Đặc Điểm Và Cách Sử Dụng Từ Ngữ Xưng Hô Tiếng Hán So Với Tiếng Việt

Luận án “Đặc điểm và cách dùng từ xưng hô tiếng Hán so với tiếng Việt” của GS. TS Hoàng Trọng Phien, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐH Quốc gia Hà Nội, 2004

• Tác giả: Pham Ngoc Ham
• Người hướng dẫn: GS. TS Hoang Trong Phien
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội - Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Lí Luận Ngôn Ngữ
• Đề tài: Đặc Điểm Và Cách Sử Dụng Từ Ngữ Xưng Hô Tiếng Hán So Với Tiếng Việt
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2004
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Mục đích, ý nghĩa của luận án
• 0.2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Nhiệm vụ của luận án
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Cái mới của luận án
• 0.6. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ XƯNG HÔ VÀ TỪ NGỮ XƯNG HÔ TRONG GIAO TIẾP NGÔN NGỮ
• 1.1. Lịch sử vấn đề
• 1.1.1. Điểm qua vài nét về lịch sử nghiên cứu xưng hô tiếng Hán
• 1.1.2. Điểm qua vài nét về lịch sử nghiên cứu xưng hô tiếng Việt
• 1.1.3. Nghiên cứu so sánh xưng hô Hán - Việt
• 1.1.4. Quan niệm về xưng hô và phương thức biểu hiện xưng hô
• 1.1.5. Sự xuất hiện tất yếu của từ xưng hô trong giao tiếp ngôn ngữ
• 1.1.6. Xưng hô với đặc trưng văn hoá dân tộc
• 1.1.7. Tính lịch sự với vấn đề xưng hô
• 1.1.8. Nghĩa quyền lực và kết liên trong xưng hô
• 1.1.9. Tiểu kết chương I
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG PHƯƠNG TIỆN DÙNG ĐỂ XƯNG HÔ TRONG TIẾNG HÁN (CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT)
• 2.1. Khái quát về từ xưng hô trong tiếng Hán
• 2.2. Những phương tiện dùng để xưng hô trong tiếng Hán
• 2.2.1. Xưng hô bằng đại từ nhân xưng
• 2.2.1.1. Khái niệm về đại từ nhân xưng
• 2.2.1.2. Đặc điểm của đại từ nhân xưng tiếng Hán
• 2.2.1.3. Khả năng kết hợp của đại từ nhân xưng tiếng Hán
• 2.2.2. Xưng hô bằng từ xưng hô thân tộc
• 2.2.2.1. Về thân tộc và từ xưng hô thân tộc
• 2.2.2.2. Những từ dùng để xưng hô trong gia đình của tiếng Hán
• 2.2.2.3. Phương thức ghép song song của danh từ thân tộc tiếng Hán
• 2.2.3. Xưng hô phỏng theo xưng hô thân tộc
• 2.2.4. Xưng hô bằng họ tên
• 2.2.4.1. Khái niệm về họ tên
• 2.2.4.2. Đặc điểm họ tên của người Hán
• 2.2.4.3. Khả năng kết hợp của họ tên trong tổ hợp xưng hô
• 2.2.5. Xưng hô bằng từ chỉ nghề nghiệp, chức vụ, học hàm, học vị
• 2.2.5.1. Khái niệm về từ chỉ nghề nghiệp, chức vụ, học vị
• 2.2.5.2. Thống kê một số danh từ chỉ nghề nghiệp, chức vụ, học vị
• 2.2.6. Xưng hô bằng những từ xưng hô thông dụng (đồng chí, thái thái, tiên sinh, tiểu thư.)
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: HOẠT ĐỘNG CỦA TỪ NGỮ XƯNG HÔ TIẾNG HÁN (CÓ SO SÁNH VỚI TIẾNG VIỆT)
• 3.1. Xưng hô trong gia đình
• 3.1.1. Xưng hô giữa vợ và chồng
• 3.1.2. Xưng hô giữa những cặp vợ chồng trẻ
• 3.1.3. Xưng hô giữa những cặp vợ chồng cao tuổi
• 3.1.4. Xưng hô giữa cha mẹ và con cái
• 3.1.5. Xưng hô giữa cha mẹ khi còn trẻ và con còn nhỏ
• 3.1.6. Xưng hô giữa cha mẹ và con cái đã trưởng thành
• 3.2. Xưng hô xã hội
• 3.2.1. Xưng hô giữa nhân viên và thủ trưởng
• 3.2.2. Xưng hô giữa thủ trưởng và nhân viên
• 3.2.3. Xưng hô giữa đồng nghiệp với nhau
• 3.3. Các nhân tố tác động đến xưng hô
• 3.3.1. Một số khảo sát về phạm vi sử dụng của từ ngữ xưng hô
• 3.3.2. Các nhân tố tác động đến xưng hô
• 3.3.3. Nhân tố vi thể của người tham gia giao tiếp
• 3.3.4. Động cơ giao tiếp với cách lựa chọn từ xưng hô
• 3.4. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: ỨNG DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀO VIỆC DẠY HỌC TIẾNG HÁN CHO NGƯỜI VIỆT NAM
• 4.1. Sự giống và khác nhau giữa cách xưng hô trong tiếng Hán và cách xưng hô trong tiếng Việt
• 4.1.1. Sự giống nhau
• 4.1.2. Sự khác nhau
• 4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn dạy học tiếng Hán cho người Việt Nam
• 4.2.1. Cơ sở lí luận của việc ứng dụng
• 4.2.2. Một số khảo sát về việc học tiếng Hán của sinh viên Việt Nam
• 4.2.3. Một số kiến nghị về phương pháp khắc phục lỗi sử dụng từ ngữ xưng hô trong công tác dạy học tiếng Hán cho người Việt Nam
• 4.2.3.1. Về phía người dạy
• 4.2.3.2. Về phía người học
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• NGUỒN NGỮ LIỆU
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong tiếng Hán

Từ ngữ xưng hô trong tiếng Hán thể hiện sự phong phú và đa dạng, phản ánh sâu sắc văn hóa và truyền thống của dân tộc. Từ ngữ xưng hô không chỉ đơn thuần là cách gọi tên mà còn mang ý nghĩa về mối quan hệ xã hội, địa vị và sự tôn trọng giữa các cá nhân. Trong tiếng Hán, có nhiều loại từ xưng hô như đại từ nhân xưng, từ xưng hô thân tộc, và từ chỉ nghề nghiệp. Mỗi loại từ này đều có cách sử dụng riêng, phụ thuộc vào ngữ cảnh giao tiếp và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Đặc biệt, ngữ nghĩa xưng hô trong tiếng Hán thường được xác định bởi các yếu tố văn hóa, như tôn ti trật tự và lễ giáo phong kiến. Điều này tạo ra một hệ thống xưng hô phức tạp, yêu cầu người sử dụng phải nắm vững các quy tắc và chuẩn mực xã hội.

1.1. Các loại từ ngữ xưng hô

Trong tiếng Hán, cách xưng hô được phân thành nhiều loại khác nhau, bao gồm đại từ nhân xưng, từ xưng hô thân tộc và từ chỉ nghề nghiệp. Mỗi loại từ này có những đặc điểm riêng biệt. Ví dụ, đại từ nhân xưng thường được sử dụng để chỉ người nói và người nghe, trong khi từ xưng hô thân tộc thể hiện mối quan hệ gia đình. Sự đa dạng này không chỉ giúp người nói thể hiện sự tôn trọng mà còn phản ánh rõ nét văn hóa giao tiếp của người Hán. Theo nghiên cứu, việc lựa chọn từ xưng hô phù hợp không chỉ dựa vào ngữ cảnh mà còn phụ thuộc vào mối quan hệ xã hội giữa các bên tham gia giao tiếp.

II. Đặc điểm từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt

Tương tự như tiếng Hán, từ ngữ xưng hô trong tiếng Việt cũng rất phong phú và đa dạng. Tuy nhiên, cách sử dụng và cấu trúc của chúng có những điểm khác biệt rõ rệt. Trong tiếng Việt, xưng hô thường được xác định bởi các yếu tố như tuổi tác, giới tính và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Các từ xưng hô trong tiếng Việt không chỉ đơn thuần là cách gọi tên mà còn thể hiện sự tôn trọng và tình cảm giữa các cá nhân. Sự khác biệt này tạo ra một hệ thống xưng hô độc đáo, yêu cầu người sử dụng phải hiểu rõ về văn hóa và phong tục tập quán của người Việt.

2.1. Các loại từ ngữ xưng hô

Trong tiếng Việt, cách xưng hô được phân thành nhiều loại như xưng hô thân tộc, xưng hô xã hội và xưng hô trong giao tiếp hàng ngày. Mỗi loại từ này có cách sử dụng riêng, phụ thuộc vào ngữ cảnh và mối quan hệ giữa người nói và người nghe. Ví dụ, trong gia đình, từ xưng hô thường mang tính thân mật và gần gũi, trong khi trong môi trường xã hội, từ xưng hô có thể mang tính trang trọng hơn. Sự đa dạng này không chỉ giúp người nói thể hiện sự tôn trọng mà còn phản ánh rõ nét văn hóa giao tiếp của người Việt.

III. So sánh giữa từ ngữ xưng hô tiếng Hán và tiếng Việt

Việc so sánh từ ngữ xưng hô giữa tiếng Hán và tiếng Việt cho thấy nhiều điểm tương đồng và khác biệt. Cả hai ngôn ngữ đều có hệ thống xưng hô phong phú, nhưng cách sử dụng và ý nghĩa của chúng lại khác nhau. Trong tiếng Hán, xưng hô thường phụ thuộc vào địa vị xã hội và mối quan hệ gia đình, trong khi tiếng Việt lại chú trọng đến tuổi tác và giới tính. Sự khác biệt này không chỉ ảnh hưởng đến cách giao tiếp mà còn phản ánh những giá trị văn hóa khác nhau giữa hai dân tộc. Việc hiểu rõ những điểm khác biệt này sẽ giúp người học tiếng Hán và tiếng Việt giao tiếp hiệu quả hơn.

3.1. Điểm tương đồng

Cả tiếng Hán và tiếng Việt đều có những từ xưng hô thể hiện sự tôn trọng và mối quan hệ xã hội. Trong cả hai ngôn ngữ, việc lựa chọn từ xưng hô phù hợp là rất quan trọng để duy trì sự hòa hợp trong giao tiếp. Sự tương đồng này cho thấy rằng, mặc dù có những khác biệt về ngữ nghĩa và cách sử dụng, nhưng cả hai ngôn ngữ đều coi trọng vai trò của xưng hô trong giao tiếp.

3.2. Điểm khác biệt

Sự khác biệt lớn nhất giữa xưng hô trong tiếng Hán và tiếng Việt nằm ở cách xác định mối quan hệ xã hội. Trong tiếng Hán, xưng hô thường dựa vào địa vị xã hội và mối quan hệ gia đình, trong khi tiếng Việt lại chú trọng đến tuổi tác và giới tính. Điều này dẫn đến việc sử dụng từ xưng hô trong tiếng Hán có phần phức tạp hơn, yêu cầu người sử dụng phải nắm vững các quy tắc và chuẩn mực xã hội.

IV. Ứng dụng trong giảng dạy tiếng Hán cho người Việt

Kết quả nghiên cứu về từ ngữ xưng hô có thể được ứng dụng trong việc giảng dạy tiếng Hán cho người Việt. Việc hiểu rõ về cách sử dụng từ xưng hô sẽ giúp người học giao tiếp hiệu quả hơn trong các tình huống thực tế. Đặc biệt, giáo viên có thể sử dụng những kiến thức này để hướng dẫn học sinh cách lựa chọn từ xưng hô phù hợp trong từng ngữ cảnh giao tiếp. Điều này không chỉ giúp học sinh nâng cao khả năng giao tiếp mà còn giúp họ hiểu rõ hơn về văn hóa và phong tục tập quán của người Hán.

4.1. Phương pháp giảng dạy

Giáo viên có thể áp dụng các phương pháp giảng dạy tương tác, như đóng vai và thảo luận nhóm, để giúp học sinh thực hành sử dụng từ xưng hô trong các tình huống giao tiếp thực tế. Việc này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn tạo cơ hội cho họ trải nghiệm văn hóa giao tiếp của người Hán. Bên cạnh đó, việc sử dụng tài liệu thực tế, như đoạn hội thoại trong phim hoặc văn bản văn học, cũng sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách sử dụng từ xưng hô trong ngữ cảnh cụ thể.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn với đề tài "Đặc điểm và cách sử dụng của lớp từ ngữ xưng hô tiếng Hán (trong sự so sánh với tiếng Việt)" do nghiên cứu sinh Phạm Ngọc Hàm thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2004, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. TS Hoàng Trọng Phiến, thuộc chuyên ngành Lí luận ngôn ngữ (Mã số: 5 04 08).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Giao tiếp bằng ngôn ngữ là thuộc tính bản chất của xã hội loài người. Trong quá trình giao tiếp, xưng hô là bộ phận hợp thành có ý nghĩa xác định vai giao tiếp và quyết định hiệu quả giao tiếp. Tiếng Hán và tiếng Việt là hai ngôn ngữ có hệ thống từ ngữ xưng hô phong phú, đa dạng, được xem là một hệ thống mở và chịu sự chi phối sâu sắc của các giá trị văn hóa truyền thống, quan niệm tôn ti trật tự, lễ giáo phong kiến.

Thực tế giảng dạy tiếng Hán cho người Việt Nam và tiếng Việt cho người Trung Quốc cho thấy hiện tượng nhầm lẫn trong việc sử dụng từ ngữ xưng hô diễn ra phổ biến. Khoảng trống nghiên cứu mà tác giả chỉ ra là: trước thời điểm thực hiện luận án, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, thấu đáo về đặc điểm và cách sử dụng của lớp từ ngữ xưng hô tiếng Hán trên cả hai bình diện cấu trúc tĩnh và hoạt động động (ngữ dụng học) trong mối tương quan so sánh với tiếng Việt trong khuôn khổ một đề tài khoa học độc lập.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là tìm ra các phương thức cấu tạo và quy luật sử dụng của lớp từ ngữ xưng hô trong giao tiếp tiếng Hán; đối chiếu với tiếng Việt nhằm xác định các nét tương đồng và dị biệt dưới tác động của các nhân tố văn hóa; từ đó ứng dụng vào công tác giảng dạy, học tập và biên phiên dịch tiếng Hán cho người Việt Nam.

Luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Hệ thống hóa các vấn đề lí luận trực tiếp liên quan đến đề tài như hành vi xưng hô, phương thức biểu hiện trong xưng hô, tính chất lịch sự, các nhân tố văn hóa - xã hội tác động đến việc sử dụng từ ngữ xưng hô; làm nổi rõ đặc điểm mối liên hệ văn hóa giao tiếp giữa tiếng Hán và tiếng Việt.
2. Thống kê, miêu tả lớp từ ngữ xưng hô trong môi trường giao tiếp gia đình và xã hội của tiếng Hán, làm nổi rõ đặc điểm các phương tiện dùng để xưng hô trong tiếng Hán trong sự so sánh với tiếng Việt.
3. Khảo sát sự hoạt động của lớp từ ngữ xưng hô tiếng Hán dưới ảnh hưởng của đặc trưng văn hóa dân tộc và các nhân tố ảnh hưởng đến sự lựa chọn từ ngữ xưng hô trong giao tiếp gia đình hạt nhân (vợ - chồng, cha mẹ - con cái) và giao tiếp công sở (nhân viên - thủ trưởng, đồng nghiệp với nhau).
4. Đối chiếu, tìm ra sự giống và khác nhau về phương diện hệ thống cấu trúc cũng như cách sử dụng của lớp từ ngữ xưng hô tiếng Hán và tiếng Việt; kết hợp khảo sát lỗi sử dụng và đối dịch của sinh viên Việt Nam để đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả dạy học tiếng Hán.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống các từ ngữ làm chức năng xưng hô trong tiếng Hán và phương thức sử dụng những từ ngữ đó trong giao tiếp gia đình cùng giao tiếp xã hội.
• Phạm vi nghiên cứu:
  • Về không gian giao tiếp gia đình: Giới hạn khảo sát trong gia đình hạt nhân gồm quan hệ giữa vợ và chồng, quan hệ giữa cha mẹ và con cái.
  • Về không gian giao tiếp xã hội: Giới hạn khảo sát trong môi trường công sở gồm quan hệ giữa nhân viên và thủ trưởng, quan hệ giữa các đồng nghiệp.
• Nguồn ngữ liệu: Các câu, lời thoại trong các tác phẩm văn học, kịch bản phim, giáo trình thực hành tiếng Hán tiêu biểu do người bản ngữ biên soạn; kết hợp dữ liệu điều tra xã hội học từ 210 sinh viên chuyên ngành tiếng Hán tại Việt Nam.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây được tác giả điểm luận

1. Lịch sử nghiên cứu xưng hô tiếng Hán tại Trung Quốc

• Thời kỳ cổ - trung đại: Xuất hiện từ đầu đời Hán với tác phẩm Nhĩ nhã (thiên Thích thân giải thích hệ thống nghĩa và cách dùng từ xưng hô thân tộc). Tiếp đó là tác phẩm Xưng vị lục của Lương Chương Củ; các bộ từ điển chuyên ngành như Từ điển xưng hô tiếng Hán của Vương Hoa, Vương Học Nguyên; Từ điển từ xưng hô cổ kim của Trương Hiếu Trung; Từ điển xưng hô thân tộc của Vương An Tiết, Bào Hải Dao.
• Giai đoạn hiện đại:
  • Triệu Nguyên Nhiệm (thập niên 1950) nghiên cứu, miêu tả hệ thống xưng hô tiếng Hán hiện đại.
  • Trần Nguyên với cuốn Ngôn ngữ học xã hội phân tích các hình thức xưng hô mới xuất hiện sau năm 1949 (như từ ái nhân, bằng hữu).
  • Điền Huệ Cương với công trình Hệ thống xưng hô tiếng Hán và các ngôn ngữ khác (dày 522 trang), khảo sát xưng hô thân tộc qua Kinh thi, Sở từ, Nhĩ nhã, Thuyết văn giải tự, xây dựng 6 bảng đối chiếu quan hệ thân tộc giữa tiếng Hán với tiếng Anh, Pháp, Đức, Nga, Tây Ban Nha và Nhật Bản.
  • Mã Hồng Cơ và Thường Khánh Phong với công trình Xưng vị ngữ, sử dụng các thành ngữ Hán để khái quát đặc trưng xưng hô.
  • Hoàng Đào với công trình Ngôn ngữ - tập tục với văn hoá Trung Quốc (dày 318 trang, phần xưng hô chiếm 169 trang), thống kê hệ thống 98 từ thân tộc, trong đó có 45 từ thuộc dòng tộc 13 thế hệ xoay quanh trục đại từ "Tôi".
  • Trần Tùng Sầm với công trình nghiên cứu tính lịch sự (1989, tái bản 2001, 68/108 trang về xưng hô), phân loại từ xưng hô tiếng Hán thành 6 loại (thân tộc, nghề nghiệp, chức vụ, thông thường, miệt xưng, họ tên) và chia đại từ nhân xưng thành 3 nhóm (thông thường, tôn xưng, khiêm xưng).
  • Lưu Hồng Lệ (2001) với Kính khiêm từ trong tiếng Hán hiện đại, xác lập 5 nguyên tắc sử dụng (lịch sự, tình cảm, cự ly, thăng cấp, độ thích nghi).
  • Các bài viết chuyên sâu của Hà Doãn Di, Trần Quan, Doãn Di - Vi Nhân, Tưởng Minh, Lý Giám Dinh, Chu Minh, Lưu A Linh, Lưu Chiêu Ban.

2. Lịch sử nghiên cứu xưng hô tiếng Việt

• Trải qua hơn 350 năm từ công trình Từ điển Việt Nam - Bồ Đào Nha - La Tinh của Alexandre de Rhodes (1651).
• M. Emeneau (1951) trong công trình ngữ pháp tiếng Việt dành 30 trang viết về đại từ và từ xưng hô lâm thời có nguồn gốc danh từ; Thompson trong Vietnamese grammar.
• Giai đoạn sau năm 1975: Các công trình của Đỗ Hữu Châu (ngữ dụng học, chiếu vật, chỉ xuất, hội thoại); Nguyễn Văn Chiến (cấu trúc tĩnh và hoạt động của từ xưng hô, mối quan hệ ngôn ngữ - văn hóa xã hội); Trương Thị Diễm (luận án tiến sĩ năm 2002 về từ xưng hô có nguồn gốc danh từ thân tộc, dành 48 trang phân tích cơ sở chuyển hóa); Hoàng Thị Châu, Nguyễn Thị Ly Kha, Nguyễn Văn Khang, Nguyễn Minh Thuyết, Hoàng Anh Thi, Bùi Minh Yến, Phạm Ngọc Thưởng, Dương Thị Nụ.

3. Hướng nghiên cứu đối chiếu xưng hô Hán - Việt

• Tiêu biểu là công trình của Phó Thành Cật, chỉ ra 11 điểm tương đồng và khác biệt giữa hai ngôn ngữ gắn với văn hóa truyền thống, song chủ yếu khảo sát ở cấu trúc tĩnh, chưa đi sâu vào ý nghĩa ngữ dụng.
• Luận văn thạc sĩ của Phạm Ngọc Hàm (2000) về đối chiếu từ xưng hô gia đình trong tiếng Hán và tiếng Việt.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án khắc phục hạn chế của các công trình đi trước bằng việc khảo sát toàn diện từ ngữ xưng hô tiếng Hán ở cả bình diện bản thể (mặt tĩnh) và quá trình hành chức trong giao tiếp (mặt động); phân tích sâu sắc ý nghĩa ngữ dụng, sắc thái biểu cảm trong chiến lược giao tiếp; đồng thời tiến hành đối chiếu có hệ thống với tiếng Việt và kiểm chứng qua dữ liệu thực nghiệm khảo sát lỗi của người học Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và các khái niệm sử dụng

• Phân biệt xưng hô và xưng gọi: Luận án định vị xưng hô thuộc phạm trù giao tiếp trực diện giữa người nói (tự xưng) và người nghe (đối xưng), không bao gồm đối tượng ngôi thứ ba (tha xưng).
• Lý thuyết hành vi ngôn ngữ và ngữ dụng học: Tập trung vào hành vi tại lời (illocutionary act), lý thuyết hội thoại, lý thuyết lập luận, chiếu vật và chỉ xuất (dựa trên các luận điểm của Đỗ Hữu Châu, George Yule).
• Khái niệm ngữ cảnh: Tiếp thu khung 6 phương diện của J. Lyons (nhận thức về vai trò/địa vị, thời gian/không gian, mức độ chính thức, phương tiện trung gian, chủ đề cuộc thoại, ngữ vực).
• Quan hệ liên cá nhân và cặp xưng hô: Phân tích quan hệ vị thế và quan hệ thân hữu; phân biệt cặp xưng hô tương hỗ (hoán vị vai xưng hô) và cặp xưng hô phi tương hỗ (không hoán vị, mang giá trị ngữ dụng và sắc thái biểu cảm đặc biệt).
• Lý thuyết lịch sự và kính khiêm từ: Vận dụng 5 nguyên tắc của Lưu Hồng Lệ; lý thuyết nghĩa quyền lực và kết liên (power and solidarity).
• Cơ sở văn hóa - xã hội: Lý thuyết về trật tự Nho giáo ("thân sơ trưởng ấu", "thiên tôn địa ti", "nam tôn nữ ti"), cơ chế "gia đình hóa xã hội" và sự chuyển biến vị thế xã hội của phụ nữ trong xã hội Trung Quốc hiện đại.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp điều tra xã hội học: Sử dụng phỏng vấn trực tiếp và bảng hỏi định hướng (Phụ lục 1, 2, 3), thực hiện khảo sát trên 210 sinh viên học tiếng Hán.
• Phương pháp thống kê, miêu tả: Thống kê, phân loại các tiểu nhóm từ ngữ xưng hô, đại từ nhân xưng, danh từ thân tộc, danh từ chức vụ/nghề nghiệp.
• Phương pháp phân tích thành tố nghĩa (nghĩa tố): Áp dụng 10 nét nghĩa (thế hệ, giới tính, nội ngoại, huyết thống, trực hệ, bàng hệ, hôn nhân, tôn ti bậc...) để phân tích ngữ nghĩa 48 danh từ thân tộc trong hệ thống 9 thế hệ.
• Phương pháp phân tích ngữ nghĩa - ngữ dụng: Khảo sát ngữ cảnh cụ thể, ngữ điệu, thoại đề và chiến lược giao tiếp trong các trích đoạn văn học và đời sống.
• Phương pháp đối chiếu ngôn ngữ: So sánh đối chiếu song song cấu trúc và hoạt động của từ ngữ xưng hô Hán - Việt.
• Phương pháp quy nạp: Tổng hợp các hiện tượng ngôn ngữ cụ thể để rút ra các quy tắc và nhận xét khái quát.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Một số vấn đề lí luận về xưng hô và từ ngữ xưng hô trong giao tiếp ngôn ngữ

Chương 1 thiết lập nền tảng lý luận cho toàn bộ luận án:

• Tổng kết lịch sử nghiên cứu xưng hô tiếng Hán, tiếng Việt và đối chiếu Hán - Việt.
• Xác lập quan niệm về hành vi xưng hô: Xưng hô là tín hiệu xác định vai giao tiếp và quan hệ liên cá nhân, chịu sự chi phối của ngữ cảnh (6 phương diện theo J. Lyons), phản ánh hai trục quan hệ cơ bản là quan hệ vị thế (quyền lực) và quan hệ thân hữu (thân sơ).
• Phân tích tính tất yếu của từ xưng hô trong hệ thống ngôn ngữ, gắn liền với sự phát triển của tư duy và biến đổi của ý thức xã hội (dẫn chứng sự thay đổi nét nghĩa của từ ái nhân, bằng hữu sau năm 1949 tại Trung Quốc).
• Luận giải mối quan hệ giữa xưng hô với đặc trưng văn hóa dân tộc: Tư tưởng Nho giáo, ý thức tôn ti trật tự, truyền thống trọng huyết thống, hiện tượng "gia đình hóa xã hội" dẫn đến việc mở rộng xưng hô thân tộc ra ngoài xã hội.
• Phân tích cơ chế hoạt động của các cặp xưng hô tương hỗ và phi tương hỗ qua các ngữ liệu văn học (ví dụ nhân vật Chị Dậu trong Tắt đèn của Ngô Tất Tố; nhân vật Hộ trong Đời thừa của Nam Cao).

Chương 2: Những phương tiện dùng để xưng hô trong tiếng Hán (Có so sánh với tiếng Việt)

Chương 2 phân loại, miêu tả cấu trúc tĩnh và khả năng kết hợp của các phương tiện xưng hô tiếng Hán trong sự so sánh với tiếng Việt:

• Đại từ nhân xưng: Miêu tả hệ thống đại từ chỉ ngôi, biến thể tôn xưng của ngôi thứ hai và khả năng kết hợp của đại từ nhân xưng để tạo tổ hợp xưng hô.
• Từ xưng hô thân tộc: Khảo sát hệ thống danh từ biểu thị quan hệ thân tộc. Dựa trên 10 nét nghĩa, tác giả phân tích cấu trúc nghĩa tố của 48 danh từ thân tộc thuộc 9 thế hệ. Luận án chỉ ra nét khác biệt bản chất: trong tiếng Hán, mọi danh từ thân tộc đều bắt buộc phân biệt nét nghĩa giới tính, nội - ngoại, huyết thống; trong khi tiếng Việt có ít nhất 6 từ không phân biệt giới tính (kị, cụ, bác, con, em, cháu).
• Họ tên: Đặc điểm kết cấu họ tên của người Hán và các mô hình kết hợp họ tên trong tổ hợp xưng hô.
• Từ chỉ nghề nghiệp, chức vụ, học hàm, học vị: Khảo sát các danh từ chức danh và phương thức kết hợp với họ để tạo thành công thức xưng hô trang trọng nơi công sở.
• Các từ xưng hô thông dụng: Phân tích phạm vi sử dụng của các từ ngữ xã giao như đồng chí, thái thái, tiên sinh, tiểu thư...

Chương 3: Hoạt động của từ ngữ xưng hô tiếng Hán (Có so sánh với tiếng Việt)

Chương 3 khảo sát cơ chế hành chức động của từ ngữ xưng hô trong hai không gian giao tiếp:

• Xưng hô trong gia đình hạt nhân:
  • Quan hệ vợ - chồng: Khảo sát sự khác biệt giữa các cặp vợ chồng trẻ và các cặp vợ chồng cao tuổi; hiện tượng khuyết vắng hoặc thay thế từ xưng hô trực diện; ảnh hưởng của sự biến đổi kinh tế gia đình và vị thế phụ nữ ở nông thôn Trung Quốc.
  • Quan hệ cha mẹ - con cái: Khảo sát cách xưng hô giữa cha mẹ trẻ với con nhỏ và giữa cha mẹ với con cái đã trưởng thành.
• Xưng hô xã hội nơi công sở:
  • Khảo sát các kiểu xưng hô giữa nhân viên và thủ trưởng, giữa thủ trưởng và nhân viên, giữa các đồng nghiệp với nhau.
• Các nhân tố chi phối việc lựa chọn từ xưng hô: Phân tích tác động của tuổi tác, vị thế xã hội, mức độ thân sơ và động cơ/chiến lược giao tiếp; khảo sát khả năng kết hợp của các phụ tố/tiền tố đại, lão, tiểu với họ tên và chức danh.

Chương 4: Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào việc dạy học tiếng Hán cho người Việt Nam

Chương 4 đúc kết các điểm tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ, đồng thời công bố kết quả khảo sát thực nghiệm trên 210 sinh viên:

• Rút ra 13 điểm tương đồng và 12 điểm dị biệt trong cấu trúc và cách dùng từ ngữ xưng hô giữa tiếng Hán và tiếng Việt.
• Phân tích kết quả khảo sát 4 bài tập thực nghiệm của sinh viên Việt Nam:

| Bài tập khảo sát | Nội dung khảo sát | Tỷ lệ lựa chọn tiêu biểu | Đánh giá của tác giả luận án |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| **Bài tập 1** (Trò xưng hô với 2 thầy) | Lựa chọn cách xưng hô chào hỏi thầy giáo | Cách 8: 24,3% (51/210)
Cách 15: 18,6% (39/210)
Cách 11: 5,2% (11/210)
Cách 9: 3,3% (7/210)
Cách 12, 16: 2,9% (6/210)
Cách 10: 2,4% (5/210)
Cách 14: 1,4% (3/210)
Cách 13: 0% | 100% sinh viên biết dùng từ xưng hô chào hỏi; tuy nhiên 24,3% dùng biến thể số nhiều chưa chuẩn mực; không có sinh viên nào chọn dạng số nhiều chuẩn mực/lịch sự hoặc đưa từ xưng hô xuống cuối câu. |
| **Bài tập 1** (Thầy xưng hô với 2 trò) | Lựa chọn cách xưng hô của thầy đối với trò | Cách 1: 68,6% (144/210)
Cách 4: 12,9% (27/210)
Cách 2: 10,0% (21/210)
Cách 5: 5,7% (12/210)
Cách 3: 2,9% (6/210) | Đa số chọn cách 1; các cách 3, 4, 5 là cách xưng hô trên lớp học, ít dùng ngoài phạm vi lớp học. |
| **Bài tập 2** (Đối dịch lời chào thầy - trò) | Chuyển dịch lời chào từ tiếng Hán sang tiếng Việt | Câu 1: 40,0% (84/210)
Câu 5: 25,7% (54/210)
Câu 8: 17,1% (36/210)
Câu 3: 10,5% (22/210)
Câu 6: 5,7% (12/210)
Câu 7: 2,9% (6/210)
Câu 2: 0% | Sinh viên bị lệ thuộc vào nguyên bản tiếng Hán; chỉ 10,5% chọn cách dịch chuẩn xác trong tiếng Việt (Câu 3); 2,9% chuyển dịch nguyên mẫu (Câu 7). |
| **Bài tập 2** (Giải thích lý do đối dịch) | Giải thích cơ sở lựa chọn từ ngữ đối dịch | Giải thích đúng: 32,3% (68/210)
Giải thích sai: 41,4% (87/210)
Không giải thích: 35,7% (75/210) | Sinh viên còn thiếu kiến thức lý luận ngôn ngữ và chưa phân biệt được đặc thù xưng hô giữa hai ngôn ngữ. |
| **Bài tập 3** (Nắm bắt từ thân tộc) | Điền 18 danh từ biểu thị quan hệ thân tộc | Anh rể: 90,0% đúng (189/210)
Em rể: 74,4% đúng (156/210) | Các từ quen thuộc có tỷ lệ đúng cao; các từ chỉ quan hệ xa, phân biệt tỉ mỉ nội - ngoại qua từ "đường" bị điền sai hoặc bỏ trống nhiều. |
| **Bài tập 4** (Khả năng chào mời) | Lời chào và lời mời ăn/uống đối với bác sĩ | *Lời chào:*
Cách 1 (Họ + nghề + tôn xưng): 65,7% (138/210)
Cách 2: 27,1% (57/210)
Cách 3 (sai): 7,1% (15/210)
*Lời mời:*
Đúng (Cách 4, 5, 6): 91,8%
Sai (Cách 7, 8): 8,1% | 92,8% sử dụng đúng danh từ nghề nghiệp trong lời chào; phần lời mời tiếng Hán chủ yếu dùng kính từ (thỉnh, thỉnh ngật, thỉnh hát) không kèm từ xưng hô, số ít sinh viên sai do áp đặt thói quen tiếng Việt. |

• Đề xuất giải pháp khắc phục lỗi:
  • Về phía chương trình, giáo trình: Bổ sung thành tố văn hóa, mở rộng vốn từ xưng hô và các tổ hợp xưng hô.
  • Về phía người dạy: Đổi mới phương pháp theo hướng lấy người học làm trung tâm, tạo lập các cảnh huống giao tiếp đa dạng, tăng cường đối chiếu Hán - Việt để giúp sinh viên nhận diện sự lệch pha ngữ dụng.
  • Về phía người học: Tích cực chủ động tham gia luyện tập theo vai giao tiếp, nâng cao tri thức văn hóa - phong tục của người bản ngữ, tránh sự chuyển di tiêu cực từ tiếng mẹ đẻ.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án là công trình chuyên sâu đầu tiên tại Việt Nam nghiên cứu có hệ thống và toàn diện hệ thống từ ngữ xưng hô tiếng Hán trên cả hai bình diện cấu trúc bản thể (tĩnh) và hoạt động giao tiếp (động) dưới sự chi phối của các nhân tố văn hóa, cấu trúc xã hội và tâm lý dân tộc.
2. Từ góc nhìn của người nghiên cứu Việt Nam, luận án xác lập hệ quy tắc sử dụng từ ngữ xưng hô tiếng Hán, chứng minh vai trò trung tâm của đại từ nhân xưng trong các tổ hợp xưng hô, và khẳng định xưng hô là một chiến lược giao tiếp gắn liền với phép lịch sự và trật tự xã hội.
3. Luận án xây dựng khung phân tích nghĩa tố áp dụng 10 nét nghĩa trên 48 danh từ thân tộc 9 thế hệ, làm rõ nguyên tắc phân biệt tuyệt đối về giới tính, nội - ngoại, huyết thống trong tiếng Hán so với tiếng Việt. Đồng thời, công trình đúc kết 13 nét tương đồng và 12 nét dị biệt giữa hai hệ thống xưng hô Hán - Việt.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Cung cấp bức tranh thực nghiệm xác thực về thực trạng thụ đắc và sử dụng từ ngữ xưng hô tiếng Hán của sinh viên Việt Nam thông qua kết quả khảo sát 210 đối tượng.
2. Chỉ ra các nguyên nhân gây lỗi phổ biến (sự chuyển di tiêu cực từ tiếng mẹ đẻ, thiếu kiến thức lý luận và hiểu biết văn hóa, sự nghèo nàn trong vốn từ thân tộc và tổ hợp xưng hô).
3. Đề xuất hệ thống giải pháp sư phạm đồng bộ trên 3 phương diện: hoàn thiện giáo trình, cải tiến phương pháp giảng dạy của giáo viên, và định hướng phương pháp học tập gắn ngôn ngữ với văn hóa cho sinh viên.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế được xác định từ phạm vi nghiên cứu:
  • Về không gian giao tiếp gia đình, luận án chỉ giới hạn khảo sát trong mô hình gia đình hạt nhân (vợ - chồng, cha mẹ - con cái), chưa bao quát toàn diện các mối quan hệ thân tộc phức tộc khác trong gia đình truyền thống nhiều thế hệ.
  • Về không gian giao tiếp xã hội, luận án chỉ tập trung vào phạm vi công sở (nhân viên - thủ trưởng, đồng nghiệp với nhau), chưa mở rộng sang các bối cảnh giao tiếp xã hội phi chính thức khác ngoài đời sống cộng đồng.
  • Về đối tượng khảo sát thực nghiệm, mẫu điều tra xã hội học tập trung vào 210 sinh viên học tiếng Hán trình độ trung cấp tại Việt Nam.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng khảo sát hoạt động của từ ngữ xưng hô trong các môi trường giao tiếp chuyên biệt khác (thương mại, ngoại giao, truyền thông đại chúng).
  • Nghiên cứu sâu hơn về sự biến động của từ ngữ xưng hô tiếng Hán và tiếng Việt trong bối cảnh toàn cầu hóa và tác động của không gian mạng xã hội hiện đại.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên và nhà biên soạn giáo trình tiếng Hán, tiếng Việt: Cung cấp nguồn tư liệu đối chiếu chi tiết và các phân tích lỗi thực nghiệm để xây dựng bài giảng, bài tập giao tiếp và bài tập đối dịch.
• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Lí luận ngôn ngữ, Ngôn ngữ học so sánh - đối chiếu, Việt ngữ học và Hán ngữ học: Tham khảo khung lý thuyết ngữ dụng học, phương pháp phân tích nghĩa tố danh từ thân tộc và quy trình khảo sát điều tra xã hội học trong ngôn ngữ.
• Biên dịch viên, phiên dịch viên Hán - Việt: Tham khảo các bảng đối chiếu tương đương ngữ dụng để chuyển dịch chính xác sắc thái biểu cảm và vai giao tiếp giữa hai ngôn ngữ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt khái niệm "xưng hô" và "xưng gọi" như thế nào?

Luận án xác định "xưng hô" thuộc phạm trù giao tiếp trực diện gồm hai nhân vật đối thoại: người nói tự đưa mình vào diễn ngôn (tự xưng) và đưa người đối thoại vào diễn ngôn (đối xưng). "Xưng gọi" có nội hàm rộng hơn, bao gồm cả đối tượng thứ ba được nói tới nhưng không trực tiếp tham gia hội thoại (tha xưng). Luận án chỉ tập trung nghiên cứu các phương tiện xưng hô trực diện, không bao gồm tha xưng.

2. Điểm khác biệt bản chất về nét nghĩa giới tính trong danh từ thân tộc tiếng Hán và tiếng Việt là gì?

Trong tiếng Hán, toàn bộ các danh từ biểu thị quan hệ thân tộc đều mang nét nghĩa khu biệt giới tính một cách tuyệt đối và bắt buộc. Ngược lại, trong tiếng Việt có ít nhất 6 danh từ thân tộc không có nét nghĩa khu biệt về giới tính, bao gồm: kị, cụ, bác, con, em, cháu.

3. Tác giả luận án đã sử dụng bao nhiêu nét nghĩa để khảo sát hệ thống danh từ thân tộc tiếng Hán?

Tác giả đã sử dụng 10 nét nghĩa (thế hệ, giới tính, nội ngoại, huyết thống, trực hệ, bàng hệ, hôn nhân, bậc...) để tiến hành phân tích thành tố nghĩa của 48 danh từ biểu thị quan hệ thân tộc trong đại gia đình gồm 9 thế hệ.

4. Kết quả khảo sát thực nghiệm trên 210 sinh viên chỉ ra những nguyên nhân chính nào dẫn đến lỗi xưng hô?

Nguyên nhân gây lỗi gồm: (1) Sinh viên thiếu ý thức đối chiếu, chịu ảnh hưởng của sự chuyển di tiêu cực từ tiếng mẹ đẻ sang ngôn ngữ đích; (2) Khi chuyển dịch quá lệ thuộc vào hình thức bề mặt của nguyên bản; (3) Thiếu tri thức lí luận ngôn ngữ và kiến thức giao thoa văn hóa; (4) Vốn từ vựng về danh từ thân tộc tiếng Hán còn nghèo nàn; (5) Chưa hình thành thói quen kết hợp các phương tiện xưng hô để tạo thành tổ hợp xưng hô đa dạng.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Ngọc Hàm là công trình nghiên cứu chuyên sâu về cấu trúc và cơ chế hành chức của lớp từ ngữ xưng hô tiếng Hán trong sự đối chiếu toàn diện với tiếng Việt. Bằng việc kết hợp lý thuyết ngữ dụng học, phân tích nghĩa tố và điều tra xã hội học, luận án đã làm sáng tỏ mối quan hệ hữu cơ giữa ngôn ngữ, văn hóa truyền thống và chiến lược giao tiếp của hai dân tộc. Kết quả nghiên cứu với 13 điểm tương đồng, 12 điểm dị biệt cùng các phát hiện từ khảo sát thực nghiệm 210 sinh viên đã cung cấp cơ sở khoa học xác thực phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu ngôn ngữ và nâng cao chất lượng dạy học tiếng Hán tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu là xưng hô với nhau như thế nào để tạo ra được một môi trường giao tiếp như ý muốn (hoặc trang trọng, hoặc thoải mái, thân mật. Từ ngàn xưa, nét đẹp văn hóa trong giao tiếp ngôn ngữ của người Việt Nam đã được khăng định như một nghệ thuật ứng xử: “Loi nói không mat tiên mua, 24 Liệu lời mà nói cho vừa lòng nhau.” (Việt Nam Tự điển- Hội khai trí Tiến Đức khởi thảo. 1954) Tuy vậy, “liệu” như thế nào là cả một quá trình trau đồi, lựa chọn tinh hoa ngôn ngữ - văn hoá trên lĩnh vực giao tiếp, giúp con người đạt đến đỉnh cao của nghệ thuật ứng xử. Nếu khái niệm gia đình được hiểu theo nghĩa rộng của nó thì con người sinh ra và tham gia vào hoạt động giao tiếp ngôn ngữ đầu tiên là môi trường giao tiếp gia đình.

Với tư cách là tế bào cuả xã hội, gia đình có vai trò to lớn đối với giao tiếp ngôn ngữ của con người. Song, nói như vậy không có nghĩa là coi nhẹ vai trò giao tiếp ngoài xã hội. Giao tiếp ngôn ngữ được cấu thành bởi hàng loạt các hành vi ngôn ngữ. Trong một cuộc thoại, người ta đã thực hiện đồng thời ba loại hành vi: hành vi mặt lời, hành vi tại lời, hành vi sau lời.

Trong ba loại hành vi nói trên, hành vi tại lời là van đề được giới nghiên cứu ngôn ngữ đặc biệt quan tâm. Nó chính là yếu tố quan trọng giúp người ta thực hiện chiến lược giao tiếp. Hành vi tại lời cũng thê hiện rõ nét nhất mức độ trau đồi ngôn ngữ, khả năng vận dụng ngôn ngữ của từng thành viên tham gia giao tiếp, đạt đến tính chất tế nhị trong việc sử dụng ngôn ngữ. Với cách nhìn từ ngữ xưng hô không phải là sản phẩm của cách tiếp cận cầu trúc ngôn ngữ đơn thuần, cách xưng hô và từ ngữ ding dé xưng hô có thé thay đổi linh hoạt theo diễn tiến của cả cuộc thoại.

Có thé thấy, từ ngữ xưng hô là những từ thuộc nhiều lớp từ loại của hệ thống ngôn ngữ được đem ra sử dụng để xưng hô trong giao tiếp. Các thuộc tính về “loại ” của lớp từ này cơ bản được xác định trong cơ chế giao tiếp ngôn ngữ. Vì thế, nghiên cứu các lớp từ ngữ xưng hô không thê tách rời quan điểm về ngữ dụng học và đặc trưng văn hoá dân tộc. Vậy xưng hô là gì ? (1).

Xưng hô là tên gọi biểu thị quan hệ qua lại dùng để xưng gọi trực diện. 25 Xưng gọi là những từ xưng hô mà con người dùng nó dé biểu thị một mối quan hệ tương hỗ nào đó hoặc biểu thị sự khác biệt về thân thé, địa vị, nghề nghiệp. như cha me, chong, sư phụ, xã trưởng, đồng chí. Xưng gọi có nghĩa rộng và hẹp, nghĩa rộng bao gồm các tên gọi của người và sự vật, nghĩa hẹp chuyên dùng để chỉ người, tức là chỉ các từ xưng hô dung trong giao tiếp xã hội của con người.

Phạm trù xưng hô hay phạm trù ngôi bao gồm những phương tiện chiếu vật, nhờ đó người nói tự quy chiếu, tức tự đưa mình vào diễn ngôn (tự xưng) va đưa người giao tiếp với minh (đối xưng) vào diễn ngôn. [5, 73] Theo nội dung của các định nghĩa trên, một số quan điểm của các học giả Trung Quốc đã tách xưng hô và xưng gọi thành hai khái niệm khác nhau. Xưng hô chỉ mối quan hệ tương hỗ giữa người nói và người nghe trong giao tiếp trực diện, nghĩa là chỉ bao gồm tự xưng và đối xưng. Xưng gọi còn bao gồm cả đối tượng thứ ba (tha xưng).