, tạo thành các vành đai thực vật khác nhau. Sự đa dạng cảnh quan này là một nguồn tài nguyên thiên nhiên Châu Á vô cùng quý giá.

IV. Khám phá hệ thống sông ngòi và tài nguyên khoáng sản

Hệ thống sông ngòi Châu Á khá phát triển với nhiều hệ thống sông lớn, nhưng phân bố không đồng đều và có chế độ nước phức tạp, phụ thuộc chặt chẽ vào khí hậu và địa hình. Các con sông lớn ở Bắc Á như Ô-bi, I-ê-nít-xây bắt nguồn từ vùng núi trung tâm và chảy về phía Bắc Băng Dương, thường bị đóng băng vào mùa đông. Khu vực Đông Á, Đông Nam Á và Nam Á có mạng lưới sông dày đặc, nhiều sông lớn như sông Mekong, Trường Giang, Hoàng Hà, có lượng nước dồi dào vào mùa mưa do ảnh hưởng của gió mùa. Ngược lại, khu vực Tây Nam Á và Trung Á do khí hậu khô hạn nên sông ngòi kém phát triển. Về khoáng sản Châu Á, châu lục này sở hữu nguồn tài nguyên vô cùng phong phú và có trữ lượng lớn. Sách giáo khoa Địa lí 8 khẳng định: "Các khoáng sản quan trọng nhất là dầu mỏ, khí đốt, than, sắt, crôm và một số kim loại màu như đồng, thiếc". Dầu mỏ và khí đốt tập trung chủ yếu ở khu vực Tây Nam Á (Vịnh Péc-xích), trong khi than đá có trữ lượng lớn ở Trung Quốc, Ấn Độ và vùng Xi-bia. Sự giàu có về tài nguyên thiên nhiên Châu Á này là cơ sở quan trọng để phát triển công nghiệp và kinh tế của nhiều quốc gia trong khu vực.

4.1. Đặc điểm mạng lưới sông ngòi và các hệ thống lớn

Mạng lưới sông ngòi Châu Á phân bố không đều. Bắc Á có mạng lưới sông dày nhưng chế độ nước khắc nghiệt. Các khu vực chịu ảnh hưởng của khí hậu gió mùa có nhiều sông lớn, giàu phù sa, tạo nên các đồng bằng rộng lớn, màu mỡ. Chế độ nước sông phụ thuộc lớn vào chế độ mưa, gây ra lũ lụt vào mùa mưa và cạn kiệt vào mùa khô. Các con sông ở đây có giá trị lớn về giao thông, thủy điện, cung cấp nước cho sản xuất và sinh hoạt. Điển hình là sông Mekong, chảy qua nhiều quốc gia và là nguồn sống của hàng chục triệu người.

4.2. Sự phân bố các loại khoáng sản Châu Á quan trọng

Nguồn khoáng sản Châu Á rất phong phú, là một trong những thế mạnh của châu lục. Dầu mỏ và khí đốt, hai nguồn năng lượng quan trọng nhất thế giới, tập trung với trữ lượng khổng lồ tại khu vực Tây Nam Á, đặc biệt là các quốc gia quanh Vịnh Péc-xích. Than đá, sắt, crôm phân bố ở nhiều khu vực nhưng tập trung lớn ở Trung Quốc, Ấn Độ, Nga. Ngoài ra, các kim loại màu như thiếc, đồng cũng có trữ lượng đáng kể. Sự phân bố đa dạng của tài nguyên thiên nhiên Châu Á là cơ sở để hình thành các ngành công nghiệp khai khoáng và chế biến phát triển.

V. Tác động của điều kiện tự nhiên đến kinh tế và xã hội

Điều kiện tự nhiên Châu Á mang lại cả những thuận lợi to lớn và những thách thức không nhỏ cho sự phát triển kinh tế - xã hội. Về thuận lợi, nguồn tài nguyên thiên nhiên Châu Á vô cùng phong phú, từ khoáng sản, đất đai, nguồn nước đến tài nguyên sinh vật. Các đồng bằng rộng lớn như đồng bằng Ấn-Hằng, Hoa Bắc, và đồng bằng sông Cửu Long với đất đai màu mỡ, kết hợp với khí hậu gió mùa nóng ẩm, đã tạo điều kiện lý tưởng để phát triển một nền nông nghiệp lúa nước trù phú, đảm bảo an ninh lương thực cho một khu vực đông dân nhất thế giới. Các nguồn khoáng sản Châu Á dồi dào, đặc biệt là dầu mỏ và khí đốt, là nền tảng cho sự phát triển công nghiệp và là nguồn thu ngoại tệ quan trọng của nhiều quốc gia. Tuy nhiên, thiên nhiên Châu Á cũng gây ra nhiều khó khăn. Các vùng địa hình núi cao hiểm trở, hoang mạc khô cằn và các vùng khí hậu giá lạnh khắc nghiệt gây trở ngại lớn cho giao thông và mở rộng diện tích canh tác. Bên cạnh đó, Châu Á cũng là khu vực thường xuyên phải đối mặt với các thiên tai tàn khốc như động đất, núi lửa (khu vực Vành đai lửa Thái Bình Dương), bão, lụt, gây thiệt hại nặng nề về người và của, đòi hỏi các quốc gia phải có chiến lược ứng phó và phát triển bền vững.

5.1. Thuận lợi từ tài nguyên thiên nhiên Châu Á mang lại

Sự đa dạng của tài nguyên thiên nhiên Châu Á là cơ sở để tạo ra sự đa dạng trong các sản phẩm kinh tế. Nguồn khoáng sản phong phú (dầu mỏ, than, sắt) thúc đẩy công nghiệp nặng. Đất đai màu mỡ ở các đồng bằng châu thổ là nền tảng của nông nghiệp. Sông ngòi Châu Á cung cấp nguồn nước, thủy điện và đường giao thông. Khí hậu đa dạng cho phép trồng nhiều loại cây trồng từ nhiệt đới đến ôn đới. Những thuận lợi này đã tạo nên các nền văn minh sớm và là động lực cho sự phát triển kinh tế của nhiều quốc gia hiện nay.

5.2. Thách thức từ địa hình hiểm trở và thiên tai

Bên cạnh thuận lợi, thiên nhiên Châu Á cũng đặt ra nhiều thách thức. Địa hình núi cao hiểm trở ở trung tâm gây khó khăn cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng và kết nối giữa các vùng. Các hoang mạc rộng lớn và vùng khí hậu giá lạnh hạn chế khả năng sản xuất nông nghiệp. Đặc biệt, thiên tai như bão, lũ lụt, động đất, núi lửa thường xuyên xảy ra ở các vùng duyên hải Đông Á, Đông Nam Á và Nam Á, gây ra những thiệt hại to lớn và đòi hỏi sự đầu tư lớn vào công tác phòng chống và giảm nhẹ rủi ro.

Trích đoạn nội dung tài liệu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO DIA LI BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGUYÊN DƯỢC (Tồng chủ biên) NGUYEN PHI HANH (Chu biên) BANG VAN BUC - BANG VAN HUONG - NGUYEN MINH PHUONG DIA LIS (Tái bản lần thứ mười hai) NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM 01 - 2016/CXBIPH/252 - 964/GD Ma so : 2H816t6 Phân một THIÊN NHIÊN, | CON NGƯỜI Ở CAC CHAU LUC (tiếp theo) 2. DAC DIEM ĐỊA HÌNH VÀ KHOANG SAN a) Dac diém dia hinh Dua vao hinh 1.2, em hay : - Tim và đọc tên các dãy núi chính : Hi-ma-lay-a, Côn Luân, Thiên Sơn, An-tai. và các sơn nguyên chính : Trung Xi-bia, Tây Tạng, A -ráp, I-ran, Dé-can. - Tìm và đọc tên các đông bằng rộng bac nhat : Tu-ran, Luong Ha, An - Hang, ‘Tay Xi-bia, Hoa Bắc, Hoa Trung v.

- Xác định các hướng núi chính. Dựa vào hình 1.2, chúng ta có thể thấy : - Châu Á có nhiều hệ thống núi, sơn nguyên cao, đồ sộ và nhiêu đồng bằng rộng bậc nhất thế giới. - Cac day núi chạy theo hai hướng chính : đông - tây hoặc gân đông - tây và bắc - nam hoặc gân bắc - nam làm cho địa hình bị chia cắt rất phức tạp. - Các núi và sơn nguyên cao tập trung chủ yếu ở vùng trung tâm.

Trên các núi cao có băng hà bao phủ quanh năm. b) Khoáng sản Dựa vào hình 1.2, em hãy cho biết : - Ở châu Á có những khoáng sản chủ yếu nào ? - Dầu mỏ và khí đốt tập trung nhiêu nhất ở những khu vực nào ? Châu Á có nguồn khoáng sản rất phong phú và có trữ lượng lớn. Các khoáng sản quan trọng nhất là dâu mỏ, khí đốt, than, sắt, crôm và một số kim loại màu như đồng, thiéc,. Châu Á là châu lục rộng lớn nhất thế giới, nằm kéo dài từ vùng cực Bắc đến vùng Xích đạo.

Trên lãnh thổ có nhiều hệ thống núi, sơn nguyên cao, đồ sộ chạy theo hai hướng chính và nhiều đồng bằng rộng nằm xen kế với nhau làm cho địa hình bị chia cắt phức tạp. Châu Á có nguồn khoáng sản phong phú, quan trọng nhất là : dầu mỏ, khí đốt, than, sắt, crôm và nhiều kim loại mau. CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP 1. Hãy nêu các đặc điểm về vị trí địa lí, kích thước của lãnh thổ châu Á và ý nghĩa của chúng đối với khí hậu.

Hay nêu các đặc điểm của địa hình châu Á. Dựa vào hình 1.2, hãy ghi tên các đồng bằng lớn và các sông chính chảy trên từng đồng bằng vào vở học theo bảng mẫu dưới đây : Bài 2 : KHÍ HẬU CHÂU Á Châu Á nằm trải dài từ vùng cực Bắc đến vùng Xích đạo, có kích thước rộng lớn và cấu tạo địa hình phức tạp. Đó là những điều kiện tạo ra sự phân hoá khí hậu đa dạng và mang tính lục địa cao. CHÚ GIẢI [TL] Đới ải HẬU cực và cẬN CỤC ĐỚI KHÍ HẬU ÔN ĐỚI = Kiểu ôn đới lục địa f 2| | kêu ôn đới gó mùa MWH.

ủ ⁄4 Kiểu ôn đới hải dương ĐỚI KHÍ HẬU CẬN NHIỆT Kiểu cận nhiệt địa trung hải °Ì Kiểu cận nhiệt gió mùa 3 1 Kiểu cận nhiệt lục địa [ee] Kiéu nui cao J ĐỚI KHÍ HẬU NHIỆT ĐỚI —PHI-LIP-PIN 2 4 = Kiểu nhiệt đới khô 5. 2 r £ˆ| Kiểu nhiệt đới gió mùa [5 | ĐỚI KHÍ HẬU XÍCH ĐẠO “+ + + Ranh giới châu Á - châu Âu Ranh giới đới khí hậu ~ = = = Ranh giới kiểu khí hậu Hình 2. Lược đồ các đới khí hậu châu Á a) Khí hậu châu Á phân hoá thành nhiều đới khác nhau Quan sát hình 2.1, em hay : - Đọc tên các đới khí hậu từ vùng cực Bắc đến vùng Xích đạo dọc theo kinh tuyến 80°D. - Giải thích tại sao khí hậu châu Á lại chia thành nhiêu đới như vậy ? Bài 3: SÔNG NGÒI VÀ _ CẢNH QUAN CHÂU Á 1.

DAC DIEM SONG NGOI - Sông ngời ở châu Á khá phát triển và có nhiêu hệ thống sông lớn. Dựa vào hình 1.2, em hãy cho biết : + Các sông lớn của Bắc Á và Đông Á bắt nguôn từ khu vực nào, đổ vào biển và đại dương nào ? + Sông Mê Công (Cửu Long) chảy qua nước ta bắt nguôn từ sơn nguyên nào ? - Các sông ở châu Á phân bố không đều và có chế độ nước khá phức tạp. Ở Bắc Á, mạng lưới sông dày và các sông lớn đều chảy theo hướng từ nam lên bắc. Về mùa đông các sông bị đóng băng kéo dài.

Mùa xuân, băng tuyết tan, mực nước sông lên nhanh và thường gây ra lũ băng lớn. Dựa vào hình 1.1 em hãy cho biết sông Ô-bi chảy theo hướng nào và qua các đới khí hậu nào. Tại sao vê mùa xuân vùng trung và hạ lưu sông Ô-bi lại có lũ băng lớn ? Dong A, Dong Nam Á và Nam Á_ là những khu vực có mưa nhiều nên ở đây mạng lưới sông dày và có nhiều sông lớn. Do ảnh hưởng của chế độ mưa gió mùa, các sông có lượng nước lớn nhất vào cuối hạ đầu thu và thời kì cạn nhất vào cuối đông đâu xuân.

Tây Nam Á và Trung Á là những khu vực thuộc khí hậu lục địa khô hạn nên sông ngòi kém phát triển. Tuy nhiên, nhờ nguồn nước do tuyết và băng tan từ các núi cao cung cấp, ở đây vẫn có một số sông lớn. Điển hình là các sông Xưa Đa-ri-a, A-mu Da-ri-a ở Trung Á, Ti-grơ và Ơ-phrát ở Tây Nam Á. 10 Lưu lượng nước sông ở các khu vực này càng về hạ lưu càng giảm.

Một số sông nhỏ bị "chết" trong các hoang mạc cat. - Các sông của Bắc Á có giá trị chủ yếu về giao thông và thuỷ điện, còn sông các khu vực khác có vai trò cung cấp nước cho sản xuất, đời sống, khai thác thuỷ điện, giao thông, du lịch, đánh bắt và nuôi trồng thuỷ sản. CAC DO] CANH QUAN TỰ NHIÊN 7 60° : ; 6059) ' = ; = er CHÚ GIẢI 80” 120 : 7 ` SOAs yo oe w % mm Đài nguyên Rừng lá kim (tai ga) CHÂU ÂU Rừng và cây bụi lá cứng địa trung hải R1 Rừng cận nhiệt đới ẩm la Rừng nhiệt đới ẩm |8 | Xavan va cay bui -1 Hoang mạc và J ban hoang mạc = Cảnh quan núi cao —— Ranh giới các đới cảnh quan 7 s4 z +++ Ranh giới 4 N PDO; DUONG 2 Á - châu Âu châu 20° GsS> © Hình 3. Lược đồ các đới cảnh quan tự nhiên châu A Dựa vào hình 2.1, em hay cho biết : - Tên các đới cảnh quan của châu Á theo thứ tự từ bắc xuống nam dọc theo kinh tuyến 809Đ.

- Tên các cảnh quan phân bố ở khu vực khí hậu gió mùa và các cảnh quan ở khu vực khí hậu lục địa khô hạn. 11 Cảnh quan tự nhiên ở châu Á phân hoá rất đa dạng. - Rừng lá kim (hay rừng tai-ga) ở châu Á có diện tích rất rộng, phân bố chủ yếu ở đồng bằng Tây Xi-bia, sơn nguyên Trung Xi-bia va một phân ở Đông Xi-bia. - Rừng cận nhiệt ở Đông Á và rừng nhiệt đới ẩm ở Đông Nam A va Nam A la các loại rừng giàu bậc nhất thế giới.

Trong rừng có nhiều loại gỗ tốt, nhiều loại động vật quý hiếm. Ngày nay, trừ rừng lá kim, đa số các cảnh quan rừng, xavan và thảo nguyên đã bị con người khai phá, biến thành đất nông nghiệp, các khu dân cư và khu công nghiệp. Các rừng tự nhiên còn lại rất ít, bởi vậy việc bảo vệ rừng là nhiệm vụ rất quan trọng của các quốc gia ở châu Á. Hươu sao Gấu trúc Hình 3.

Một số động vật quý hiếm ở châu Á 3. NHUNG THUAN LOI VA KHO KHAN CUA THIEN NHIEN CHAU A - Châu Á có nguồn tài nguyên thiên nhiên rất phong phú : Nhiều loại khoáng sản có trữ lượng rất lớn, đáng chú ý nhất là than, dâu mỏ, khí đốt, sắt, thiéc. Các tài nguyên khác như đất, khí hậu, nguồn nước, thực vật, động vật và rừng rất đa dạng, các nguồn năng lượng (thuỷ năng, gió, năng lượng mặt trời, địa nhiệt.) rất đồi dào. Tính đa dạng của tài nguyên là cơ sở để tạo ra sự đa dạng các sản phẩm.

- Thiên nhiên châu Á cũng gây nhiêu khó khăn cho con người : Các vùng núi cao hiểm trở, các hoang mạc khô cằn rộng lớn, các vùng khí hậu giá lạnh khắc nghiệt chiếm tỉ lệ lớn so với toàn bộ lãnh thổ đã gây trở ngại lớn cho việc giao lưu giữa các vùng, việc mở rộng diện tích trồng trọt và chăn nuôi của các dân tộc. Các thiên tai như động đất, hoạt động núi lửa, bão lụt. thường xảy ra ở các vùng đảo và duyên hải Đông Á, Đông Nam Á và Nam Á, gây thiệt hại lớn về người và của. 12 Châu Á có nhiều hệ thống sông lớn nhưng phân bố không đều.

Cảnh quan thiên nhiên phân hoá rất đa dạng. Ngày nay phần lớn các cảnh quan nguyên sinh đã bị con người khai phá, biến thành đồng ruộng, các khu dân cư và khu công nghiệp. Thiên nhiên châu Á có nhiều thuận lợi nhờ nguồn tài nguyên đa dạng, phong phú song cũng nhiều khó khăn do núi non hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt và thiên tai bất thường. CÂU HỎI VÀ BÀI TẬP 1.

Dựa vào hình 1.2 và các kiến thức đã học, em hãy kể tên các sông lớn ở Bắc Á, nêu hướng chảy và đặc điềm thuỷ chế của chúng. Dựa vào hình 3.1, em hãy cho biết sự thay đồi các cảnh quan tự nhiên từ tây sang đông theo vi tuyến 409B và giải thích tại sao có sự thay đổi như vậy. Em hãy sưu tâm và ghi tóm tắt những thông báo về một số thiên tai thường xảy ra ở nước ta và các nước khác thuộc châu Á. (Các thiên tai gồm : bão, lụt, động đất, hoạt động núi lửa.

Nội dung tóm tắt : loại thiên tai, ngày tháng năm xảy ra, nơi xảy ra, những thiệt hại đã biết; nguồn tài liệu : sách, báo, truyền thanh, truyền hình. T5 Bài 4 : Thực hành PHÂN TÍCH HOÀN LƯU GIÓ MÙA Ở CHÂU Á 1. Phân tích hướng gió về mùa đông [EBi@f| Vùngápthấp —1020— Đườnđẩngáp TT AlèúI: Ap thap A-é-ut ———= Hướngióchính C Xibia: Ap cao Xi-bia bÌ. Vùng áp cao ADD: Ấn Độ Dương DTD: Đại Tây Dương Hình 4.

Lược đồ phân bố khí áp và các hướng gió chính về mùa đông (tháng 1) ở khu vực khí hậu gió mùa châu Á Dựa vào hình 4.1, em hay : - Xác định và đọc tên các trung tâm áp thấp và áp cao. - Xác định các hướng gió chính theo từng khu vực về mùa đông và ghi vào vở học theo mâu bảng dưới đây.