Luận văn đa dạng thành phần loài và mối quan hệ di truyền giữa các loài rết thuộc giống otostigmus porat 1876 chilopoda scolopendromorpha scolopendridae ở việt nam

Chuyên khảo phân tích Luận văn đa dạng thành phần loài và mối quan hệ di truyền giữa các loài rết thuộc giống otostigmus, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Nguyễn Thị Minh
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Văn A
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Tự nhiên
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Đa dạng loài và quan hệ di truyền của rết Otostigmus ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 0.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• 0.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 0.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 0.4. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI
• 0.5. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ RẾT
• 1.2. ĐẶC ĐIỂM KHU HỆ RẾT VIỆT NAM
• 1.3. LƯỢC SỬ NGHIÊN CỨU VỀ CÁC LOÀI THUỘC GIỐNG OTOSTIGMUS Ở VIỆT NAM
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN, ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.2.2. Phương pháp thu mẫu
• 2.2.2.1. Phương pháp bẫy cốc
• 2.2.2.2. Phương pháp dùng rây đất
• 2.2.2.3. Thu mẫu bằng tay
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Đa dạng thành phần loài của giống Otostigmus ở Việt Nam

Việt Nam là một trong những quốc gia có sự đa dạng sinh học phong phú, trong đó có nhóm rết. Đặc biệt, giống Otostigmus Porat, 1876 đã được ghi nhận với nhiều loài khác nhau. Theo các nghiên cứu, tính đến năm 2019, Việt Nam đã ghi nhận 11 loài thuộc giống này. Các loài như Otostigmus aculeatus, Otostigmus multidens, và Otostigmus politus là những đại diện tiêu biểu. Sự phân bố của các loài này chủ yếu tập trung ở các khu vực rừng ẩm, nơi có điều kiện sinh thái thuận lợi cho sự phát triển của chúng. Việc xác định và phân loại các loài rết không chỉ giúp làm rõ sự đa dạng loài mà còn góp phần vào việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam. Theo Schileyko (2007), sự phong phú của các loài rết ở Việt Nam phản ánh sự đa dạng của các hệ sinh thái nơi chúng sinh sống.

II. Đặc điểm hình thái của các loài trong giống Otostigmus

Các loài rết thuộc giống Otostigmus có những đặc điểm hình thái đặc trưng. Cơ thể của chúng thường dài và mảnh, với số lượng đốt từ 15 đến hơn 177. Mỗi đốt mang một đôi chân, ngoại trừ hai đốt cuối cùng. Đặc biệt, chân đầu tiên thường biến đổi thành vuốt độc, giúp chúng săn mồi hiệu quả. Phần đầu của rết có cấu tạo phức tạp với các bộ phận cảm giác và miệng. Số lượng mắt cũng khác nhau giữa các loài, từ không có mắt đến có nhiều mắt đơn giả. Những đặc điểm này không chỉ giúp phân loại mà còn phản ánh sự thích nghi của chúng với môi trường sống. Theo nghiên cứu của Lê Xuân Sơn (2018), các loài rết này có vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái, nhờ vào khả năng tiêu diệt côn trùng gây hại.

III. Mối quan hệ di truyền và sự phát sinh chủng loại giữa các loài trong giống Otostigmus

Mối quan hệ di truyền giữa các loài thuộc giống Otostigmus đã được nghiên cứu thông qua các phương pháp phân tích phân tử như Maximum Likelihood và Bayesian Inference. Kết quả cho thấy có sự gần gũi về di truyền giữa các loài, điều này cho phép xác định được các nhánh phát sinh loài trong hệ thống phân loại. Nghiên cứu của Trần Thị Thanh Bình (2019) đã chỉ ra rằng khoảng cách di truyền giữa các loài là rất nhỏ, cho thấy chúng có nguồn gốc chung. Điều này không chỉ giúp làm rõ mối quan hệ phát sinh loài mà còn cung cấp thông tin quan trọng cho việc bảo tồn và quản lý các loài rết ở Việt Nam. Việc hiểu rõ mối quan hệ di truyền cũng hỗ trợ trong việc phát hiện các loài mới và đánh giá tính đa dạng di truyền của chúng.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về đa dạng loài và mối quan hệ di truyền của giống Otostigmus không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn lớn. Kết quả nghiên cứu sẽ là cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo về sinh vật học và bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam. Việc làm rõ các đặc điểm hình thái và mối quan hệ di truyền giữa các loài sẽ giúp nâng cao nhận thức về vai trò của rết trong hệ sinh thái. Hơn nữa, nghiên cứu này cũng có thể hỗ trợ trong việc phát triển các ứng dụng trong y học cổ truyền, khi một số loài rết được sử dụng làm dược liệu. Như vậy, nghiên cứu không chỉ góp phần vào kho tàng tri thức khoa học mà còn có thể mang lại lợi ích cho cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rết là nhóm động vật không xương sống quen thuộc, đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái nhờ khả năng tiêu diệt côn trùng và phân giải chất hữu cơ. Tại Việt Nam, tính đến năm 2019, đã ghi nhận khoảng 71 loài rết thuộc 27 giống, 13 họ, 4 bộ, trong đó bộ Scolopendromorpha chiếm gần 50% số loài. Giống Otostigmus Porat, 1876 thuộc bộ Scolopendromorpha là nhóm rết lớn có phân bố rộng khắp Việt Nam nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong nghiên cứu về đa dạng loài và mối quan hệ di truyền giữa các loài trong giống này.

Mục tiêu chính của luận văn là xác định đa dạng thành phần loài và làm rõ mối quan hệ phát sinh chủng loại giữa các loài Otostigmus ở Việt Nam dựa trên dữ liệu hình thái và phân tử. Nghiên cứu được thực hiện trong giai đoạn từ tháng 11/2017 đến tháng 5/2019, thu thập mẫu vật tại nhiều khu vực trên toàn quốc, bao gồm các vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần làm rõ tính đa dạng sinh học của rết Việt Nam mà còn cung cấp cơ sở khoa học cho các nghiên cứu tiếp theo về phân loại và bảo tồn nhóm động vật này.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết phân loại học truyền thống kết hợp với phương pháp phân tích phân tử hiện đại. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết phân loại hình thái học: Dựa trên các đặc điểm hình thái như số đốt râu, cấu trúc răng, gai chân, rãnh trên tấm lưng và tấm ức để phân biệt các loài Otostigmus.
• Lý thuyết phát sinh chủng loại phân tử: Sử dụng đoạn gen ty thể Cytochrome c oxidase subunit I (COI) để xây dựng cây phát sinh chủng loại, xác định mối quan hệ di truyền giữa các loài.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: đốt thân, đốt râu, rãnh lưng, gai chân, khớp háng, và khoảng cách di truyền.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là 205 mẫu vật rết thuộc giống Otostigmus được thu thập từ nhiều địa điểm trên toàn quốc như Điện Biên, Vĩnh Phúc, Sơn La, Hòa Bình, Bắc Giang, Hải Phòng, Quảng Ngãi, Đồng Nai, Gia Lai, Kon Tum, và Côn Đảo. Mẫu vật được thu thập bằng các phương pháp bẫy cốc, rây đất và thu mẫu thủ công dưới lớp thảm mục, thân cây mục.

Phân tích hình thái được thực hiện bằng kính hiển vi soi nổi với độ phóng đại 40-60 lần, kết hợp chụp ảnh và vẽ mô tả chi tiết các đặc điểm nhận dạng. Phân tích phân tử sử dụng kỹ thuật tách chiết DNA, khuếch đại gen COI bằng PCR, giải trình tự và phân tích dữ liệu bằng phần mềm MEGA, IQ-TREE (phân tích Maximum Likelihood) và MrBayes (phân tích Bayesian Inference). Cỡ mẫu phân tử là 52 mẫu, trong đó có 47 mẫu thuộc 11 loài Otostigmus và 5 mẫu nhóm ngoài (Scolopendra).

Thời gian nghiên cứu kéo dài từ tháng 11/2017 đến tháng 5/2019, đảm bảo thu thập dữ liệu đa dạng và phân tích toàn diện.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Đa dạng thành phần loài: Ghi nhận 15 loài thuộc giống Otostigmus tại Việt Nam, trong đó có 3 loài chưa xác định tên khoa học chính thức. Một số loài phổ biến như Otostigmus multidens multidens, Otostigmus aculeatus, Otostigmus scaber, Otostigmus amballae được thu thập từ nhiều vùng địa lý khác nhau với số lượng mẫu lớn (ví dụ: 27 mẫu O. scaber tại Gia Lai, 10 mẫu O. aculeatus tại Sơn La).

2. Đặc điểm hình thái đa dạng: Các loài Otostigmus có sự khác biệt rõ rệt về số đốt râu (từ 17 đến 21 đốt), số gai chân cuối (từ 0 đến hơn 20 gai), màu sắc cơ thể và cấu trúc rãnh trên tấm lưng và tấm ức. Ví dụ, O. aculeatus có hai nhóm hình thái dựa trên số lượng gai chân cuối, nhóm có hơn 20 gai lớn xếp hàng và nhóm có nhiều gai nhỏ không xếp hàng.

3. Mối quan hệ di truyền: Phân tích gen COI cho thấy khoảng cách di truyền giữa các loài Otostigmus dao động phù hợp với sự phân biệt hình thái. Cây phát sinh chủng loại được xây dựng bằng phương pháp Maximum Likelihood và Bayesian Inference cho thấy các loài phân nhóm rõ ràng, hỗ trợ cho việc phân loại và nhận dạng loài. Ví dụ, mẫu vật O. amballae lớn ở Thượng Tiến nằm cùng nhánh với O. scaber, cho thấy sự gần gũi di truyền.

4. Phát hiện nghi ngờ loài mới: Một số mẫu vật có đặc điểm hình thái và phân tử khác biệt rõ rệt so với các loài đã biết, như Otostigmus sp.1 và Otostigmus sp.3, có thể là loài mới cần nghiên cứu bổ sung.

Thảo luận kết quả

Sự đa dạng hình thái và di truyền của giống Otostigmus tại Việt Nam phản ánh sự thích nghi với các điều kiện môi trường đa dạng từ miền Bắc đến miền Nam, bao gồm các khu rừng tự nhiên, rừng hỗn giao và đất canh tác. Sự khác biệt về số gai chân cuối và số đốt râu giữa các mẫu vật cùng loài có thể do biến dị địa phương hoặc giai đoạn phát triển khác nhau.

So với các nghiên cứu trước đây chủ yếu dựa trên hình thái, việc kết hợp dữ liệu phân tử đã nâng cao độ chính xác trong phân loại và làm rõ mối quan hệ phát sinh chủng loại. Kết quả cũng phù hợp với các nghiên cứu quốc tế về phân loại rết sử dụng gen COI, khẳng định tính hiệu quả của phương pháp tích hợp.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cây phát sinh chủng loại, bảng so sánh đặc điểm hình thái và biểu đồ phân bố mẫu vật theo vùng địa lý, giúp minh họa rõ nét sự đa dạng và phân bố của các loài Otostigmus.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường điều tra và thu thập mẫu vật: Thực hiện khảo sát bổ sung tại các khu vực chưa được nghiên cứu kỹ, đặc biệt các vùng núi cao và đảo để phát hiện thêm loài mới, nâng cao độ bao phủ dữ liệu đa dạng sinh học. Thời gian: 2-3 năm; Chủ thể: Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, các trường đại học.

2. Phát triển bộ sưu tập mẫu vật chuẩn: Xây dựng và lưu giữ bộ mẫu vật chuẩn của các loài Otostigmus tại các viện nghiên cứu để phục vụ công tác phân loại và nghiên cứu sau này. Thời gian: 1-2 năm; Chủ thể: Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật.

3. Ứng dụng công nghệ phân tử đa gen: Mở rộng nghiên cứu sử dụng thêm các đoạn gen khác ngoài COI để tăng độ chính xác trong phân loại và xác định mối quan hệ di truyền, đặc biệt với các loài nghi ngờ mới. Thời gian: 2 năm; Chủ thể: Các phòng thí nghiệm sinh học phân tử.

4. Đào tạo và nâng cao năng lực chuyên môn: Tổ chức các khóa đào tạo về phân loại học tích hợp hình thái và phân tử cho cán bộ nghiên cứu và sinh viên nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh học. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Các trường đại học, viện nghiên cứu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu đa dạng sinh học và phân loại học: Luận văn cung cấp dữ liệu chi tiết về đặc điểm hình thái và phân tử của các loài Otostigmus, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu về phân loại và phát sinh chủng loại.

2. Cán bộ quản lý bảo tồn thiên nhiên: Thông tin về phân bố và đa dạng loài giúp xây dựng các kế hoạch bảo tồn hiệu quả, đặc biệt tại các khu bảo tồn và vườn quốc gia.

3. Sinh viên ngành sinh học, sinh thái và tài nguyên sinh vật: Tài liệu tham khảo quý giá cho học tập và nghiên cứu luận văn, luận án về động vật không xương sống và đa dạng sinh học.

4. Chuyên gia y học cổ truyền và dược liệu: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc khai thác và sử dụng rết trong y học cổ truyền, mở ra hướng nghiên cứu công dụng dược liệu của các loài Otostigmus.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao chọn gen COI để phân tích di truyền?
   Gen COI là đoạn gen ty thể phổ biến được sử dụng trong định loại loài vì có tốc độ biến đổi phù hợp, giúp phân biệt các loài gần nhau một cách chính xác. Ví dụ, nhiều nghiên cứu quốc tế đã áp dụng thành công gen COI cho phân loại côn trùng và rết.

2. Có bao nhiêu loài Otostigmus được ghi nhận tại Việt Nam?
   Nghiên cứu ghi nhận 15 loài thuộc giống Otostigmus, trong đó có 3 loài chưa xác định tên khoa học chính thức, phản ánh sự đa dạng sinh học phong phú của nhóm này tại Việt Nam.

3. Phương pháp thu mẫu nào được sử dụng trong nghiên cứu?
   Nghiên cứu sử dụng kết hợp bẫy cốc, rây đất và thu mẫu thủ công dưới lớp thảm mục, thân cây mục để đảm bảo thu thập đa dạng mẫu vật từ nhiều môi trường khác nhau.

4. Có phát hiện loài mới trong nghiên cứu không?
   Một số mẫu vật có đặc điểm hình thái và phân tử khác biệt rõ rệt so với các loài đã biết, được nghi ngờ là loài mới, tuy nhiên cần nghiên cứu bổ sung để xác nhận.

5. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu này là gì?
   Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho công tác bảo tồn đa dạng sinh học, hỗ trợ phân loại chính xác các loài rết, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu ứng dụng trong y học cổ truyền và dược liệu.

Kết luận

• Đã xác định được 15 loài thuộc giống Otostigmus tại Việt Nam, trong đó có 3 loài nghi ngờ mới.
• Đặc điểm hình thái và phân tử được mô tả chi tiết, làm rõ sự đa dạng và phân bố của các loài.
• Phân tích gen COI cho thấy mối quan hệ phát sinh chủng loại rõ ràng, hỗ trợ phân loại chính xác.
• Nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ tính đa dạng sinh học của rết Việt Nam và cung cấp dữ liệu nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo.
• Đề xuất mở rộng điều tra, phát triển bộ mẫu chuẩn và ứng dụng công nghệ phân tử đa gen trong nghiên cứu tương lai.

Khuyến khích các nhà nghiên cứu và cơ quan quản lý tăng cường hợp tác để bảo tồn và nghiên cứu sâu hơn về nhóm rết Otostigmus, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Rết là nhóm động vật đất quen thuộc với con ngƣời. Chúng thƣờng đƣợc tìm thấy ở môi trƣờng ẩm và tối nhƣ dƣới lớp mùn, dƣới lá khô, thân cây chết, dƣới đá và ngay cả dƣới đất [1]. Rết còn có thể đƣợc tìm thấy trong tầng hầm, nhà kho, nhà tắm hoặc bất cứ nơi nào có côn trùng.

Đa số rết là động vật ăn thịt đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái, một số ít ăn thực vật [2]. Rết có vai trò quan trọng trong việc phân giải các chất hữu cơ, đảm bảo cho việc cân bằng hệ sinh thái. Chúng là một mắt xích quan trọng trong chuỗi và lƣới thức ăn của tự nhiên, và đóng góp vào sự đa dạng sinh học của tự nhiên. Rết có tập tính hoại sinh ăn những loài côn trùng, vì vậy, chúng có vai trò tiêu diệt những côn trùng trong nhà nhƣ ruồi, gián.

Ngoài vai trò tự nhiên, rết còn đƣợc sử dụng làm dƣợc liệu trong đông y. Trƣớc đây, các thầy thuốc đông y đã biết dùng rết để chữa một số bệnh cho trẻ em nhƣ ho, co giật, tiêu chảy [3]. Tuy nhiên, công dụng làm thuốc của rết vẫn chƣa đƣợc nghiên cứu nhiều. Năm 2013, Việt Nam ghi nhận đƣợc 71 loài rết, 26 giống, 13 họ, 4 bộ.

Trong số 26 giống ghi nhận đƣợc, có 17 giống chỉ có một loài; ba giống Ethmostigmus, Scolopocryptops, Tygarrup gặp 2 loài ở mỗi giống; giống Lithobius và Otostigmus ghi nhận đƣợc số loài nhiều nhất với 12 và 11 loài tƣơng ứng [4]. Trong 4 bộ rết gặp ở Việt Nam, bộ Scolopendromorpha gặp 34 loài, chiếm gần 50% số loài đã gặp [4]. Năm 2004, Lewis đã xem lại mẫu vật mô tả Otostigmus armatus trong bài báo của Attem năm 1953 ở Indo-China và nhận thấy rằng 2/3 mẫu vật là Otostigmus multidens, 1/3 mẫu vật là Otostigmus scaber[5]. Năm 2014, Lewis xem lại mẫu vật Otostigmus loriae loriae và ghi nhận đây là con non của Otostigmus multidens [6].

Nhƣ vậy, tính đến 2014, Việt nam ghi nhận đƣợc 69 loài rết, thuộc 26 giống,13 họ, 4 bộ. Năm 2018, Lê Xuân Sơn, Vũ Thị Hà đã ghi nhận thêm 1 loài mới cho Việt Nam là Otostigmus striloatus [7]. Năm 2019 Trần Thị Thanh Bình và cs. 2 ghi nhận cho khoa học 1 loài mới thuộc giống mới đó là Vinaphilus unicus [8].

Tổng kết lại, tính đến 2019, Việt Nam ghi nhận 71 loài rết, thuộc 27 giống, 13 họ, 4 bộ. Các nghiên cứu khu hệ rết ở Việt Nam trƣớc đây chủ yếu từ các tác giả nƣớc ngoài [9, 10, 11, 12, 13, 14]. Các công trình nghiên cứu về rết của các tác giả Việt Nam tuy có nhƣng còn tản mạn, chƣa tập trung. Lê Xuân Huệ (1999) có bài báo về rết rừng ở Việt Nam, và chủ yếu nói về công dụng của loài rết trong các bài thuốc dân gian [3].

Việt Nam có tổng diện tích đất liền là 329.241 km2, trong đó 75% diện tích là đồi núi. Về khí hậu, Việt Nam có cả khí hậu nhiệt đới gió mùa và khí hậu á nhiệt đới và ôn đới núi cao. Sự đa dạng về địa hình, kiểu đất, cảnh quan và khí hậu đã tạo nên tính đa dạng sinh học vô cùng phong phú và đặc sắc của Việt Nam, thể hiện ở đa dạng các hệ sinh thái, loài và nguồn gen. Đa dạng loài bao gồm: thực vật với 13.766 loài, động vật trên cạn với 10.300 loài, vi sinh vật với 7.500 loài, sinh vật nƣớc ngọt với 1.438 loài vi tảo; 800 loài động vật không xƣơng sống; 1.028 loài cá nƣớc ngọt, sinh vật biển với 11.

Đa dạng nguồn gen cây trồng, vật nuôi với 14.000 nguồn gen đƣợc bảo tồn và lƣu giữ [15]. Với nhóm rết, các số liệu nghiên cứu còn rất hạn chế, đặc biệt giống Otostigmus còn chƣa đƣợc quan tâm điều tra nhiều. Các loài Otostigmus hầu nhƣ ghi nhận phân bố rải rác tại một số khu vực ở Việt Nam. Thêm vào đó, mối quan hệ di truyền giữa các loài thuộc giống Otostigmus ở Việt Nam cũng chƣa đƣợc làm rõ.

Trong giới hạn luận văn thạc sĩ, đề tài “Đa dạng thành phần loài và mối quan hệ di truyền giữa các loài thuộc giống Otostigmus Porat, 1876 (Chilopoda: Scolopendromorpha: Scolopendridae) ở Việt Nam” đề xuất đƣợc thực hiện. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu chung của đề tài là tìm hiểu sự đa dạng và mối quan hệ di truyền của các loài rết thuộc giống Otostigmus Porat, 1876 ở Việt Nam. Các mục tiêu cụ thể: 3 - Xác định đƣợc sự đa dạng thành phần loài rết thuộc giống Otostigmus ở Việt Nam. - Xác định đƣợc mối quan hệ phát sinh giữa các loài rết thuộc giống Otostigmus ở Việt Nam bằng dẫn liệu phân tử.

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU - Xây dựng danh sách thành phần loài của các loài Otostigmus ở Việt Nam. - Mô tả chi tiết đặc điểm hình thái và ghi nhận phân bố của từng loài Otostigmus ở Việt Nam. - Tìm hiểu mối quan hệ di truyền giữa các loài Otostigmus ở Việt Nam. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI - Cung cấp danh sách thành phần loài rết thuộc giống Otostigmus Việt Nam.

- Cung cấp đặc điểm mô tả chi tiết và phân bố của các loài thuộc giống Otostigmus Việt Nam. - Làm rõ đƣợc mối quan hệ di truyền giữa các loài thuộc giống Otostigmus ở Việt Nam. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI - Kết quả nghiên cứu của đề tài này sẽ là cơ sở khoa học và dẫn liệu cho các nghiên cứu tiếp theo về các loài rết ở Việt Nam. - Kết quả nghiên cứu đóng góp vào việc làm rõ tính đa dạng sinh học của rết ở Việt Nam.

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. TỔNG QUAN VỀ RẾT Rết là động vật không xƣơng sống thuộc lớp chân môi (Chilopoda), phân ngành nhiều chân (Myriapoda), ngành chân khớp (Athropoda). Rết đƣợc chia ra 6 bộ, bao gồm: - Geophilomorpha (Rết Đất) - Scolopendromorpha (Rết Lớn) - Lithobiomorpha (Rết Đá) - Scutigeromorpha(Rết Nhà) - Craterostigmomorpha - Devonobiomorpha Trong đó, chỉ có 5 bộ đầu tiên còn sống trên Trái đất (Hình 1.1), bộ Devonobiomorpha đã tuyệt chủng, bộ Craterostigmomorpha chƣa phát hiện thấy ở Việt Nam [16]. Hệ thống ph n o i học c ết (Nguồn: http://www.org/2014/06/cyanlar-ev-cyanlar-ve-mucadele.

Việc phân chia của ông dựa vào quá trình phát triển của từng nhóm, có hoặc không có sự biến đổi về đốt thân từ lúc bé đến lúc trƣởng thành (nhóm Anamorpha là không có đủ số lƣợng đốt thân từ lúc sinh ra, phải qua quá trình phát triển đến khi trƣởng thành mới đầy đủ; ngƣợc lại, nhóm Epimorpha từ lúc sinh ra đến lúc trƣởng thành số lƣợng đốt thân không thay đổi). Nhiều tác giả đồng ý với việc phân chia của Haase, nhƣ Attems [17]. Pocock (1895) lại đề xuất một hệ thống khác. Nhóm Scutigeridae đƣợc đặt riêng và 3 bộ còn lại đƣợc đặt vào một nhóm khác.

Ông đặt tên cho từng nhóm lần lƣợt là Anartiostigma và Artiostugma. Sau đó, ông đổi thành Notostigma và Pleurostigma theo các đặc điểm nổi bật, thƣờng là vị trí của các lỗ thở. Scutigeromorpha thực sự rất khác biệt với bộ khác. Một vài tác giả khác không đồng ý với cách chia của Pocock, chỉ có Verhoeff chấp nhận cách phân chia của Pocock.

Attems (1928) đồng ý với cách phân chia của Haase, bởi vì ông tin rằng việc phân chia thành Anamorpha và Epimorpha theo sự phát triển của các đốt thân là sự phát sinh loài cổ hơn là việc phân chia Notostigma và Pleurostigma theo các đặc điểm giải phẫu. Một hệ thống phân chia hoàn hảo khi nó phản ánh đƣợc mối quan hệ gần gũi giữa các loài đƣợc chia vào cùng một nhóm. Nhƣ vậy, hệ thống Chilopoda cho đến năm 1928 đƣợc chia thành 2 lớp phụ theo quan điểm của Haasen là Anamorpha và Epiomorpha.000 loài rết thuộc 5 bộ, 38 họ đã đƣợc ghi nhận và mô tả trong tự nhiên [18].  Một số đặc điểm hình thái của rết Đặc điểm chung Rết có cấu tạo cơ thể gồm nhiều đốt, bao gồm hai phần chính là phần đầu và phần thân.

Phần đầu mang râu và các bộ phận miệng, phần thân gồm nhiều đốt, mỗi đốt mang 1 đôi chân. * Phần đầu: 6 - Râu: Râu gồm một hàng các đốt, số lƣợng đốt râu của Geophilomorpha cố định (14), còn các nhóm và một số loài khác không cố định. Số lƣợng đốt nhỏ nhất (13) có thể ở một số loài thuộc bộ Lithobiomorpha, số lƣợng trung bình từ 18-100, một số Scutigeromorpha có thể lớn hơn 400. Râu là vật chuyển của bộ phận cảm giác giúp Chilopoda nhận biết những thay đổi của môi trƣờng cũng nhƣ giúp chúng phát hiện bạn tình, con mồi.

Râu gồm lông cảm giác hay những mảnh nhỏ. Lông cảm giác có ở tất cả các phần của râu. Nhóm Lithobiomorpha có mảnh nhỏ ở tất cả, nhóm Geophilomorpha ở đốt cuối hay 2 đốt cuối, nhóm Scolopendromorpha ở đốt đầu. - Các bộ phận miệng: bao gồm một đôi hàm trên và hai đôi hàm dƣới.

Hàm trên: gồm 3 phần: đốt gốc hàm, mảnh gốc hàm và bản mỏng. Hàm trên gắn chặt với đốt gốc hàm, có thể là 1 cấu tạo đơn giản hay có rãnh dài chạy ngang chia thành 4 đoạn rõ nhiều hoặc ít. Phần trong có một hoặc nhiều lá lƣợc. Thƣờng bản mỏng khía răng kết hợp với lá lƣợc.

Hàm trên thƣờng nằm ẩn sau hàm dƣới 1. Hàm dƣới 1: là điểm nhô ra nhỏ nhất và đƣợc dấu kín của đầu, có một mảnh gốc nhỏ. Thƣờng có hai phần: coxit, syncoxit mà mỗi bên có gắn một đốt cũng thƣờng 2 phần: đốt chân chính. Tất cả các phần của hàm dƣới 1 có thể có điểm nhô ra phía trên.

Hàm dƣới 2: Che phủ một phần hàm dƣới 1. Hàm dƣới hai có hình dạng nhƣ một chân chạy hoàn chỉnh. Thƣờng chúng chia làm 3 phần. Mắt: Tất cả các loài thuộc bộ Geophilomorpha và họ Cryptopidae trong bộ Scolopendromorpha không có mắt.

Họ Scolopendridae trong bộ Scolopendromorpha có 4 mắt ở mỗi bên đầu. Số lƣợng mắt của bộ Lithobiomorpha dao động từ 1 đến 40 [19]. Một số của bộ Scutigeromorpha cấu tạo đặc biệt, mắt đơn giả có tới 200 với ống kính 6 cạnh và hoàn toàn có thể phát hiện con mồi hay kẻ thù [20]. * Phần thân: Rết có cấu tạo cơ thể bao gồm nhiều đốt với số lƣợng dao động từ 15 7 đến hơn 177 đốt.

Trên tất cả các đốt cơ thể, mỗi đốt đều mang một đôi chân chạy ngoại trừ 2 đốt cuối cùng là đốt sinh dục và đốt hậu môn. Đôi chân đầu tiên bị biến đổi thành vuốt độc-còn gọi là chân hàm. Chân hàm mang nọc độc. Các chân tiếp theo gọi là chân chạy gồm 6 đốt chân: Đốt háng, đốt chuyển, đốt trƣớc đùi, đốt đùi, đốt ống và đốt bàn chân.

Phần cuối của đốt bàn chân là gai đốt bàn.