Luận án Phó Tiến sĩ Luật học: Đổi mới tổ chức và hoạt động của Thanh tra Nhà nước ở Việt Nam

Luận án phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn đổi mới tổ chức, hoạt động Thanh tra Nhà nước tại Việt Nam, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Phạm Tuấn Khải
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Niên
• Trường học: Trường Đại Học Xã Hội Và Nhân Văn - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý Luận Nhà Nước Và Pháp Quyền
• Đề tài: Cơ Sở Lý Luận Và Thực Tiễn Đổi Mới Tổ Chức Và Hoạt Động Thanh Tra Nhà Nước Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Phó Tiến Sĩ
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: THANH TRA - CHỨC NĂNG THIẾT YẾU CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm và phạm vi hoạt động của thanh tra
• 1.1.1. Khái niệm thanh tra
• 1.1.2. Đặc điểm của thanh tra
• 1.1.3. Thanh tra gắn liền với quản lý Nhà nước
• 1.1.4. Thực hiện quyền lực Nhà nước trong quá trình thanh tra
• 1.1.5. Độc lập trong quá trình thanh tra
• 1.1.6. Phạm vi hoạt động của thanh tra
• 1.2. Các nguyên tắc, hình thức và phương pháp thanh tra
• 1.2.1. Các nguyên tắc thanh tra
• 1.2.1.1. Nguyên tắc thanh tra chỉ tuân theo pháp luật
• 1.2.1.2. Nguyên tắc khách quan, dân chủ và công khai
• 1.2.1.3. Nguyên tắc chính xác, kịp thời
• 1.2.2. Hình thức và phương pháp thanh tra
• 1.2.2.1. Các hình thức thanh tra
• 1.2.2.1.1. Thanh tra mặt chấp hành của quản lý Nhà nước
• 1.2.2.1.2. Thanh tra thường xuyên, toàn diện, từ trên xuống, từ dưới lên
• 1.2.2.1.3. Thanh tra bên trong và thanh tra chức năng
• 1.2.2.2. Các phương pháp thanh tra
• 1.2.2.2.1. Phương pháp thanh tra mang tính giáo dục, thuyết phục
• 1.2.2.2.2. Tác động trực tiếp bằng mệnh lệnh vào đối tượng quản lý
• 1.2.2.2.3. Thanh tra theo đoàn, thanh tra bộ phận theo vụ việc, thanh tra đột xuất
• 1.3. Thanh tra là một chức năng thiết yếu của quản lý Nhà nước
• 1.3.1. Thanh tra là công cụ để nâng cao hiệu quả của hoạt động quản lý Nhà nước
• 1.3.2. Vai trò của thanh tra Nhà nước trong nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo cơ chế thị trường ở nước ta hiện nay
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA THANH TRA NHÀ NƯỚC - LỊCH SỬ VÀ THỰC TRẠNG
• 2.1. Lịch sử hình thành, phát triển của thanh tra Nhà nước Việt Nam
• 2.2. Tổ chức và hoạt động của thanh tra phục vụ công cuộc kháng chiến, kiến quốc (1945 đến 1954)
• 2.3. Tổ chức và hoạt động của thanh tra phục vụ công cuộc xây dựng CNXH ở miền Bắc, góp phần vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước
• 2.4. Thanh tra Việt Nam trong thời kỳ đất nước thống nhất đi lên CNXH (1976 đến nay)
• 2.5. Tổ chức và hoạt động của các cơ quan thanh tra Nhà nước theo pháp luật hiện hành
• 2.5.1. Cách thức phân loại các cơ quan thanh tra trong quản lý Nhà nước
• 2.5.2. Tổ chức và hoạt động của thanh tra nhà nước theo pháp luật hiện hành
• 2.5.3. Tổ chức hệ thống thanh tra Nhà nước
• 2.5.4. Hoạt động của thanh tra Nhà nước
• 2.5.5. Nhận xét về mặt pháp luật hiện hành tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước
• 2.6. Thực trạng tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước
• 2.6.1. Kết quả đạt được của tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước
• 2.6.2. Về tổ chức của thanh tra Nhà nước
• 2.6.3. Về hoạt động của thanh tra Nhà nước
• 2.6.4. Những tồn tại trong tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước
• 2.6.4.1. Những tồn tại về mặt tổ chức
• 2.6.4.2. Những tồn tại về mặt hoạt động
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cơ sở lý luận về đổi mới tổ chức và hoạt động thanh tra nhà nước

Đổi mới tổ chức và hoạt động thanh tra nhà nước tại Việt Nam là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh cải cách hành chính hiện nay. Cơ sở lý luận cho việc này bao gồm việc xác định rõ khái niệm, đặc điểm và vai trò của thanh tra trong quản lý nhà nước. Thanh tra không chỉ là một chức năng thiết yếu mà còn là công cụ quan trọng để nâng cao hiệu quả quản lý. Theo đó, việc đổi mới tổ chức thanh tra cần phải dựa trên các nguyên tắc pháp lý và thực tiễn, nhằm đảm bảo tính độc lập và khách quan trong quá trình thanh tra. Đặc biệt, việc áp dụng các phương pháp thanh tra hiện đại sẽ giúp nâng cao năng lực và hiệu quả hoạt động của các cơ quan thanh tra nhà nước.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của thanh tra

Thanh tra được hiểu là hoạt động kiểm tra, giám sát nhằm phát hiện và ngăn chặn các vi phạm pháp luật trong quản lý nhà nước. Đặc điểm của thanh tra bao gồm tính độc lập, khách quan và tính pháp lý cao. Thanh tra không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra mà còn phải có khả năng đưa ra các kiến nghị nhằm cải cách và hoàn thiện hệ thống quản lý. Điều này cho thấy vai trò của thanh tra trong việc đảm bảo sự tuân thủ pháp luật và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước là rất quan trọng.

1.2. Nguyên tắc và phương pháp thanh tra

Các nguyên tắc cơ bản của thanh tra bao gồm tính khách quan, công khai và chính xác. Việc áp dụng các phương pháp thanh tra đa dạng như thanh tra toàn diện, thanh tra theo đoàn hay thanh tra đột xuất sẽ giúp tăng cường hiệu quả hoạt động thanh tra. Mỗi phương pháp đều có những ưu điểm và hạn chế riêng, do đó cần phải lựa chọn phương pháp phù hợp với từng tình huống cụ thể để đạt được kết quả tốt nhất.

II. Thực tiễn tổ chức và hoạt động thanh tra nhà nước tại Việt Nam

Thực tiễn tổ chức và hoạt động của thanh tra nhà nước tại Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ những năm đầu sau khi thành lập, thanh tra đã đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát và giám sát các hoạt động của nhà nước. Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn nhiều tồn tại trong tổ chức và hoạt động của thanh tra, như sự chồng chéo trong chức năng giữa các cơ quan thanh tra và các cơ quan khác có chức năng kiểm tra, giám sát. Điều này dẫn đến sự không hiệu quả trong hoạt động thanh tra và cần phải có những giải pháp khắc phục kịp thời.

2.1. Lịch sử hình thành và phát triển của thanh tra nhà nước

Lịch sử hình thành và phát triển của thanh tra nhà nước tại Việt Nam bắt đầu từ năm 1945. Qua các giai đoạn, thanh tra đã không ngừng được củng cố và hoàn thiện. Tuy nhiên, sự phát triển của nền kinh tế và các mối quan hệ xã hội mới đã đặt ra nhiều thách thức cho hoạt động thanh tra. Việc nghiên cứu lịch sử phát triển của thanh tra sẽ giúp nhận diện rõ hơn những vấn đề cần cải cách trong tổ chức và hoạt động của thanh tra nhà nước hiện nay.

2.2. Thực trạng và những tồn tại trong hoạt động thanh tra

Thực trạng hoạt động thanh tra hiện nay cho thấy nhiều tồn tại như thiếu tính độc lập, sự chồng chéo trong chức năng giữa các cơ quan thanh tra và các cơ quan khác. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả hoạt động của thanh tra mà còn ảnh hưởng đến sự tin tưởng của người dân vào hệ thống quản lý nhà nước. Cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những tồn tại này, nhằm nâng cao năng lực và hiệu quả của thanh tra nhà nước.

III. Đề xuất giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động thanh tra nhà nước

Để nâng cao hiệu quả hoạt động của thanh tra nhà nước, cần thiết phải có những giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động. Các giải pháp này bao gồm việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về thanh tra, tăng cường tính độc lập của các cơ quan thanh tra và cải cách phương pháp thanh tra. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong hoạt động thanh tra cũng là một hướng đi cần được chú trọng. Những giải pháp này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của thanh tra mà còn góp phần vào việc xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh.

3.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật về thanh tra

Việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về thanh tra là rất cần thiết để đảm bảo tính hợp pháp và hiệu quả trong hoạt động thanh tra. Cần phải sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật hiện hành để phù hợp với thực tiễn và yêu cầu quản lý nhà nước trong bối cảnh mới. Điều này sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ quan thanh tra trong việc thực hiện chức năng và nhiệm vụ của mình.

3.2. Tăng cường tính độc lập và hiệu quả của thanh tra

Tăng cường tính độc lập của các cơ quan thanh tra là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động. Cần có cơ chế bảo đảm cho các cơ quan thanh tra hoạt động độc lập, không bị can thiệp từ các cơ quan khác. Đồng thời, việc đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ thanh tra cũng cần được chú trọng để đáp ứng yêu cầu công việc trong tình hình mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

PHẦN MỞ ĐẦU I. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Công cuộc đổi mới toàn diện ở nước ta hiện nay đòi hỏi Đảng và Nhà nước phải "tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt nam, trọng tâm cải cách một bước nền hành chính` [52]. Mục tiêu của cải cách nền hành chính Nhà nước là xây dung một nền hành chính trong sạch, vững mạnh và hiện đại, thực hiện tốt đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, quản lý có hiệu lực và hiệu quả mọi mặt đời sống xã hội, thực hiện dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng văn minh. Mục tiêu ấy đặt ra nhiều vấn đề cần quan tâm giải quyết, trong đó rất quan trọng là việc củng cố, hoàn thiện các chức năng quản lý Nhà nước, các chu trình của quản lý điều hành, các phương thức đảm bảo pháp chế và kỷ luật trong quản lý Nhà nước nhằm nâng cao năng lực của bộ máy Nhà nước và hạn chế đến mức thấp nhất những vi phạm pháp luật trong quản lý Nhà nước.

Là một trong những phương thức đảm bảo pháp chế và ky luật trong quản lý Nhà nước, thanh tra Nhà nước có vai trò quan trọng đối với quản lý Nhà nước, là chức năng thiết yếu của quản lý Nhà nước, thanh tra Nhà nước góp phần quản lý, hoàn thiện bộ máy Nhà nước, nâng cao hiệu quả của nền hành chính quốc gia phát triển. Vai trò đó của thanh tra Nhà nước ngày càng phát triển trong tiến trình cải cách hành chính theo hướng xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam Xã hội chủ nghĩa. Ở nước ta tổ chức, hoạt động của thanh tra đã có một lịch sử phát triển tương đối lâu dài (từ tháng 11/1945 đến nay); hệ thống pháp luật về thanh tra cũng tồn tại song song với sự phát triển của tổ chức và hoạt động thanh tra. Từ nam 1990 trỏ lại đây, với sự ban hành Pháp lệnh thanh tra và các văn bản hướng dẫn thi hành, cụ thể hóa Pháp lệnh, tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước đã được củng cố và hoàn thiện thêm một bước.

Tuy nhiêndo yêu cầu phát triển nền kinh tế nhiều thành phần theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, sự biến đổi nhanh chóng của các quan hệ xã hội trong linh vực quản lý Nhà nước, và do yêu cầu phát triển của hoạt động thanh tra những năm qua, nhiều quy định của pháp luật hiện hành về tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước (kể cả một số điều khoản của Pháp lệnh thanh tra 1990) đã không còn phù hợp, cần nghiên cứu sửa đổi bổ sung. Mặt khác, trong quản lý Nhà nước ta thời gian gần đây đã xuất hiện nhiều cơ quan có chức năng thanh tra, kiểm tra, giám sát, kiểm sát, tài phan. về kinh tế - xã hội như : Tòa án kinh tế, Trọng tài kinh tế Quốc tế, Trọng tài phi Chính phủ, Tòa án hành chính v. Điều này dẫn đến cách nhìn nhận khác nhau về vị trí, vai trò, tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước.

Do đó, hoàn thiện các chế định về tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước trong điều kiện mới hiện nay là yêu cầu rất quan trọng và bức xúc để đấu tranh chống các biểu hiện sai trái, vi phạm kỷ luật trong quản lý Nhà nước và "đóng góp một cách tích cực nhất để tham gia vào cải cách bộ máy hành chính của Nhà nước ta" [7ð]. Vì vậy, nghiên cứu toàn diện vấn đề lý luận và thực tiên của hoạt động thanh tra dưới các khía cạnh vị trí, vai trò, chức năng của thanh tra trong quản lý Nhà nước, bản chất, đặc điểm, các hình thức, phương pháp của thanh tra Nhà nước cũng như những bất cập về mặt pháp lý đối với tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước Việt Nam, từ đó đề xuất những giải pháp thực tiễn cần thiết nhằm đổi mới tổ chức va hoạt động thanh tra trong tình hình hiện nay là vấn đề rất bức xúc. TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA THANH TRA NHÀ NƯỚC. Cho đến nay, đã có một số công trình trong nước và nước ngoài nghiên cứu về vấn đề này.

Đó là các công trình khoa học của các tác giả như : Evschorina Turoxep (Liên xô cũ), Schwacke, christoph Reichard, Stainov, Bretzinger, Jaworsky v. Trong sách báo pháp lý ở Việt Nam, vấn đề đổi mới tổ chức va hoạt động của thanh tra Nhà nước còn ít được nghiên cứu một cách có hệ thống. Công trình khoa học cấp Bộ về "đổi mới tổ chức và hoạt động Thanh tra trong điều kiện nền kinh tế nhiều thành phần theo cơ chế thị trường của tập thể tác giả; các chuyên khảo "Hỏi và đáp về Pháp lệnh thanh tra", "Tìm hiểu Pháp lệnh khiếu nại, tố cáo của công dân", "Một số vấn đề về tài phán hành chính ở Việt Nam" của Phó tiến sĩ Lê Bình Vọng; Thanh tra Nhà nước - phương thức riêng đảm bảo pháp chế và kỷ luật trong quản lý Nhà nước của Phó tiến sĩ Nguyễn Cửu Việt (trong giáo trình Luật hành chính Việt Nam) là sự tìm hiểu bước đầu có hệ thống dưới khía cạnh pháp lý đối với tổ chức và hoạt động thanh tra. Ngoài ra còn hàng loạt các bài báo được đăng trên các tạp chí Thanh tra, tạp chí Nhà nước và Pháp luật, các báo ở Trung ương và địa phương cũng tập trung nghiên cứu về ý nghĩa, vai trò, nhiệm vụ, tổ chức và quyền hạn của thanh tra nói chung và thanh tra Nhà nước nói riêng.

Tuy nhiên, vấn đề đổi mới tổ chức và hoạt động thanh tra theo hướng toàn diện, phù hợp với cơ chế quản lý Nhà nước hiện nay cả về mặt lý luận và thực tiên chưa đáp ứng yêu cầu mới của quản lý Nhà nước. Thực tiễn cho thấy có một số vấn đề rất cơ bản về công tác thanh tra đang đặt ra và đang có nhiều quan điểm, ý kiến rất khác nhau: - Thanh tra Nhà nước theo cấp với thanh tra Nhà nước chuyên ngành. - Đặt thanh tra Nhà nước trực thuộc Quốc hội độc lập và không thuộc hành pháp hay đặt trong cơ quan hành pháp. - Phân định chức năng Kiểm sát việc tuân theo pháp luật (kiếm sát chung) của Viện Kiểm sát các cấp với chức năng thanh tra của các tổ chức thanh tra Nhà nước.

- Phân định rõ chức năng nhiệm vụ của các co quan có chức năng thanh tra, kiểm tra, giám sát, kiểm sát. Do đó việc nghiên cứu một cách cơ bản, toàn diện để đi đến một nhận thức thống nhất và sâu sắc vấn đề trên là việc làm có ý nghĩa quan trọng về lý luận và thực tiễn. Đây cũng chính là căn cứ để lựa chọn vấn đề co sở ly luận và thực tiễn của việc đổi mới tổ chức và hoạt động của Thanh tra Nhà nước Việt Nam làm đề tài luận án Phó tiến sĩ luật học. MỤC ĐÍCH KHOA HỌC VÀ NHIỆM VỤ CUA LUẬN AN Mục đích của luận án là nghiên cứu một cách tương đối toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước dưới giác độ pháp lý về ý nghĩa vị trí, vai trò, mối liên hệ biện chứng giữa thanh tra với quản lý, lịch sử và thực trạng tổ chức, hoạt động của thanh tra trong quản lý Nhà nước, từ đó rút ra những kiến nghị nhàm đổi mới tổ chức, hoạt động của thanh tra Nhà nước, nâng cao địa vị pháp lý của thanh tra Nhà nước trong điều kiện cải cách nền hành chính Nhà nước hiện nay.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài rất rộng lớn, tác giả luận án không có tham vọng đi sâu vào tất cả các khía cạnh của nó mà chỉ tập trung nghiên cứu, ly giải những vấn đề quan trọng nhất. Để đạt được mục đích đó, luận án có những nhiệm vụ sau : - Nghiên cứu khái niệm bản chất, đặc điểm của thanh tra Nhà nước, phân biệt thanh tra Nhà nước với hoạt động giám sát của Quốc hội, kiếm sát của Viện Kiểm sát nhân dân, giám sát của Tòa án nhân dân và giám sát của nhân dân lao động thông qua các tổ chức xã hội. - Phân tích về phương diện lý luận và thực tiễn vấn đề vi trí, vai trò của thanh tra trong quan lý Nhà nước, mối quan hệ khang khít với tư cách là một chức năng thiết yếu của thanh tra đối với quản lý Nhà nước. - Nghiên cứu các hình thức, phương pháp và phạm vi tác động cua thanh tra Nhà nước; lịch sử hình thành và phát triển của thanh tra Nhà nước qua từng giai đoạn.

- Phân tích tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước theo pháp luật hiện hành, những bất cập của pháp luật hiện hành về thanh tra và những kiến nghị nhàm đổi mới tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước trong thời gian tới. NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN Đây là công trình chuyên khảo đầu tiên trong khoa học pháp lý Việt Nam nghiên cứu tương đối toàn diện và hệ thống vấn đề tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước cả trên bình diện lý luận cũng như thực tiên của quá trình xáv dựng và hoàn thiện những vấn đề pháp lý đối với đề tài trên. Luận án có những điểm mới sau : 1. Sự phân tích ky lương khái niệm thanh tra Nhà nước thông qua các quy định pháp luật: vai trò, vị trí của thanh tra, mối quan hệ giữa thanh tra với quản lý Nhà nước từ khi có tổ chức thanh tra Nhà nước đầu tiên đến nay.

Trong giới hạn của việc nghiên cứu, luận án đã làm sáng tỏ bản chất, đặc điểm, mối tương quan của thanh tra Nhà nước với các hoạt động giám sát, kiểm sát, kiểm soát và các hình thức kiểm tra khác, chỉ ra một cách tổng quan lịch sử phát triển của tổ chức và hoạt động của thanh tra Nhà nước 6 Việt Nam. Một đóng góp vào sự giải thích tiếp theo các vấn đề lý luận, thực tiền pháp lý các quy định về thẩm quyền của thanh tra Nhà nước trong quản lý Nhà nước, cơ sở khoa học của những quyền hạn và nhiệm vụ cua thanh tra Nhà nước trong hệ thống các quan niệm, quan điểm tồn tại trong khoa học pháp lý hiện nay; 3.