phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, luận án được chia thành 4 chương chính: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chƣơng 2: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại Chƣơng 3: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Hưng Yên theo hướng hiện đại Chƣơng 4: Định hướng và giải pháp nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Hưng Yên theo hướng hiện đại 9 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ngày nay trong bối cảnh mới với sự tác động của thị trường, hội nhập quốc tế sâu rộng, cách mạng công nghiệp 4.0 và biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp.chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại phù hợp với bối cảnh mới đang là vấn đề thời sự đã, đang và luôn thu hút sự quan tâm của các Nhà khoa học trong và ngoài nước. Cho đến nay, ở trong và ngoài nước đã có rất nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, cụ thể: 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo định hƣớng thị trƣờng Cuốn sách “Sự thần kỳ Đông Á tăng trưởng và chính sách công” của ngân hàng thế giới (WB) ấn hành bởi Washington D.C, năm 1993[163] và “ Suy ngẫm lại sự thần kỳ Đông Á” của hai tác giả Joseph E. Stiglitz, Shahid Yusuf, nhà Xuất Bản Trường Đại học Oxford, 2001 [143] là hai công trình nghiên cứu rất được độc giả quan tâm.
Trong “Sự thần kỳ Đông Á tăng trưởng và chính sách công” các chuyên gia của WB cho rằng chính sách cơ cấu là một trong những nhân tố có vai trò quyết định của sự thần kỳ ở các nước Đông Á như (Nhật Bản, Đài Loan, Singapore, Thái Lan.) và vai trò điều tiết thông qua chính sách của Nhà nước (đầu tư công) có vai trò kích thích sản xuất nông nghiệp thông qua việc thay đổi cơ cấu sản phẩm nông nghiệp.Trong “Suy ngẫm sự thần kỳ Đông Á”, E. Stiglitz và Shahid Yusuf lại chỉ ra ra những xu hướng ngược lại. Quan điểm của hai Ông cho rằng sự chuyển dich cơ cấu kinh tế chủ yếu do thị trường quyết định quan điểm của hai ông hướng tới việc chuyển đổi sản từ “sản xuất cái mình có” sang “sản xuất cái thị trường cần”. Xét trong bối cảnh ngày nay thì quan điểm định hướng theo thị trường mở là một quan điểm hiện đại phù hợp với bối cảnh hội nhập.
Những nghiên cứu này cung cấp những luận điểm gợi mở, sự cân nhắc, chọn lọc đối với can thiệp của Nhà nước vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trong giai đoạn mới đồng thời giúp tác giả cân nhắc khi xem xét đưa ra những nhân tố chi phối đến quá trình chuyển dịch theo hướng hiện đại. Cùng với quan điểm của E. Stiglitz, Shahid Yusuf , nghiên cứu “Lựa chọn chính sách phát triển nông nghiệp của các nước trong khối OECD”[145] từ năm 1961 đến 2008, xuất bản năm 2010 của tác giả J.Brooks, thông qua các mô hình điển 10 hình ở một số nước Châu Á như Thái Lan đã chỉ ra: Tái cơ cấu nông nghiệp là một quá trình được định hướng bởi thị trường và chính thị trường thúc đẩy nội hàm của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp về: (1) Tiến bộ kỹ thuật và công nghệ; (2) Phát triển tổ chức và thể chế, Theo tác giả tín hiệu của thị trường là một yếu tố căn bản quyết định các tác nhân tham gia thị trường bao gồm các hộ nông dân, các DNchế biến và kinh doanh, trang trại, người tiêu dùng.theo một chuỗi sản xuất và sự hiệu quả của chuỗi là do sự liên kết ở mức độ nào và Nhà nước đóng vai trò là người cung cấp dịch vụ công nhưng không được làm thay đổi tín hiệu của thị trường. Cùng quan điểm trên, (Hayami.
Ruttan, 1985)[139] cho rằng, thị trường là công cụ để chuyển thu nhập, phải có một thị trường hoàn chỉnh và thu nhập của nông nghiệp sang công nghiệp phải được dùng để sản xuất các vật tư, cải tiến kỹ thuật và đổi mới công nghệ nông nghiệp. Cavallier, 1996) thì sự hình thành và phát triển các thị trường nông thôn thúc đẩy sự liên kết giữa nông thôn với đô thị, làm dịch vụ đô thị đến được nông thôn nhằm phát triển nông nghiệp hàng hóa [70, tr 24]. jespersen (2005)[138, tr 430] trong nhiều nghiên cứu của mình chỉ ra thị trường trong nước và quốc tế quyết định trực tiếp hay gián tiếp đến quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Do vậy việc lập kế hoạch phục vụ chuyển đổi sản xuất phải tính đến yếu tố thị trường, các yếu tố công nghệ, nguồn lực.
Joachim von Braun(2005)[146, tr102] thì cho rằng khi xu thế toàn cầu hóa phát triển thì sẽ đem lại nhiều cơ hội thị trường cho các hộ sản xuất; tuy nhiên để gia nhập thị trường cần giảm chi phí thông qua chuyển đổi sản xuất tập trung, quy mô lớn, thí dụ như trang trại. Chỉ có tập trung hóa và chuyên môn hóa thì sản xuất nông nghiệp mới thập nhập thị trường có hiệu quả và đem lại hiệu quả kinh tế cao. Đồng quan điểm trên trong nghiên cứu “New Traits in Agricultural Rural Economic Restructuring”[141, tr16-19], tác giả Hoàng Hiển đề cập đến những vấn đề mới trong chuyển dịch CCKTNN và nông thôn Việt Nam trong đó nhấn mạnh đến mục tiêu một mặt duy trì an ninh lương thực, cơ cấu lại sản xuất theo hướng đáp ứng nhu cầu thị trường, đổi mới các mối quan hệ sản xuất ở nông thôn. Công trình nghiên cứu “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành và phát triển các ngành trọng tâm, mũi nhọn ở Việt Nam” Nxb KHXH, Hà nội năm 1996 do GS.
Đỗ Hoài Nam làm chủ biên là kết quả của đề tài Nghiên cứu khoa học cấp nhà nước KX. Từ phân tích, tổng kết lý luận một cách khá toàn diện, nghiên cứu đã chỉ 11 ra cơ cấu ngành là một nội dung trong tâm của cơ cấu kinh tế và trong đó, các ngành trọng điểm mũi nhọn có tính chất đột phá trong phát triển. Từ đó tác giả đã chỉ ra những tiêu chí cần đạt được để xem xét và xác định các ngành kinh tế trọng điểm mũi nhọn. Nghiên cứu nhấn mạnh các yếu tố khoa học và công nghệ, lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh, định hướng thị trường và định hướng xuất khẩu.
Phát triển các ngành kinh tế trọng điểm mũi nhọn phải tuân theo các tín hiệu của thị trường. Tác giả Đỗ Kim Chung, Nguyễn Phượng Lê với bài viết “Tái cơ cấu ngành nông nghiệp: Kinh nghiệm quốc tế, quan điểm và định hướng cho Việt Nam”[38, tr53].Trên cơ sở kinh nghiệm tái cơ cấu nông nghiệp của các nước Đông Nam Á, Đông Bắc Á và các nước khu vực Thái bình Dương, các tác giả đã đưa ra quan điểm định hướng tái cơ cấu nông nghiệp Việt Nam. Theo nhóm tác giả, tái cơ cấu nông nghiệp là tái cơ cấu đầu tư công và dịch vụ để có nền nông nghiệp phát triển phù hợp với thị trường, đảm bảo an ninh dinh dưỡng và xây dựng nền nông nghiệp hàng hóa, thực hiện đầu tư công có trọng điểm. Từ đó tác giả đề xuất định hướng tái cơ cấu theo hướng thị trường mở và đổi mới phương thức hỗ trợ nông dân và cung cấp dịch vụ cho nông nghiệp.
Tác giả Trần Tiến Khai trong bài viết “Tái cơ cấu ngành nông nghiệp: Một cách nhìn từ thị trường” năm 2015[35, tr 127-136] đã đề cập đến bối cảnh của phát triển nông nghiệp hiện đại, thị trường xuất khẩu của Việt Nam và những đỏi hỏi của thị trường này. Từ đó tác giả đã tiếp cận theo hướng thị trường để trả lời câu hỏi sản xuất cái gì? cho ai? Và sản xuất như thế nào? Theo tác giả để trả lời câu hỏi đó việc tái cơ cấu ngành nông nghiệp phải làm tốt các vấn đề (1) Quy hoạch sản xuất theo định hướng thị trường và sản phẩm chủ lực. (2) Đầu tư thích ứng cho nghiên cứu KHCN và sản xuất, chế biến, xuất khẩu những sản phẩm chủ lực. (3) Xây dựng các yếu tố cơ bản của nền nông nghiệp mạnh mẽ, hiệu quả cao, có sức cạnh tranh, thích ứng nhanh chóng với các yêu cầu của thị trường.
Từ đó tác giả đưa ra các giải pháp, các ưu tiên để giải quyết vấn đề của tái cơ cấu theo hướng thị trường. Các nghiên cứu này cung cấp cho luận án một số gợi mở về hướng đi của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại. Nghiên cứu “Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở Việt Nam theo hướng hiện đại: Quan điểm định hướng và phát triển”[34] của tác giả Vũ Thành Hưởng, Trần Hữu Phước năm 2014 cũng chỉ ra rằng trong thời đại toàn cầu hóa khi thị trường quốc tế được mở rộng, đời sống và thu nhập dân cư tăng lên đó là những cơ hội và thách thức 12 cho sản xuất nông nghiệp ở tất cả các quốc gia. Việc tiến hành sản xuất phải do người nông dân làm chủ, họ cần kiểm soát tốt hơn trong các khâu sản xuất, lưu thông và tiêu thụ.việc sản xuất phải theo tín hiệu của thị trường và phải đảm bảo chất lượng theo tiêu chuẩn chung về chất lượng, mẫu mã, an toàn và phải được thị trường chấp nhận.
Tác giả Chu Tiến Quang trong nghiên cứu “Cơ cấu ngành nông nghiệp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững” đã cho rằng “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp hiện đại chính là quá trình thích ứng của SXNN với thị trường tiêu thụ các sản phẩm do ngành nông nghiệp làm ra trong từng giai đoạn phát triển và kết quả của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp phản ánh mức độ thị trường hóa ở quy mô quốc gia và quốc tế trong điều kiện toàn cầu hóa”[49, tr 198]. Trên cơ sở lập luận này tác giả khẳng định, “Chuyển dịch cơ cấu ngành nông nghiệp là quá trình thay đổi về quy mô các chuyên ngành sản xuất thuộc ngành nông nghiệp theo hướng thích ứng nhiều hơn với nhu cầu của thị trường đồng thời phát huy được lợi thế so sánh của từng chuyên ngành, tạo ra cơ cấu ngành nông nghiệp mang tính ổn định cao hơn và phát triển bền vững hơn trong kinh tế thị trường và hội nhập”.