CHƯƠNG 1: VẤN ĐỀ CỐT TRUYỆN 1. Cốt truyện trong tác phẩm văn xuôi tự sự 1. Khái niệm cốt truyện Vấn đề cốt truyện từ lâu đã được ngành Tự sự học coi là một trong những yếu tố cơ bản để tìm ra cấu trúc tác phẩm văn xuôi, là mắt xích quan trọng tạo nên kết cấu tác phẩm tự sự. Lịch sử nghiên cứu cốt truyện đã được bắt đầu từ rất sớm với công trình Nghệ thuật thi ca của Aristote.
Theo Aristote, cốt truyện là yếu tố cơ bản và tất yếu, không thể thiếu được của các tác phẩm tự sự và kịch: “Cốt truyện là cơ sở, là linh hồn của bi kịch, sau đó mới tính đến tính cách” [19, tr. Cốt truyện được tạo ra bởi sự kiện và hoạt động. Aristote không chỉ quan tâm đến sự kiện mà còn chú ý đến cách sắp xếp, tổ chức, miêu tả các sự kiện ấy: “Ngoài các mối liên hệ bên ngoài mang tính chất thời gian và nhân quả, giữa các sự kiện được miêu tả còn có mối liên hệ bên trong mang ý nghĩa và cảm xúc” [20, tr. Có thể nói, Aristote là người đầu tiên đặt nền móng cho lý thuyết nghiên cứu cốt truyện.Pospelov trong công trình Dẫn luận nghiên cứu văn học cho rằng “cốt truyện là tiến trình của các sự kiện” [30, tr.
Nhà nghiên cứu V.Shklovsky cũng đề xuất cách hiểu: “Cốt truyện là sự sắp xếp các sự kiện sự việc, tình tiết của chúng trong văn bản nghệ thuật” [20, tr. Cách hiểu này được lưu truyền rộng rãi trong giới nghiên cứu suốt những năm 20 của thế kỷ XX và được B.Tomashevski chia sẻ trong công trình Lý luận văn học – Thi pháp học: “Tổng thể các sự kiện trong mối liên hệ nội tại của chúng, ta sẽ gọi là cốt truyện (Fabula), sự sắp xếp các sự kiện được xây dựng một cách nghệ thuật trong tác phẩm gọi là truyện (Suizhet)”. Đỗ Thị Ngọc Điệp – K51 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh (từ góc nhìn tự sự) Ở Việt Nam, trong cuốn Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (Nxb Đà Nẵng, 1997) định nghĩa: “Cốt truyện là hệ thống sự kiện làm nòng cốt cho sự diễn biến các mối quan hệ phức tạp của tính cách nhân vật trong tác phẩm văn học loại tự sự” [37, tr. Theo cách hiểu này, tác giả muốn nhấn mạnh: một là, cốt truyện là một hệ thống sự kiện; hai là, chỉ có tác phẩm tự sự mới có cốt truyện.
Tuy nhiên, đây chưa phải là một định nghĩa đầy đủ, đáp ứng được yêu cầu của giới nghiên cứu phê bình văn học. Với cách nhìn mang tính chuyên ngành, Từ điển Thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán chủ biên) đưa ra định nghĩa: “Cốt truyện là hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo nhu cầu, tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản nhất, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc loại tự sự và kịch. Cốt truyện không phải là yếu tố tất yếu của mọi tác phẩm văn học. Trong các tác phẩm trữ tình, cốt truyện (với ý nghĩa chặt chẽ nhất của khái niệm này) không tồn tại vì ở đây tác giả biểu hiện sự diễn biến của tình cảm, tâm trạng” [38, tr.
Trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, Lại Nguyên Ân lại cho rằng: “Cốt truyện là sự phát triển hành động, tiến trình các sự việc, các biến cố trong tác phẩm tự sự và kịch, đôi khi cả trong các tác phẩm trữ tình” [36, tr. Giáo trình Lý luận văn học do Trần Đình Sử chủ biên, tập 2, phần “Tác phẩm và thể loại văn học” đưa ra cái nhìn cụ thể về cốt truyện: “Cốt truyện là một chuỗi các sự kiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự, kịch. Một số văn bản trữ tình cũng có yếu tố cốt truyện. Khái niệm cốt truyện nhằm tách truyện thành hai phần: một phần là chuỗi các sự kiện rất đặc trưng cho thể loại tự sự và kịch, và một phần khác quan trọng không kém là các yếu tố miêu tả, lời kể, lời bình.
Thiếu các yếu tố này thì truyện không thể thành truyện” [20, tr. Giáo trình Lý luận văn học do Phương Lựu chủ biên cũng khẳng định: “Cốt truyện thực chất là cái lõi diễn biến của truyện từ lúc xảy ra cho đến lúc Đỗ Thị Ngọc Điệp – K51 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh (từ góc nhìn tự sự) kết thúc” [19, tr. Yếu tố để hình thành và phát triển diễn biến của truyện chính là sự kiện. Như vậy, tuy mỗi nhà nghiên cứu đưa ra những cách định nghĩa khác nhau về cốt truyện nhưng đều thống nhất chung ở điểm: sự kiện là yếu tố giữ vai trò quan trọng, thiết yếu nhất của cốt truyện.
Nói đến cốt truyện là nói đến hệ thống những biến cố, sự kiện. Sự kiện là những biến đổi, chuyển biến, những sự cố có ý nghĩa quan trọng đối với nhân vật, làm cho nhân vật và quan hệ của chúng không giữ được nguyên trạng mà phải thay đổi theo. Bởi vậy, khái niệm sự kiện rất quan trọng để lý giải tác phẩm. Sự kiện một mặt phản ánh các quan hệ, xung đột xã hội của các nhân vật, mặt khác lại có chức năng kết cấu.
Hệ thống sự kiện vừa phản ánh sự vận động của đời sống, vừa tạo nên sự vận động trong tác phẩm. Sự kiện buộc nhân vật bộc lộ bản chất đồng thời tự nó lại hợp thành lịch sử nhân vật. Sự kiện là cơ sở của mọi truyện kể. Về thành phần của cốt truyện, mỗi cốt truyện truyền thống thường gồm 5 thành phần: trình bày, thắt nút, phát triển, cao trào, mở nút.
Tuy nhiên, ở những cốt truyện cụ thể không phải bao giờ cũng có đầy đủ 5 thành phần như trên. Và, không phải bao giờ các thành phần của cốt truyện cũng được sắp xếp theo đúng trình tự vốn có, nhất là đối với các truyện ngắn, tiểu thuyết hiện đại. Vì vậy, khi phân tích cốt truyện, cần tránh thái độ máy móc khi xác định các thành phần của cốt truyện. Vấn đề không phải là xác định một cách hình thức mỗi thành phần mà là thâm nhập sâu vào nội dung cụ thể của thành phần, khảo sát các chặng đường phát triển có ý nghĩa quyết định đối với số phận nhân vật, đặc biệt là các nhân vật chính.
Mặt khác, cốt truyện của tác phẩm văn xuôi tự sự rất phong phú và đa dạng. Xét theo phương diện thể loại, ta có cốt truyện truyện ngắn và cốt truyện tiểu thuyết… Xét theo kết cấu và quy mô nội dung, ta có cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đa tuyến. Xét theo phương diện nội dung, ta có cốt Đỗ Thị Ngọc Điệp – K51 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh (từ góc nhìn tự sự) truyện sự kiện và cốt truyện luận đề. Nếu xét theo tính chất của sự kiện trong truyện thì lại có kiểu cốt truyện mang kịch tính cao và cốt truyện tâm lý… 1.
Cốt truyện trong truyện ngắn và cốt truyện trong tiểu thuyết Truyện ngắn và tiểu thuyết là hai thể loại tiêu biểu nhất của văn xuôi tự sự. Đối với truyện ngắn và tiểu thuyết, cốt truyện là yếu tố cơ bản, quan trọng trong cấu trúc tự tự của tác phẩm. Cốt truyện vừa là phương diện bộc lộ tính cách nhân vật vừa là nơi nhà văn tái hiện các xung đột xã hội. Tuy nhiên, xuất phát từ đặc điểm thể loại, cốt truyện truyện ngắn và cốt truyện tiểu thuyết có những đặc trưng riêng khác biệt.
Truyện ngắn là thể loại “tự sự cỡ nhỏ” (có dung lượng phản ánh cuộc sống và số lượng câu chữ ít hơn nhiều so với tiểu thuyết) cho nên mọi sự kiện, chi tiết… trong cốt truyện của một truyện ngắn phải chặt chẽ, mang tính thống nhất cao. Do đặc trưng thể loại, truyện ngắn không thể ôm trùm trong nó dung lượng hiện thực lớn, phong phú và phức tạp như tiểu thuyết. Cốt truyện một truyện ngắn thường không thể đi hết những diễn biến trong cả cuộc đời nhân vật mà chỉ tái hiện lại một giai đoạn ngắn, thậm chí chỉ là một khoảnh khắc trong cuộc đời nhân vật. Yếu tố quan trọng nhất làm nên sự hấp dẫn của truyện ngắn là tình huống truyện.
Tình huống truyện trong truyện ngắn chỉ là một lát cắt đời sống nhưng nó có giá trị phản ánh hiện thực lớn lao. Thông qua tình huống truyện, tính cách và số phận nhân vật được bộc lộ rõ nét; tư tưởng và tài năng nhà văn cũng được khẳng định. Nói như nhà văn Nguyễn Minh Châu, cốt truyện trong truyện ngắn chỉ như một lát cắt ngang trên thân cây nhưng cái “lát cắt ngang” ấy lại nói lên cả “đời sống 1000 năm thảo mộc”. Nhà văn, nhà hoạt động chính trị GS.Juan Bosch cũng nhận xét: “Trong các thể loại văn học nói chung, truyện ngắn đóng vai trò của hổ báo trong đại gia đình các loài vật.
Ở loài thú dữ này không được có chút mỡ thừa nào dính vào mọi cơ bắp, nếu không chúng không thể săn mồi được…”. Ngược lại với truyện ngắn, tiểu thuyết không hề bị giới hạn về Đỗ Thị Ngọc Điệp – K51 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh (từ góc nhìn tự sự) độ dài văn bản, về dung lượng phản ánh. Một cuốn tiểu thuyết có thể chỉ dài một trăm trang nhưng cũng có thể lên đến vài ngàn trang. Sự tự do, linh hoạt về quy mô tác phẩm cho phép tiểu thuyết có thể bao chứa dung lượng hiện thực khổng lồ.
Tiểu thuyết không chỉ phản ánh số phận của một hay một vài cá nhân mà còn có thể tái hiện số phận của cả cộng đồng, của cả một dân tộc, một thời đại. Cốt truyện tiểu thuyết thường có rất nhiều sự kiện, biến cố… với nhiều tuyến nhân vật. Những đặc trưng riêng mang tính thể loại của cốt truyện truyện ngắn và cốt truyện tiểu thuyết sẽ chi phối khá nhiều đến quá trình chuyển thể tác phẩm thành phim.3 Vai trò của cốt truyện Trong văn xuôi tự sự truyền thống, cốt truyện rất được coi trọng. Cốt truyện là vấn đề quan tâm hàng đầu của các nhà văn đồng thời cũng là yếu tố quan trọng nhất tạo nên cái hay, cái dở, sự hấp dẫn hay nhàm chán của một tác phẩm tự sự.
Nhiều nhà nghiên cứu rất đề cao vai trò của cốt truyện, coi cốt truyện là yếu tố không thể thiếu trong việc quyết định thành công của tác phẩm.