Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU ĐẶT RA 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước Qua nghiên cứu cho thấy đã có nhiều công trình đề cập đến khía cạnh lý luận và thực tiễn quốc tế về quản lý, khai thác, sử dụng nguồn nước liên quốc gia; phân tích các quy định của pháp luật quốc tế về giải quyết tranh chấp quốc tế nói chung và tầm quan trọng của việc giải quyết hòa bình các tranh chấp quốc tế. Bên cạnh đó, có một số công trình nghiên cứu đã tập trung vào việc làm rõ quy chế hoạt động của một số thiết chế giải quyết tranh chấp quốc tế; phân tích một số thực tiễn giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia tại ICJ.
Điển hình như sau: - Cuốn sách “Cooperation in the Law of Transboundary Water Resources” (tạm dịch: “Vấn đề hợp tác trong pháp luật quốc tế về các nguồn nước liên quốc gia”) của Christina Leb, do Oxford University Press xuất bản năm 2013, là sách nghiên cứu công phu về nguyên tắc hợp tác trong sử dụng nguồn nước liên quốc gia theo quy định của pháp luật quốc tế. Theo đó, cuốn sách gồm ba phần, tập trung phân tích làm rõ sự phát triển của nguyên tắc hợp tác quản lý, chia sẻ các nguồn nước liên quốc gia, các xu hướng đang thịnh hành và xu hướng tương lai về áp dụng nguyên tắc hợp tác chia sẻ nguồn nước liên quốc gia; nghiên cứu, phân tích các phán quyết của một số tòa án và tòa trọng tài quốc tế về chia sẻ nguồn nước liên quốc gia. Tuy nhiên, nội dung cốt lõi của cuốn sách chính là việc tác giả đi sâu phân tích vai trò của các hiệp ước về nước trong việc quản lý, chia sẻ nguồn nước trong lưu vực và những nguyên tắc hợp tác được quy định trong các hiệp ước này. Phương pháp chủ yếu được tác giả áp dụng đó là phân tích, so sánh 219 hiệp ước quốc tế về nước được ký kết giữa các quốc gia kể từ năm 1900, tập trung đánh giá mức độ ràng buộc nghĩa vụ hợp tác của các quốc gia trong từng hiệp ước.
Tiếp đó, tác giả tiến hành phân loại các nghĩa vụ hợp tác theo các tiêu chí khác nhau về mức độ. Qua việc nghiên cứu các quy định của pháp luật quốc tế về nước trên khía cạnh hợp tác, tác giả chỉ ra rằng những thách thức đối với việc quản lý nguồn nước liên quốc gia có thể được loại trừ thông qua áp dụng các quy định pháp lý thúc đẩy các hành động hợp tác giữa các bên liên quan. Đồng thời, tác giả cũng nhấn mạnh rằng, trong khi các quy định của pháp luật quốc tế về nước tiếp tục phát triển và hoàn thiện theo thời gian, do dân số thế giới ngày càng tăng cùng với hậu quả của biến 9 đổi khí hậu khiến cho nhu cầu sử dụng nước ngày càng lớn, cho nên phạm vi áp dụng pháp luật quốc tế về nước sẽ tiếp tục mở rộng. Đây là một tài liệu tham khảo hết sức giá trị khi nghiên cứu pháp luật quốc tế về nguồn nước liên quốc gia, đặc biệt là quy định về nghĩa vụ hợp tác giữa các quốc gia trong việc quản lý, chia sẻ nguồn nước liên quốc gia.
Tuy nhiên, công trình này không đi sâu nghiên cứu về vấn đề tranh chấp và cơ chế giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy. - Cuốn sách “The Law of international watercourses” (tạm dịch: “Pháp luật về các nguồn nước liên quốc gia”) của Stephen McCaffrey, do Nhà xuất bản Oxford University Press phát hành lần đầu vào năm 2001, tái bản lần thứ 2 vào năm 2007. Cuốn sách là công trình nghiên cứu công phu về các quy định của pháp luật quốc tế về quyền, nghĩa vụ, nguyên tắc quản lý, khai thác, sử dụng các nguồn nước ngọt, bao gồm cả các sông, hồ và nước ngầm được chia sẻ bởi hai hay nhiều quốc gia (trong lần tái bản thứ hai, toàn bộ các nội dung ban đầu của cuốn sách đã được bổ sung, cập nhật, trong đó có bổ sung thêm một chương về sử dụng nguồn nước liên quốc gia cho mục đích giao thông thủy). Riêng trong chương mới, tác giả đi sâu nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật quốc tế về quản lý, khai thác, sử dụng các nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy; đồng thời công trình cũng nghiên cứu một số trường hợp điển hình về hợp tác và giải quyết tranh chấp các nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy.
Tuy nhiên phần liên quan đến vấn đề giải quyết tranh chấp chỉ đề cập chung đến biện pháp, cách thức để hạn chế vấn đề tranh chấp nguồn nước giữa các quốc gia liên quan và một số gợi ý về việc giải quyết tranh chấp; chưa đi sâu phân tích các nguyên tắc, biện pháp và vai trò của việc giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia; không đề cập đến thực tiễn hoạt động giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia của các cơ quan tài phán quốc tế và đặc biệt là không đề cập đến vấn đề tranh chấp và giải quyết tranh chấp nguồn nước sông Mê Công. Mặc dù vậy, đây vẫn là một công trình nghiên cứu toàn diện và có độ tin cậy cao về quy định của pháp luật quốc tế liên quan đến quản trị các nguồn nước liên quốc gia; do đó là tài liệu có giá trị tham khảo to lớn đối với việc nghiên cứu đề tài luận án. - Cuốn sách “The International Court of Justice” (tạm dịch: “Tòa án Công lý quốc tế”) của Robert Kolb, do Oxford University Press, phát hành năm 2014, là bản dịch từ tiếng Pháp sang tiếng Anh. Cuốn sách nghiên cứu toàn diện, sâu sắc về cơ cấu Tòa và thể lệ bầu cử đối với các thành viên của Tòa, cơ quan và vai trò của các thẩm phán đặc biệt (ad hoc), vấn đề phản đối sơ bộ, vai trò của cơ quan tư vấn, 10 phạm vi các tranh chấp có thể đưa ra giải quyết tại ICJ, mối quan hệ giữa ICJ với Hội đồng Bảo an LHQ, các trường hợp đề nghị can thiệp, vai trò của các phán quyết và biện pháp khắc phục hậu quả, các thủ tục, thẩm quyền, thực tiễn hoạt động xét xử của ICJ.
Cuốn sách cũng phân tích sâu nguyên tắc hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế; bình luận về vai trò của ICJ trong tương lai. Đây là cuốn sách có giá trị đối với các luật sư quốc tế, những người nghiên cứu và thực hiện chức năng tư vấn về giải quyết tranh chấp quốc tế thông qua ICJ. Tuy nhiên, cuốn sách không hệ thống, phân tích cụ thể về trình tự, thủ tục, phán quyết và thực hiện phán quyết của ICJ đối với các vụ tranh chấp về nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy. - Tài liệu Sources of International Law do FAO công bố năm 1998, tái bản năm 2001.
Tài liệu gồm 05 phần chính: (i) Các Công ước quốc tế, trong đó chia thành 02 nhóm là các công ước có phạm vi áp dụng toàn cầu và các công ước có phạm vi áp dụng khu vực; (ii) Cộng đồng châu Âu, trong đó trình bày nội dung đề án của Ủy ban châu Âu về Nghị định thiết lập khung khổ hành động Cộng đồng trong lĩnh vực chính sách về nước; (iii) Các tuyên bố về các nguyên tắc và giải pháp của các tổ chức quốc tế liên chính phủ liên quan đến nguồn nước quốc tế; (iv) Tóm tắt các phán quyết của một số cơ quan tài phán quốc tế, gồm Tòa án Thường trực Công lý quốc tế (PCIJ), Tòa án Công lý quốc tế (ICJ) và phán quyết của các tòa trọng tài quốc tế; (v) Các nghiên cứu và tuyên bố của các tổ chức phi chính phủ quốc tế về sử dụng nguồn nước quốc tế. Đây là tài liệu có giá trị tham khảo trực tiếp cho Luận án này, đặc biệt các nội dung tóm tắt các phán quyết của các cơ quan tài pháp quốc tế, các nguyên cứu và tuyên bố của các tổ chức phi chính phủ quốc tế là những nội dung mà Nghiên cứu sinh sẽ chắt lọc, sử dụng để phân tích các thực tiễn quốc tế giải quyết tranh chấp nguồn nước liên quốc gia cho các mục đích phi giao thông thủy ở Chương 3, phần về giải quyết tranh chấp bằng biện pháp tài phán. - Cuốn sách “Đàm phán để đi đến những thỏa thuận về nước”, do nhóm tác giả gồm John Dore, Julia Robinson, Mark Smith, Alikki Vernon, Dipak Gyawali, Lawrence Susskind, Catherine Ashcraft và Olga Buendia thực hiện năm 2010, IUCN xuất bản năm 2014, đã được dịch sang tiếng Việt. Công trình nghiên cứu gồm 05 nội dung lớn (05 chương), trong đó có hai nội dung đáng chú ý là: (1) Tại sao phải đàm phán, tập trung làm rõ vai trò của đàm phán trong hợp tác quản lý các nguồn nước liên quốc gia một cách công bằng, hiệu quả và bền vững; đưa ra quy trình, phương pháp và các kỹ năng thiết kế, tổ chức, tham gia các cuộc đàm phán đa phương về nước.
(2) Cam kết mang tính xây dựng trong đàm phán đa phương về nước, trong đó 11 nhấn mạnh vai trò của nguyên tắc này khi đây là vấn đề hết sức nhạy cảm, có sự khác biệt lớn về lợi ích giữa các bên liên quan. Đây là tài liệu có giá trị tham khảo rất lớn cho nghiên cứu, đề xuất và trực tiếp triển khai các phương án, giải pháp trong đàm phán đa phương về quản trị nguồn nước liên quốc gia. Tuy nhiên, tài liệu này chỉ đề cập đến vấn đề đàm phán, ký kết thỏa thuận về quản lý, khai thác nguồn nước quốc tế, không đề cập trực tiếp đến vấn đề giải quyết tranh chấp nguồn nước quốc tế cho các mục đích phi giao thông thủy. - Bài nghiên cứu “International Law and Interstate River Disputes” (tạm dịch: “Pháp luật quốc tế và các tranh chấp sông liên quốc gia”) của William W.
Van Alstyne, công bố trên tạp chí California Law Review, Vol 48, năm 1960, gồm hai phần, cụ thể là: Phần I tập trung làm rõ các nguồn và thẩm quyền giải quyết các tranh chấp về nguồn nước liên quốc gia theo quy định của luật pháp quốc tế, trong đó tập trung phân tích Điều 38, Quy chế hoạt động của ICJ.