HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TONG QUAN KHOA HOC DE TAI CAP BO NAM 2006 CƠ CHẾ HÌNH THÀNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NHẬN THỨC CÁC QUAN HỆ VÀ QUY LUẬT XÃ HỘI Cơ quan Chủ trì đề tai: VU QUAN LY KHOA HOC Chủ nhiệm đề tài : PGS, TS LE NGỌC TÒNG Thu ky dé tai : TH.S NGUYEN THANH BiNH HA NOI - 2007 6545 AlA979 10. DANH SACH CONG TAC VIEN Nguyên Hoài Anh Trần Thị Ngọc Bích Th.s Nguyễn Thanh Bình Th.s Nguyễn Thị Chuyển Vũ Văn Hậu Bùi Thị Hạnh Trần Xuân Hoà Th.s Trương Thị Hồng Loan Đàm Thị Hoài Th.s Trần Thị Hoè Nguyên Tuấn Hưng Mai Thị Thanh Lan Nguyễn Khắc Lầu Th.s Nguyễn Thị Hồng Lê TS Nguyễn Đức Lợi Th.s Trần Thanh Mai Tố Ngọc Th.s Đỗ Hữu Nhân Nguyễn Tuấn Sơn Phạm Ngọc Thắng Phạm Thị Thu Hương PGS, TS Lê Ngọc Tòng Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tỉnh Hưng Yên Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tỉnh Hưng Yên Học viện CTQG Hồ Chí Minh Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tỉnh Hưng Yên Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tỉnh Hưng Yên Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tỉnh Hưng Yên Trường Chính trị Nguyên Văn Linh tỉnh Hưng Yên Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tình Hưng Yên Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tỉnh Hưng Yên Học viện CTQG Hồ Chí Minh Học viện CTQG Hồ Chí Minh Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tình Hưng Yên Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tỉnh Hưng Yên Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tỉnh Hưng Yên Học viện Tài chính Học viện Tài chính Học viện CTQG Hồ Chí Minh Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tỉnh Hưng Yên Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tỉnh Hưng Yên Trường Chính trị Nguyên Văn Linh tỉnh Hưng Yên Trường Chính trị Nguyễn Văn Linh tỉnh Hưng Yên Học viện CTQG Hồ Chí Minh MỤC LỤC i80. 1 Phần 1: Cơ chế hình thành các quan hệ và quy luật xã hội. Quan hệ và quy luật xã hội hình thành từ hoạt động thực tiễn của con TIBƯỜI.
Gì HH TT TH TH nh TT To g0 0. Các khái niệm công cụ cơ bản. Khái niệm xã hội. có 2à HH ng n4 1g ve 7 2.
Khái niệm giá †T.- Ác HH HH Hung 9 2. Khái niệm nhu CẦU. (SH HH1 1n 184111 ree 15 2. Khái niệm ƯỚc muối.
Khái niệm động CƠ. SH HT HH nh HH ng 23 2. Khái niệm lợi ÍCH. Quan hệ xã hội.---- HH HH Hà HH nà, 33 2.
Quy luật xã hội .- - HH HH me ư 37 2. Xung đột xã hội. --- sàn TH TH HH HH Hư 39 Phần 2: Phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội nhân văn. Khoa học xã hội nhân văn và đặc điểm của khoa học xã hội nhân văn TH Hà T1 111 0001011509111 00011 Tá 015500 0 00.
Khoa học xã hội nhân văn. Điều kiện để nhận thức quan hệ và quy luật xã hội. Con đường nhận thức quy luật xã hội. Phương pháp nghiên cứu của các quan hệ và quy luật xã hội.
Phương pháp và phương pháp luận nghiên cứu khoa học. Phân loại các phương pháp nghiên cứu khoa học. Một số phương pháp nghiên cứu quan hệ xã hội và quy luật xã hội Kết luận. 114 Danh mục tài liệu tham khảo.
111 0sxesxke 115 LỜI NÓI ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong thời kỳ đầu của quá trình đổi mới, ngành lý luận chính trị tập trung nhiều vào loại hình nghiên cứu ứng dụng và nghiên cứu phát triển. Điều đó phù hợp với đồi hỏi của thực tiễn đất nước. Nhưng trải qua hơn 20 năm đổi mới, chúng ta lại đứng trước một mâu thuẫn là thiếu những nghiên cứu cơ bản trong lý luận chính trị.
Vì vậy để lý luận chính trị của chúng ta tiếp tục phát triển đủ sức giải quyết các vấn đề mà thực tiễn đặt ra cần phải đâu tư phát triển nghiên cứu cơ bản cho từng bộ môn khoa học trong điều kiện mới: điều kiện của cuộc cách mạng khoa học — công nghệ hiện đại và quá trình toàn cầu hóa kinh tế. Trong những năm trước mắt, cần phải đầu tư xây dựng hệ thống lý thuyết mới phục vụ cho hoạt động lý luận. Hệ thống lý thuyết này phải dựa vào các nguyên lý của chủ nghĩa Mác — Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các thành tựu của khoa học nhân loại từ cổ đại đến nay và các vấn đề thực tiễn hiện nay. Lý luận đó sẽ làm cơ sở khoa học, phương pháp luận cho các hoạt động lý luận chính trị của đất nước.
Để góp phần xây dựng cơ sở lý thuyết cho việc nhận thức các quan hệ và quy luật kinh tế — xã hội hiện đại, chúng tôi cho rằng, cần phải tìm hiểu nguồn gốc của các quan hệ và quy luật xã hội. Nó hình thành từ đâu và làm cách nào để nhận thức đúng các quan hệ và quy luật xã hội. Đây là một vấn đề rất khó, nhưng nếu giải quyết được thì nó giúp cho chúng ta có được một công cụ lý thuyết để nhận thức tốt hơn các quan hệ và quy luật xã hội hiện đại và do đó, chúng ta sẽ có được cách nhìn khoa học hơn về các vấn đề chính trị. Vì lý do nêu trên, chúng tôi chọn vấn đề “Cơ chế hình thành và phương pháp nhận thức các quan hệ xã hột” làm đề tài khoa học cấp bộ của mình.
Đây là loại hình nghiên cứu cơ bản có định hướng, nghĩa là nghiên cứu việc hình thành và phương pháp nhận thức các quan hệ xã hội khác nhau phục vụ cho ngành khoa học lý luận chính trị ở Việt Nam. Nếu như chúng ta nắm được cơ chế hình thành các quan hệ và quy luật xã hội chắc chắn thì việc nhận thức các vấn đề chính trị ở nước ta hiện nay sẽ trở nên thuận lợi hơn rất nhiều. Tình hình nghiên cứu Có thể nói, vấn dé về quan hệ xã hội và cơ chế hình thành các quan hệ xã hội đã được nghiên cứu từ rất sớm. - Các nhà thông thái phương Tây cổ đại như Platon, Aristôt,.
đã nghiên cứu về quan hệ giữa con người với con người. Theo Aristôt con người là động vật chính trị, xã hội, tức là loại động vật có quan hệ xã hội. - Các nhà thông thái phương Đông như Lão Tử, Khổng Tử, Tuân Tử, Mạnh Tử, Trang Tử cũng đã nghiên cứu rất sâu về mối quan hệ giữa con người với con người, tức là mối quan hệ xã hội. Họ đã cố gắng đưa ra những cơ chế nhằm giải quyết hài hoà mối quan hệ giữa con người với con người trong xã hội, tức là quan hệ xã hội.
- Các nhà triết học phương Tây từ thời đại Phục Hưng đến G.Hêghen và Phoiơbắc cũng cố gắng tìm hiểu và giải quyết mối quan hệ giữa con người với con người. Đặc biệt là Hêghen đã rất chú ý đến việc giải quyết mối quan hệ con người với con người thông qua việc giải quyết các quan hệ lợi ích. Tuy vậy, các học giả trước Mác đều chưa nhìn thấy được quan hệ của con người và con người trong xã hội (tức là quan hệ xã hội) bị chi phối bởi các quan hệ lợi ích, mà trước hết là lợi ích kinh tế.Ăngghen là những người đặt nền móng thật sự khoa học cho việc nghiên cứu các quan hệ xã hội. Mác cho rằng, tất cả các quan hệ xã hội đều được hình thành trên cơ sở của các quan hệ kinh tế.
Trước khi con người nghĩ đến việc làm chính trị, pháp luật, khoa học, nghệ thuật. thì phải thỏa mãn các nhu cầu ăn, mặc, ở. Trong tác phẩm hệ tư tưởng Đức: Nguồn gốc gia đình và chế độ sở hữu và nhiều tác phẩm khác, C.Ăngghen đã phân tích các quan hệ xã hội dựa trên sự giải quyết các vấn đề về lợi ích mà trước hết là lợi ích kinh tế. Trong công trình khoa học “Con người và phát triển con người trong quan niệm của C.Ăngghen” của Viện nghiên cứu con người do Hồ Sĩ Quý chủ biên đã tập hợp khá nhiều câu nói nổi tiếng của C.Ăngghen về quan hệ xã hội.
Gan đây đã có rất nhiều công trình bàn về các quan hệ xã hội. Tạp chí Triết học có rất nhiều bài viết về quan hệ xã hội và cơ chế hình thành quan hệ xã hội. Hiện nay có rất nhiều học thuyết bàn về con người và quan hệ xã hội, đáng chú ý nhất là: - Lý thuyết hành vi: căn cứ vào hành vi để đánh giá bản chất con người. - Lý thuyết hành động: đặt người nghiên cứu vào thế giới nội tâm con người để tìm ra bản chất của nó.
- Lý thuyết hệ thống coi xã hội loài người là một hệ thống phức tạp gồm nhiều đẳng cấp khác nhau, quốc gia, dân tộc, tôn giáo, đảng phái, địa phương, dòng họ, gia đình,. - Lý thuyết lịch sử nghiên cứu quan hệ xã hội trong lịch sử tự nhiên của nó. - Lý thuyết tương tác nghiên cứu hoạt động của con người trong mối quan hệ cộng đồng. - Lý thuyết chức năng coi sự vận dụng chung của xã hội theo những chức năng khác nhau,.
Năm 2001, Nxb Chính trị quốc gia xuất bản cuốn sách “Nhân học — một quan điểm về tình trạng nhân sinh” cia Emily A.Schultz và Robert H.Lavenda do Phan Ngọc Chiến và Hồ Liên biên dịch. Trong cuốn sách đó, chúng ta thấy rất nhiều điểm mới về quan hệ xã hội. Chúng ta có thể kể ra rất nhiều tác giả nghiên cứu về vấn đề quan hệ xã hội. Tuy vậy, chúng tôi chưa tìm được tài liệu nào nghiên cứu sâu và chỉ rõ được cơ chế hình thành các quan hệ xã hội.
Trong quá trình nghiên cứu khoa học của bản thân, chúng tôi có một ý tưởng là các quan hệ xã hội hình thành theo một cơ chế sau đây: Nhu cầu — lợi ích — ước muốn, động cơ - hành vi ~ xung đột — các quan hệ xã hội — các quy luật xã hội. Chúng tôi muốn tìm hiểu mối liên hệ giữa nhu cầu con người với lợi ích và các quan hệ xã hội. Nếu tim ra mối liên hệ này sẽ giúp giải quyết tốt hơn các mâu thuẫn và xung đột trong xã hội. Chúng tôi cho rằng, đây là một ý tưởng khá mới và cần phải nghiên cứu để làm sáng tỏ.
Một số tác giả như Lê Thị Kim Chi, Hà Bá Thâm, Nguyễn Thị Hương Tràm, Nguyễn Linh Khiếu. đã có những nghiên cứu về ý tưởng nêu trên, nhưng chưa sâu. Chúng tôi muốn tìm hiểu mối quan hệ giữa nhu cầu và lợi ích của con người trong xã hội. Đặc biệt khái niệm lợi ích là khái niệm rất quan trọng, nhưng chưa được nghiên cứu sâu.
Đây là khái niệm công cụ của đề tài này.
