Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Nghiệp Tỉnh Hưng Yên Theo Hướng Hiện Đại

Tài liệu nghiên cứu Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh hưng yên theo hướng hiện đại, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về

• Tác giả: Hoàng Minh Đức
• Người hướng dẫn: Nguyễn Đình Long
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Nghiệp Tỉnh Hưng Yên Theo Hướng Hiện Đại
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo định hướng thị trường
• 2.2. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đổi mới các hình thức tổ chức và quản lý sản xuất kinh doanh theo hướng hiện đại trong chuyển dịch
• 2.3. Các công trình nghiên cứu liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến, công nghệ cao
• 2.4. Nghiên cứu liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng phát triển nông nghiệp bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu
• 2.5. Các công trình tiếp cận chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• 2.6. Những vấn đề đặt ra và hướng nghiên cứu của luận án
• 3. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG HIỆN ĐẠI
• 3.1. Cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại
• 3.2. Kinh nghiệm thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại
• 4. THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP TỈNH HƯNG YÊN THEO HƯỚNG HIỆN ĐẠI
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tỉnh Hưng Yên ảnh hưởng đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp
• 4.2. Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Hưng Yên theo hướng hiện đại
• 4.3. Đánh giá chung và những vấn đề đặt ra đối với chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Hưng Yên theo hướng hiện đại
• 5. ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG NGHIỆP TỈNH HƯNG YÊN THEO HƯỚNG HIỆN ĐẠI
• 5.1. Tác động của bối cảnh quốc tế, trong nước đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Hưng Yên theo hướng hiện đại
• 5.2. Quan điểm và định hướng về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Hưng Yên theo hướng hiện đại
• 5.3. Giải pháp chủ yếu nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Hưng Yên theo hướng hiện đại đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Nghiệp

Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế là tất yếu trong phát triển kinh tế của mọi quốc gia, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp. Từ chỗ thiếu lương thực, Việt Nam đã trở thành quốc gia xuất khẩu gạo thứ 2 thế giới, với kim ngạch xuất khẩu nông sản trên 30 tỷ USD. Tuy nhiên, nền nông nghiệp vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập, chủ yếu là sản xuất manh mún, khả năng cạnh tranh, giá trị gia tăng thấp và thiếu bền vững. Do đó, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại và bền vững là xu thế tất yếu. Theo số liệu từ năm 2014 đến năm 2016, kim ngạch xuất khẩu tăng 5,4%, cho thấy sự chuyển biến tích cực, tuy nhiên, vẫn cần nhiều nỗ lực để đạt được sự phát triển bền vững hơn. "Nông nghiệp đã có quan hệ thương mại ổn định với hơn 160 quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới."

1.1. Vai trò của Nông Nghiệp trong Quá trình Công nghiệp hóa

Khu vực nông nghiệp, nông thôn luôn là điểm khởi đầu của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Phát triển nông nghiệp không chỉ đảm bảo an ninh lương thực mà còn tạo tiền đề cho sự phát triển của các ngành kinh tế khác. Điều này càng trở nên quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Nông nghiệp đóng góp quan trọng vào GDP, tạo việc làm và thu nhập cho người dân, đặc biệt ở khu vực nông thôn.

1.2. Sự Cần Thiết của Chuyển Dịch Cơ Cấu Kinh Tế Nông Nghiệp

Nền nông nghiệp Việt Nam, dù đạt được nhiều thành tựu, vẫn còn nhiều hạn chế về năng suất, chất lượng và khả năng cạnh tranh. Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp là yêu cầu cấp thiết để nâng cao giá trị gia tăng, tăng thu nhập cho người nông dân và đảm bảo sự phát triển bền vững. Chuyển đổi từ sản xuất thô sang sản phẩm chế biến sâu, ứng dụng công nghệ cao là hướng đi quan trọng.

II. Thách Thức Trong Chuyển Dịch Nông Nghiệp Hưng Yên Hiện Nay

Tỉnh Hưng Yên, thuộc Đồng bằng sông Hồng, có vai trò quan trọng trong phát triển nông nghiệp của khu vực. Tuy nhiên, ngành nông nghiệp Hưng Yên vẫn còn nhiều hạn chế, giá trị gia tăng thấp và tỷ trọng sản phẩm ứng dụng công nghệ cao chưa cao. Tốc độ tăng trưởng của ngành nông nghiệp có xu hướng giảm trong những năm gần đây, công nghiệp, dịch vụ nông thôn phát triển chậm. Điều này đòi hỏi sự thay đổi, và một trong những hướng quyết định là thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại. Theo số liệu, năm 2016, nông nghiệp đóng góp gần 12,84% GDP toàn tỉnh, cho thấy tiềm năng phát triển còn lớn. "Trong những năm gần đây tốc độ tăng trưởng của ngành nông nghiệp có xu hướng giảm(giai đoạn 2011-2015 tốc độ tăng bình quân 2,2%; năm 2014 mức tăng trưởng đạt chưa tới 2%, 2016 tăng 2,56%)"

2.1. Giá Trị Gia Tăng Thấp và Khả Năng Cạnh Tranh Hạn Chế

Một trong những thách thức lớn nhất là giá trị gia tăng của sản phẩm nông nghiệp còn thấp, chủ yếu tiêu thụ trong nước. Sản phẩm nông nghiệp chủ lực của Hưng Yên chưa đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế. Cần tập trung vào nâng cao chất lượng, chế biến nông sản và xây dựng thương hiệu để tăng giá trị gia tăng.

2.2. Ứng Dụng Công Nghệ Cao và Liên Kết Sản Xuất Còn Yếu

Việc ứng dụng công nghệ cao trong nông nghiệp còn hạn chế. Sự tham gia của các doanh nghiệp trong chuỗi giá trị sản xuất nông nghiệp còn yếu. Liên kết sản xuất nông nghiệp giữa nông dân, doanh nghiệp và các tổ chức khác chưa chặt chẽ. Cần có chính sách khuyến khích và hỗ trợ để thúc đẩy ứng dụng nông nghiệp thông minh và tăng cường liên kết.

III. Giải Pháp Chuyển Dịch Cơ Cấu Nông Nghiệp Hưng Yên Hiệu Quả

Để phát triển nông nghiệp Hưng Yên theo hướng hiện đại, cần có giải pháp đồng bộ từ chính sách, đầu tư, khoa học công nghệ đến tổ chức sản xuất và thị trường. Thủ tướng chính phủ đã phê duyệt quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Hưng Yên đến năm 2020, trong đó chỉ rõ việc phát triển nông nghiệp theo hướng hiện đại toàn diện, hiệu quả, bền vững. Ngày 13/6/2013 Thủ tướng chính phủ ban hành Quyết định số 899/2013/QĐ-TTg phê duyệt đề án “Tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững” .

3.1. Tăng Cường Đầu Tư và Ứng Dụng Khoa Học Công Nghệ

Nhà nước cần tăng cường đầu tư vào nghiên cứu, chuyển giao và ứng dụng khoa học công nghệ trong sản xuất nông nghiệp. Khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao. Hỗ trợ nông dân tiếp cận với các giống cây trồng, vật nuôi mới, kỹ thuật canh tác tiên tiến và quy trình sản xuất an toàn.

3.2. Phát Triển Chuỗi Giá Trị và Thị Trường Nông Sản

Xây dựng và phát triển chuỗi giá trị nông sản từ sản xuất đến chế biến, tiêu thụ. Mở rộng thị trường tiêu thụ trong nước và quốc tế cho sản phẩm nông nghiệp của Hưng Yên. Xây dựng thương hiệu và chỉ dẫn địa lý cho các sản phẩm đặc trưng. Tăng cường xúc tiến thương mại và quảng bá sản phẩm.

3.3. Hoàn Thiện Thể Chế và Chính Sách Hỗ Trợ Nông Nghiệp

Hoàn thiện thể chế, chính sách về đất đai, tín dụng, thuế, bảo hiểm để tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển nông nghiệp. Ban hành các chính sách khuyến khích liên kết sản xuất, ứng dụng công nghệ cao và phát triển nông nghiệp bền vững. Tăng cường vai trò của Nhà nước trong điều phối, hỗ trợ và bảo vệ quyền lợi của người nông dân.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Chuyển Dịch Cơ Cấu Nông Nghiệp

Nhiều mô hình chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp thành công đã được triển khai tại Hưng Yên, mang lại hiệu quả kinh tế cao và góp phần nâng cao đời sống của người dân. Các mô hình này tập trung vào ứng dụng công nghệ cao, sản xuất nông nghiệp theo tiêu chuẩn VietGAP và liên kết với doanh nghiệp.

4.1. Mô Hình Sản Xuất Nông Nghiệp Theo Tiêu Chuẩn VietGAP

Các mô hình sản xuất rau an toàn, trái cây theo tiêu chuẩn VietGAP được nhân rộng tại nhiều địa phương. Mô hình này giúp nâng cao chất lượng sản phẩm, đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm và đáp ứng yêu cầu của thị trường. Cần tiếp tục hỗ trợ nông dân áp dụng và duy trì tiêu chuẩn VietGAP để nâng cao giá trị sản phẩm.

4.2. Mô Hình Liên Kết Sản Xuất Giữa Nông Dân và Doanh Nghiệp

Các mô hình liên kết giữa nông dân và doanh nghiệp trong sản xuất và tiêu thụ nông sản mang lại lợi ích cho cả hai bên. Doanh nghiệp có nguồn cung ổn định, chất lượng, còn nông dân có đầu ra đảm bảo và thu nhập cao hơn. Cần khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho các mô hình liên kết phát triển bền vững.

V. Định Hướng Phát Triển Nông Nghiệp Bền Vững Hưng Yên 2025

Đến năm 2025, Hưng Yên phấn đấu trở thành tỉnh có nền nông nghiệp hiện đại, hiệu quả và bền vững. Tỷ trọng sản phẩm ứng dụng công nghệ cao tăng lên đáng kể, giá trị gia tăng trong nông nghiệp được nâng cao và đời sống của người nông dân được cải thiện. Hưng Yên hướng đến nông nghiệp hữu cơ.

5.1. Phát Triển Nông Nghiệp Theo Hướng Bền Vững và Thích Ứng

Chú trọng phát triển nông nghiệp bền vững, thân thiện với môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. Ứng dụng các giải pháp canh tác tiết kiệm nước, giảm phát thải khí nhà kính và bảo vệ đa dạng sinh học. Khuyến khích sử dụng phân bón hữu cơ và thuốc bảo vệ thực vật sinh học.

5.2. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh và Hội Nhập Quốc Tế

Nâng cao năng lực cạnh tranh của sản phẩm nông nghiệp Hưng Yên trên thị trường trong nước và quốc tế. Tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế thông qua việc tham gia các hiệp định thương mại tự do và xây dựng các chuỗi giá trị toàn cầu. Đẩy mạnh xúc tiến thương mại và quảng bá sản phẩm.

VI. Chính Sách Hỗ Trợ Chuyển Đổi Cơ Cấu Nông Nghiệp Hưng Yên

Để thực hiện thành công chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Hưng Yên, cần có sự hỗ trợ mạnh mẽ từ các chính sách hỗ trợ nông nghiệp. Các chính sách này cần tập trung vào khuyến khích đầu tư, hỗ trợ khoa học công nghệ, phát triển thị trường và bảo vệ quyền lợi của người nông dân.

6.1. Khuyến Khích Đầu Tư Vào Nông Nghiệp Công Nghệ Cao

Ưu đãi về thuế, đất đai và tín dụng cho các doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp công nghệ cao. Hỗ trợ chi phí nghiên cứu, chuyển giao công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực. Xây dựng các khu nông nghiệp công nghệ cao để thu hút đầu tư.

6.2. Hỗ Trợ Phát Triển Thị Trường Nông Sản và Thương Hiệu

Hỗ trợ chi phí xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm và xây dựng thương hiệu cho sản phẩm nông nghiệp Hưng Yên. Phát triển hệ thống phân phối, logistics và chợ đầu mối để kết nối sản xuất với thị trường. Xây dựng các tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm để nâng cao giá trị sản phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của tác giả Hoàng Minh Đức (2018) với đề tài "Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Hưng Yên theo hướng hiện đại" thuộc chuyên ngành Kinh tế Phát triển (Mã số: 9.05) tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Đình Long, đã giải quyết một vấn đề mang tính thời sự và cấp thiết của nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Bối cảnh khoa học của công trình xuất phát từ thực tiễn sau 30 năm Đổi mới: Việt Nam từ một quốc gia thiếu lương thực đã vươn lên thành nước xuất khẩu gạo đứng thứ 2 thế giới và đạt kim ngạch xuất khẩu nông sản ấn tượng "năm 2014 đạt 30,86 tỷ USD, năm 2016 đạt 32,10 tỷ USD tăng 5,4% so với năm 2015, trong đó có 10 mặt hàng xuất khẩu đạt trên 1 tỷ USD" cùng quan hệ thương mại ổn định với hơn 160 quốc gia và vùng lãnh thổ. Tuy nhiên, sản xuất nông nghiệp cơ bản vẫn manh mún, giá trị gia tăng thấp, xuất khẩu chủ yếu ở dạng thô và chưa tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Tại tỉnh Hưng Yên – địa bàn thuộc Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, nơi "hơn 85% số hộ ở nông thôn, 40% số lao động nông nghiệp đóng góp gần 12,84% GDP toàn tỉnh (năm 2016)", tốc độ tăng trưởng nông nghiệp đang có xu hướng chững lại: "giai đoạn 2011-2015 tốc độ tăng bình quân 2,2%; năm 2014 mức tăng trưởng đạt chưa tới 2%, 2016 tăng 2,56%". Không gian đất nông nghiệp bị thu hẹp do đô thị hóa và công nghiệp hóa mạnh mẽ, đặt ra bài toán bắt buộc phải chuyển dịch mô hình phát triển.

Khoảng trống nghiên cứu (Research gap) được xác định rõ: Các công trình trước đây chủ yếu tiếp cận chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp theo hướng công nghiệp hóa đơn thuần hoặc chuyển đổi cơ cấu cây trồng - vật nuôi cục bộ, thiếu một khung phân tích tích hợp toàn diện giữa kinh tế thị trường hiện đại, ứng dụng công nghệ cao (CNC), đổi mới thể chế liên kết chuỗi giá trị và thích ứng với biến đổi khí hậu cấp tỉnh.

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Bản chất của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại là gì và có những điểm khác biệt mang tính bản chất nào so với cơ cấu truyền thống?
2. Nội dung cơ bản, các nhân tố chi phối và hệ thống chỉ tiêu lượng hóa tốc độ, chất lượng chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp hiện đại gồm những gì?
3. Quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành trồng trọt và chăn nuôi tại Hưng Yên thời gian qua đã diễn ra như thế nào, đâu là điểm nghẽn và hệ thống giải pháp đột phá nào cần được thực thi đến năm 2025, tầm nhìn 2030?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu được thiết lập gồm:

• $H_1$: Quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Hưng Yên thời gian qua đã có những chuyển biến tích cực về lượng nhưng chưa thoát khỏi phương thức sản xuất truyền thống, tỷ trọng nông nghiệp công nghệ cao còn thấp và chưa hình thành được chuỗi giá trị khép kín hiện đại.
• $H_2$: Hưng Yên đang ở giai đoạn đầu của tiến trình chuyển đổi cấu trúc kinh tế (giai đoạn tiền chuyển đổi sang chuyển đổi), đòi hỏi phải có sự can thiệp thể chế mang tính đồng bộ về tích tụ đất đai, khoa học công nghệ và liên kết doanh nghiệp làm hạt nhân.

Phạm vi nghiên cứu không gian tập trung tại 3 địa bàn đại diện: huyện Khoái Châu (vùng cây ăn quả, rau màu chuyên canh), Kim Động (vùng chăn nuôi tập trung và lúa chất lượng cao) và Yên Mỹ (vùng nông nghiệp ven đô chịu tác động mạnh của công nghiệp hóa). Dữ liệu thực trạng được khảo sát chuyên sâu giai đoạn 2010–2016, xây dựng định hướng chiến lược đến 2025 và tầm nhìn 2030.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được phân tích qua 5 dòng học thuật lớn:

Dòng nghiên cứu thứ nhất: Tiếp cận định hướng thị trường. Các công trình kinh điển của Ngân hàng Thế giới (WB, 1993) về "Sự thần kỳ Đông Á" nhấn mạnh vai trò của chính sách công và can thiệp nhà nước, trong khi Joseph E. Stiglitz & Shahid Yusuf (2001) trong "Suy ngẫm lại sự thần kỳ Đông Á" chứng minh chuyển dịch cơ cấu phải do cơ chế thị trường dẫn dắt, chuyển từ "sản xuất cái mình có" sang "sản xuất cái thị trường cần". J. Brooks (2010) khi nghiên cứu khối OECD khẳng định tái cơ cấu nông nghiệp là tiến trình thị trường hóa thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật và thể chế. Hayami & Ruttan (1985) với lý thuyết đổi mới cảm ứng (Induced Innovation Theory) chỉ ra thị trường là công cụ phân bổ và chuyển giao nguồn lực nông nghiệp sang công nghiệp. Chu Tiến Quang (2014) và Trần Tiến Khai (2015) tại Việt Nam đồng thuận rằng chuyển dịch cơ cấu thực chất là quá trình thích ứng năng động của sản xuất với tín hiệu thị trường nội địa và quốc tế.

Dòng nghiên cứu thứ hai: Đổi mới hình thức tổ chức và liên kết chuỗi giá trị. Stamm & Christian (ILO) cùng Jeroen van Wijk & Fenta Mandefro (2012) tại Ethiopia chứng minh doanh nghiệp quy mô lớn giữ vai trò nhạc trưởng kết nối nông hộ nhỏ lẻ vào chuỗi giá trị. Terry Marsden, Sarah Whatmore & Richard Munton (1996) phân tích sự thâm nhập của kinh tế tư bản vào nông trại gia đình tại Tây Âu. Trienekens Jacques H. (2011) chỉ rõ chuỗi giá trị tại các nước đang phát triển cần nâng cấp vị thế thông qua các công đoạn R&D, chế biến sâu và phân phối hiện đại. Đặng Kim Sơn (2008) và Vũ Trọng Khải (2015) nhận định tổ chức manh mún, đất đai phân tán là lực cản lớn nhất của sản xuất quy mô lớn tại Việt Nam.

Dòng nghiên cứu thứ ba: Ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến và công nghệ cao. Mike Baroni (2011), Mieke Meurs (2008) tại Bulgaria và Richard Bolt (2004) tại Châu Á khẳng định công nghệ sinh học và tự động hóa tạo ra bước nhảy vọt về năng suất tổng nhân tố (TFP), gia tăng thặng dư kinh tế cho nông hộ. Trần Đức Viên & Nguyễn Việt Long (2016) coi công nghệ cao là điểm tựa sống còn của tái cơ cấu nông nghiệp Việt Nam.

Dòng nghiên cứu thứ tư: Phát triển nông nghiệp bền vững, kinh tế xanh và thích ứng biến đổi khí hậu. Khởi nguồn từ Báo cáo Brundtland (WCED, 1987) và Chương trình Nghị sự 21 (UN, 1992), FAO (1992, 2010) hoàn thiện khung lý thuyết Nông nghiệp thông minh với khí hậu (Climate-Smart Agriculture - CSA). Bùi Quang Tuấn (2015) và Vũ Trọng Bình (2013) đề xuất tích hợp sinh thái, an toàn thực phẩm và du lịch sinh thái nông nghiệp.

Dòng nghiên cứu thứ năm: Tiếp cận theo tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tiêu chí đánh giá. Lê Quốc Xử (2001), Trịnh Thị Kim Liên (2016) và Nguyễn Tử (2005) xây dựng hệ thống chỉ tiêu phản ánh sự dịch chuyển từ nền nông nghiệp tự cấp tự túc sang nền nông nghiệp hàng hóa giá trị gia tăng cao.

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa quan điểm ưu tiên can thiệp bảo hộ bằng đầu tư công truyền thống (World Bank, 1993) đối lập với trường phái tự do hóa theo tín hiệu thị trường mở kết hợp quản trị chuỗi giá trị toàn cầu (Stiglitz & Yusuf, 2001; J. Brooks, 2010). Luận án định vị nghiên cứu tại điểm giao thoa: thừa nhận thị trường là động lực phân bổ nguồn lực tối ưu, song nhấn mạnh vai trò kiến tạo của Nhà nước trong việc quy hoạch vùng sản xuất lớn, hoàn thiện thể chế đất đai và bảo vệ môi trường sinh thái.

So sánh quốc tế: Luận án đối chiếu với mô hình tái cơ cấu nông nghiệp định hướng xuất khẩu của Đài Loan (chuyển dịch mạnh từ lúa gạo sang hoa, cây ăn quả đặc sản công nghệ cao) và mô hình trang trại quy mô lớn của CHLB Đức (Olivia J. Wilson & Bernd Klages, 1996), từ đó rút ra bài học thích ứng cho vùng đồng bằng có mật độ dân số cao như Hưng Yên.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết chuyển đổi cấu trúc kinh tế của Simon Kuznets (1984) và Khung lý thuyết 4 giai đoạn chuyển đổi nông nghiệp (Ngân hàng Thế giới 2016 & IPSARD 2017) vào bối cảnh một nền kinh tế chuyển đổi cấp địa phương:

1. Giai đoạn 1 - Thuần nông: Nông nghiệp tự cung tự cấp, kỹ thuật thủ công, lao động nông nghiệp $>70%$, GDP nông nghiệp chiếm $30-40%$.
2. Giai đoạn 2 - Tiền chuyển đổi: Bắt đầu sản xuất hàng hóa, năng suất lao động tăng, nông nghiệp chiếm $15-20%$ GDP, lao động nông nghiệp dưới $50%$.
3. Giai đoạn 3 - Chuyển đổi: Phát triển thị trường đất đai, tín dụng, KH&CN; hình thành chuỗi kinh doanh nông nghiệp dựa trên công nghệ cao; lao động nông nghiệp giảm xuống $15-20%$, GDP nông nghiệp còn $5-10%$.
4. Giai đoạn 4 - Đô thị hóa và phát triển: Nông nghiệp hiện đại tích hợp đa chức năng (cung ứng nông sản sạch, du lịch sinh thái, bảo vệ cảnh quan), nông nghiệp sơ cấp dưới $5%$ GDP nhưng cụm ngành Agribusiness chiếm tới $30%$ GDP.

Tác giả chỉ rõ Việt Nam nói chung và Hưng Yên nói riêng đang ở điểm giao chuyển tiếp đầy khó khăn giữa Giai đoạn 2 (Tiền chuyển đổi) và Giai đoạn 3 (Chuyển đổi).

Về mặt khái niệm, luận án đưa ra định nghĩa chuẩn xác: "Cơ cấu kinh tế nông nghiệp hiện đại là tổng thể các mối quan hệ kinh tế trong sản xuất nông nghiệp (mối quan hệ giữa các chuyên ngành, tiểu ngành), có mối quan hệ hữu cơ gắn bó với nhau theo những tỷ lệ nhất định về mặt lượng và liên quan chặt chẽ về mặt chất tạo nên sự cân đối, phù hợp, thích ứng với nhu cầu thị trường và môi trường phát triển, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững."

Đồng thời, luận án xác lập chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp hiện đại là sự biến đổi đồng bộ trên 6 chiều cạnh:

• Quy luật thị trường: Thị trường quyết định sản xuất cái gì, số lượng bao nhiêu, công nghệ nào và cho ai.
• Tích tụ ruộng đất: Chuyển từ manh mún sang "cánh đồng lớn", vùng chuyên canh tập trung.
• Công nghệ cao và nông nghiệp thông minh: Đóng vai trò động lực đột phá TFP.
• Tổ chức sản xuất hiện đại: Doanh nghiệp và HTX kiểu mới giữ vai trò hạt nhân liên kết chuỗi giá trị.
• Đa dạng hóa giá trị: Mở rộng sang các sản phẩm phi vật chất (sinh thái, cảnh quan, du lịch).
• Phát triển bền vững: Giảm thiểu ngoại ứng tiêu cực, thích ứng biến đổi khí hậu.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết đổi mới cảm ứng (Induced Innovation) của Hayami & Ruttan, (2) Lý thuyết chuỗi giá trị toàn cầu (Global Value Chain - GVC) của Gereffi và Trienekens, và (3) Lý thuyết nông nghiệp sinh thái bền vững của WCED & FAO.

Khung phân tích xem xét sự vận động nội ngành từ Trồng trọt (giảm tỷ trọng lúa thương phẩm đại trà, tăng nhanh hoa, cây ăn quả giá trị cao) và Chăn nuôi (giảm chăn nuôi nhỏ lẻ phân tán trong khu dân cư, tăng chăn nuôi trang trại tập trung an toàn sinh học GAHP/VietGAP) dưới tác động của các lực đẩy: Thể chế - Chính sách, Thị trường đầu vào - đầu ra, Đột phá Khoa học Công nghệ, và Biến đổi khí hậu.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được thiết kế tối ưu cho các tỉnh thuộc vùng châu thổ sông Hồng có quỹ đất nông nghiệp bình quân đầu người rất thấp ($<500\text{ m}^2/\text{người}$), tốc độ đô thị hóa nhanh và nằm liền kề các đại đô thị tiêu thụ lớn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng trên lập trường nhận thức luận Hiện thực có phê phán (Critical Realism) kết hợp Thực chứng luận (Positivism), sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods) với định tính giữ vai trò giải thích cơ chế và định lượng giữ vai trò kiểm định, đo lường tốc độ biến động cấu trúc.

Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) bao quát 3 cấp độ:

• Cấp vĩ mô/tỉnh: Phân tích số liệu chuỗi thời gian 1997–2016 về GDP, cơ cấu GTSX ngành nông nghiệp Hưng Yên.
• Cấp trung gian/huyện, xã: Đánh giá thể chế quản lý tại 3 huyện trọng điểm (Khoái Châu, Kim Động, Yên Mỹ).
• Cấp vi mô/tác nhân: Điều tra trực tiếp nông hộ, chủ trang trại, ban giám đốc HTX và lãnh đạo doanh nghiệp nông nghiệp.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp áp dụng phương pháp Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (Participatory Rural Appraisal - PRA) chuẩn hóa:

• Phỏng vấn cấu trúc và bán cấu trúc trên 3 nhóm đối tượng mẫu khảo sát: Hộ sản xuất nông nghiệp, cán bộ quản lý địa phương (cấp tỉnh, huyện, xã), và các doanh nghiệp/HTX nông nghiệp liên kết.
• Thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussion): Tổ chức các phiên thảo luận nhóm từ 5–10 người đại diện cho các hộ sản xuất điển hình tại các xã điểm để kiểm tra chéo (cross-check) thông tin.
• Phương pháp nghiên cứu trường hợp (Case study): Điển hình hóa nghiên cứu thực địa chuyên sâu tại Công ty Cổ phần Rau củ quả Việt Nhật (Hộp 3.1) và mô hình cánh đồng lớn giống lúa BT7 thuần nhất (Bảng 3.11).
• Tam giác đạc dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp kiểm định chéo giữa số liệu Niên giám Thống kê tỉnh Hưng Yên, báo cáo Sở NN&PTNT và dữ liệu điều tra thực địa.

Data và phân tích

Điểm nhấn phương pháp luận định lượng của luận án là việc ứng dụng Phương pháp Vectơ định lượng (Vector Method) do các chuyên gia Ngân hàng Thế giới (WB) đề xuất để lượng hóa chính xác tốc độ và độ lớn chuyển dịch cơ cấu kinh tế giữa hai thời điểm $t_0$ và $t_1$:

Góc chuyển dịch $\alpha$ được xác định qua hàm Cosin giữa hai vectơ cơ cấu:

$$\cos\alpha = \frac{\sum_{i=1}^n S_i(t_0) \cdot S_i(t_1)}{\sqrt{\sum_{i=1}^n S_i^2(t_0)} \cdot \sqrt{\sum_{i=1}^n S_i^2(t_1)}}$$

Trong đó:

• $S_i(t_0)$: Tỷ trọng của ngành/tiểu ngành $i$ tại thời điểm gốc $t_0$.
• $S_i(t_1)$: Tỷ trọng của ngành/tiểu ngành $i$ tại thời điểm nghiên cứu $t_1$.
• $\alpha$: Góc lệch giữa hai vectơ ($0^\circ \le \alpha \le 90^\circ$). Khi $\cos\alpha = 1 \ (\alpha = 0^\circ)$, hai cơ cấu đồng nhất (không có chuyển dịch); khi $\cos\alpha = 0 \ (\alpha = 90^\circ)$, hai cơ cấu trực giao hoàn toàn (chuyển dịch cực đại).

Tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế $V(%)$ được chuẩn hóa theo công thức:

$$V(%) = \frac{\alpha}{90^\circ} \times 100$$

Toàn bộ ma trận dữ liệu được xử lý, lập bảng và tính toán chính xác bằng công cụ phần mềm Microsoft Excel và Microsoft Word, đảm bảo tính vững của các chỉ số tổng hợp.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Tốc độ chuyển dịch nội ngành diễn ra chậm và chưa tương xứng với tiềm năng: Kết quả tính toán bằng phương pháp vectơ cho thấy góc $\alpha$ giữa các kỳ nghiên cứu giai đoạn 2010–2016 còn nhỏ ($\cos\alpha$ duy trì ở mức cao cận 1), phản ánh tốc độ chuyển dịch $V(%)$ giữa trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ nông nghiệp còn thấp. Tỷ trọng ngành trồng trọt giảm từ mức chiếm ưu thế tuyệt đối nhưng tốc độ chậm, trong khi chăn nuôi chưa bứt phá thành ngành chính do rủi ro dịch bệnh và ô nhiễm môi trường.

2. Nghịch lý về tích tụ ruộng đất và hiệu quả kinh tế quy mô: Luận án chứng minh sự ưu việt vượt trội của mô hình cánh đồng lớn tập trung so với canh tác cá thể phân tán. Phân tích so sánh 1 ha lúa giống BT7 (Bảng 3.11) chỉ ra: Canh tác tập trung theo cánh đồng lớn giảm $18-22%$ chi phí giống và thuốc bảo vệ thực vật, tiết kiệm $25%$ công lao động, trong khi năng suất thực tế tăng từ $8-12%$ và giá bán nông sản đồng nhất tăng $15%$, đưa tỷ suất lợi nhuận ròng trên 1 ha cao hơn $35-40%$ so với phương thức đại trà manh mún. Tuy nhiên, tỷ lệ đất đai được dồn điền đổi thửa và tích tụ chính thức qua hợp đồng chuyển nhượng/thuê đất dài hạn còn rất thấp (Bảng 3.8, 3.9).

3. Nút thắt thể chế liên kết "4 nhà" và sự tham gia khiêm tốn của doanh nghiệp: Số liệu điều tra thực tế năm 2017 cho thấy doanh nghiệp đầu tư trực tiếp vào nông nghiệp Hưng Yên chỉ chiếm tỷ lệ dưới $1,5%$ tổng số doanh nghiệp toàn tỉnh (Hình 3.5). Các hợp đồng bao tiêu nông sản giữa doanh nghiệp và hộ nông dân có tỷ lệ phá vỡ cam kết cao khi thị trường biến động giá; mô hình liên kết qua HTX kiểu mới làm trung gian (Hình 3.7) vận hành hiệu quả hơn liên kết trực tiếp nhưng thiếu nguồn vốn tín dụng trung - dài hạn.

4. Hàm lượng công nghệ cao và thực hành an toàn sinh học còn phân tán: Dù đã hình thành các vùng chuyên canh nhãn lồng muộn, cam đường canh, chuối tiêu hồng, tỷ lệ diện tích đạt chứng nhận VietGAP, GlobalGAP chỉ chiếm dưới $5%$ tổng diện tích gieo trồng (Bảng 3.17). Tại khu vực chăn nuôi tập trung vùng GAHP/LIFSAP, việc lắp đặt hầm Biogas hiện đại xử lý chất thải (Hình 3.10) đã cải thiện đáng kể môi trường nhưng chưa hình thành chu trình kinh tế tuần hoàn tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp.

5. Khoảng cách lớn giữa năng lực cung ứng và đòi hỏi của thị trường cao cấp: Khảo sát khả năng đáp ứng nhu cầu nông sản chất lượng cao tại thị trường nội tỉnh Hưng Yên và thị trường Hà Nội (Hình 3.4) phản ánh Hưng Yên mới đáp ứng được khoảng $30-40%$ nhu cầu rau an toàn và thịt sạch đạt chuẩn ATVSTP của thị trường Thủ đô do thiếu hệ thống logistics lạnh và chứng nhận xuất xứ điện tử.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Bổ sung khung đánh giá định lượng chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp cấp tỉnh bằng phương pháp vectơ toán học kết hợp chỉ tiêu phát triển bền vững 3 trụ cột (Kinh tế - Xã hội - Môi trường).
• Về phương pháp luận: Cung cấp quy trình tích hợp PRA đa tác nhân với phân tích kinh tế lượng mô tả, có khả năng nhân rộng cho 10 tỉnh vùng Đồng bằng sông Hồng.
• Về thực tiễn sản xuất: Khẳng định con đường tất yếu là chuyển từ "kinh tế sản xuất nông nghiệp" đơn thuần sang "kinh tế nông nghiệp đa giá trị", liên kết chuỗi giá trị lấy doanh nghiệp làm đầu tàu dẫn dắt.
• Về chính sách phát triển: Đề xuất tỉnh Hưng Yên ban hành Nghị quyết chuyên đề về khuyến khích tích tụ, tập trung đất đai nông nghiệp; thành lập Quỹ hỗ trợ lãi suất cho nông nghiệp ứng dụng CNC; và xây dựng Trung tâm logistics nông sản vùng tại điểm giao kết nối cao tốc Hà Nội - Hải Phòng.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn chuỗi dữ liệu định lượng: Do nguồn số liệu thống kê cấp huyện chưa đồng bộ, dữ liệu phân tích sâu tập trung chính trong giai đoạn 2010–2016, chưa cập nhật được toàn diện các biến động chính sách sau năm 2017.
2. Giới hạn mô hình kinh tế lượng: Nghiên cứu chủ yếu sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích so sánh và phương pháp vectơ góc $\alpha$; chưa áp dụng các mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) hoặc mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để kiểm định độ nhạy của các biến thể chế tác động đến tốc độ chuyển dịch.
3. Giới hạn phạm vi sản phẩm: Trọng tâm phân tích đặt vào ngành trồng trọt và chăn nuôi, chưa mở rộng nghiên cứu sâu mảng nuôi trồng thủy sản nước ngọt và công nghiệp chế biến sau thu hoạch.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Xây dựng mô hình định lượng đánh giá tác động của Cách mạng công nghiệp 4.0 và chuyển đổi số (IoT, Blockchain truy xuất nguồn gốc) đến chuỗi giá trị nông sản Hưng Yên.
• Phân tích kinh tế lượng không gian về sự lan tỏa chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp ven đô dưới áp lực mở rộng của Vùng đô thị Hà Nội.
• Đánh giá toàn diện tính bền vững tài chính của các mô hình Hợp tác xã nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao giai đoạn 2025–2030.

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu có sức lan tỏa sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Giá trị học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Kinh tế Phát triển, Kinh tế Nông nghiệp tại Học viện Khoa học Xã hội và các viện nghiên cứu kinh tế vĩ mô.
• Chuyển đổi ngành: Trực tiếp định hướng tái cơ cấu ngành trồng trọt tỉnh Hưng Yên sang các dòng nông sản giá trị kinh tế cao (nhãn chín muộn, cam Phù Cừ, hoa cây cảnh Văn Giang, chuối xuất khẩu Khoái Châu).
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng phục vụ xây dựng Quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Hưng Yên giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050 và Kế hoạch cơ cấu lại ngành nông nghiệp tỉnh theo Quyết định số 899/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
• Lợi ích xã hội và môi trường: Mô hình khuyến nghị giúp gia tăng thu nhập của nông hộ tham gia liên kết chuỗi lên $25-30%$, giảm thiểu $40%$ lượng phát thải nitơ và tồn dư thuốc bảo vệ thực vật qua quy trình sản xuất an toàn sinh học GAHP/VietGAP.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Kế thừa khung lý thuyết tích hợp và phương pháp đo lường vectơ cơ cấu kinh tế $\cos\alpha$ cho các nghiên cứu chuyển đổi cấu trúc nông nghiệp địa phương.
• Nhà hoạch định chính sách địa phương: Sở NN&PTNT, Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Hưng Yên sử dụng bộ tiêu chí và giải pháp để ban hành các gói hỗ trợ tín dụng, tích tụ đất đai sát thực tiễn.
• Doanh nghiệp nông nghiệp và HTX: Ứng dụng các mô hình liên kết kinh tế có HTX làm trung gian (Hình 3.7) để thiết lập hợp đồng bao tiêu bền vững, giảm thiểu rủi ro vi phạm hợp đồng.
• Chủ trang trại và nông hộ: Tiếp cận minh chứng thực nghiệm về hiệu quả kinh tế của việc chuyển đổi sang quy trình VietGAP và liên kết cánh đồng lớn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết 4 giai đoạn chuyển đổi cấu trúc nông nghiệp (Kuznets 1984; World Bank 2016; IPSARD 2017) bằng việc cụ thể hóa các tiêu chí lượng hóa và nhận diện đặc trưng của giai đoạn "tiền chuyển đổi sang chuyển đổi" ở cấp độ một tỉnh nông nghiệp vùng đồng bằng châu thổ. Công trình chứng minh rằng trong điều kiện diện tích canh tác bình quân đầu người cực thấp, chuyển dịch cơ cấu hiện đại không thể dựa vào mở rộng quy mô diện tích cơ học mà phải dựa vào trục xoay: Tích tụ mềm (liên kết hợp tác sản xuất) + Công nghệ cao + Chuỗi giá trị định hướng thị trường.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với nghiên cứu của Đỗ Hoài Nam (1996) hay Trịnh Thị Kim Liên (2016) vốn thiên về phân tích thống kê mô tả tĩnh, luận án ứng dụng nhất quán Phương pháp Vectơ định lượng với chỉ số góc $\alpha$ và vận tốc $V(%)$ giữa các kỳ gốc và kỳ phân tích. Phương pháp này cho phép lượng hóa chính xác mức độ biến đổi động học của cơ cấu nội ngành, loại bỏ tính chủ quan trong việc đánh giá tốc độ chuyển dịch nhanh hay chậm.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa? Mặc dù Hưng Yên có điều kiện địa lý lý tưởng ngay cửa ngõ Thủ đô Hà Nội và trục giao thông huyết mạch, tỷ lệ doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp lại ở mức cực thấp (dưới $1,5%$), và hình thức liên kết trực tiếp giữa Doanh nghiệp - Nông dân thường xuyên đứt gãy. Ngược lại, mô hình liên kết tam giác Doanh nghiệp - Hợp tác xã kiểu mới - Nông hộ (Hình 3.7) lại đạt tính ổn định cao gấp 3 lần và giảm thiểu tới $80%$ nguy cơ phá vỡ hợp đồng khi giá nông sản thị trường biến động.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Có. Toàn bộ công thức tính toán vectơ $\cos\alpha$, quy trình thiết kế mẫu khảo sát PRA tại 3 huyện đại diện, tiêu chí lựa chọn 3 nhóm tác nhân điều tra (Hộ nông dân, Cán bộ địa phương, Doanh nghiệp/HTX) và bảng câu hỏi phỏng vấn chuẩn hóa đều được trình bày chi tiết trong phần phụ lục và phương pháp nghiên cứu, cho phép tái lập nguyên vẹn tại bất kỳ địa phương nào thuộc Đồng bằng sông Hồng.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo thế nào? Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu đến năm 2025 và 2030 tập trung vào 4 chủ đề then chốt: (1) Số hóa chuỗi cung ứng nông sản chủ lực Hưng Yên, (2) Xây dựng thị trường giao dịch quyền sử dụng đất nông nghiệp chính thức, (3) Mô hình nông nghiệp tuần hoàn không phát thải (Zero-emission Agriculture), và (4) Tích hợp nông nghiệp công nghệ cao với chuỗi dịch vụ du lịch trải nghiệm sinh thái ven đô.

Kết luận

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại, chỉ rõ bản chất chuyển dịch từ nền nông nghiệp truyền thống thô sơ sang nền nông nghiệp tri thức, công nghệ cao, định hướng thị trường và phát triển bền vững.
2. Xác lập hệ thống tiêu chí đánh giá khoa học và ứng dụng thành công phương pháp vectơ toán học ($\cos\alpha$) để lượng hóa tốc độ, chiều hướng chuyển dịch nội ngành nông nghiệp cấp tỉnh.
3. Đánh giá toàn diện thực trạng chuyển dịch ngành trồng trọt và chăn nuôi tỉnh Hưng Yên giai đoạn 2010–2016, chỉ rõ các điểm nghẽn về thể chế tích tụ đất đai, chất lượng liên kết chuỗi và tỷ trọng công nghệ cao.
4. Minh chứng thực nghiệm giá trị gia tăng vượt trội của mô hình cánh đồng lớn (giống lúa BT7) và vai trò trung gian sống còn của HTX kiểu mới trong liên kết bao tiêu nông sản sạch.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ, khả thi đến năm 2025 và tầm nhìn 2030, mở ra hướng đi chiến lược cho Hưng Yên trở thành trung tâm sản xuất nông sản an toàn, ứng dụng công nghệ cao hàng đầu Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.
6. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu học thuật mới: Nông nghiệp sinh thái đô thị hóa, Kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp cấp tỉnh, và Quản trị chuỗi giá trị nông sản số trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, luận án được chia thành 4 chương chính: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu Chƣơng 2: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại Chƣơng 3: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp tỉnh Hưng Yên theo hướng hiện đại Chƣơng 4: Định hướng và giải pháp nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Hưng Yên theo hướng hiện đại 9 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Ngày nay trong bối cảnh mới với sự tác động của thị trường, hội nhập quốc tế sâu rộng, cách mạng công nghiệp 4.0 và biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp.chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại phù hợp với bối cảnh mới đang là vấn đề thời sự đã, đang và luôn thu hút sự quan tâm của các Nhà khoa học trong và ngoài nước. Cho đến nay, ở trong và ngoài nước đã có rất nhiều công trình nghiên cứu có liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, cụ thể: 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo định hƣớng thị trƣờng Cuốn sách “Sự thần kỳ Đông Á tăng trưởng và chính sách công” của ngân hàng thế giới (WB) ấn hành bởi Washington D.C, năm 1993[163] và “ Suy ngẫm lại sự thần kỳ Đông Á” của hai tác giả Joseph E. Stiglitz, Shahid Yusuf, nhà Xuất Bản Trường Đại học Oxford, 2001 [143] là hai công trình nghiên cứu rất được độc giả quan tâm.

Trong “Sự thần kỳ Đông Á tăng trưởng và chính sách công” các chuyên gia của WB cho rằng chính sách cơ cấu là một trong những nhân tố có vai trò quyết định của sự thần kỳ ở các nước Đông Á như (Nhật Bản, Đài Loan, Singapore, Thái Lan.) và vai trò điều tiết thông qua chính sách của Nhà nước (đầu tư công) có vai trò kích thích sản xuất nông nghiệp thông qua việc thay đổi cơ cấu sản phẩm nông nghiệp.Trong “Suy ngẫm sự thần kỳ Đông Á”, E. Stiglitz và Shahid Yusuf lại chỉ ra ra những xu hướng ngược lại. Quan điểm của hai Ông cho rằng sự chuyển dich cơ cấu kinh tế chủ yếu do thị trường quyết định quan điểm của hai ông hướng tới việc chuyển đổi sản từ “sản xuất cái mình có” sang “sản xuất cái thị trường cần”. Xét trong bối cảnh ngày nay thì quan điểm định hướng theo thị trường mở là một quan điểm hiện đại phù hợp với bối cảnh hội nhập.

Những nghiên cứu này cung cấp những luận điểm gợi mở, sự cân nhắc, chọn lọc đối với can thiệp của Nhà nước vào việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trong giai đoạn mới đồng thời giúp tác giả cân nhắc khi xem xét đưa ra những nhân tố chi phối đến quá trình chuyển dịch theo hướng hiện đại. Cùng với quan điểm của E. Stiglitz, Shahid Yusuf , nghiên cứu “Lựa chọn chính sách phát triển nông nghiệp của các nước trong khối OECD”[145] từ năm 1961 đến 2008, xuất bản năm 2010 của tác giả J.Brooks, thông qua các mô hình điển 10 hình ở một số nước Châu Á như Thái Lan đã chỉ ra: Tái cơ cấu nông nghiệp là một quá trình được định hướng bởi thị trường và chính thị trường thúc đẩy nội hàm của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp về: (1) Tiến bộ kỹ thuật và công nghệ; (2) Phát triển tổ chức và thể chế, Theo tác giả tín hiệu của thị trường là một yếu tố căn bản quyết định các tác nhân tham gia thị trường bao gồm các hộ nông dân, các DNchế biến và kinh doanh, trang trại, người tiêu dùng.theo một chuỗi sản xuất và sự hiệu quả của chuỗi là do sự liên kết ở mức độ nào và Nhà nước đóng vai trò là người cung cấp dịch vụ công nhưng không được làm thay đổi tín hiệu của thị trường. Cùng quan điểm trên, (Hayami.

Ruttan, 1985)[139] cho rằng, thị trường là công cụ để chuyển thu nhập, phải có một thị trường hoàn chỉnh và thu nhập của nông nghiệp sang công nghiệp phải được dùng để sản xuất các vật tư, cải tiến kỹ thuật và đổi mới công nghệ nông nghiệp. Cavallier, 1996) thì sự hình thành và phát triển các thị trường nông thôn thúc đẩy sự liên kết giữa nông thôn với đô thị, làm dịch vụ đô thị đến được nông thôn nhằm phát triển nông nghiệp hàng hóa [70, tr 24]. jespersen (2005)[138, tr 430] trong nhiều nghiên cứu của mình chỉ ra thị trường trong nước và quốc tế quyết định trực tiếp hay gián tiếp đến quá trình chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp. Do vậy việc lập kế hoạch phục vụ chuyển đổi sản xuất phải tính đến yếu tố thị trường, các yếu tố công nghệ, nguồn lực.

Joachim von Braun(2005)[146, tr102] thì cho rằng khi xu thế toàn cầu hóa phát triển thì sẽ đem lại nhiều cơ hội thị trường cho các hộ sản xuất; tuy nhiên để gia nhập thị trường cần giảm chi phí thông qua chuyển đổi sản xuất tập trung, quy mô lớn, thí dụ như trang trại. Chỉ có tập trung hóa và chuyên môn hóa thì sản xuất nông nghiệp mới thập nhập thị trường có hiệu quả và đem lại hiệu quả kinh tế cao. Đồng quan điểm trên trong nghiên cứu “New Traits in Agricultural Rural Economic Restructuring”[141, tr16-19], tác giả Hoàng Hiển đề cập đến những vấn đề mới trong chuyển dịch CCKTNN và nông thôn Việt Nam trong đó nhấn mạnh đến mục tiêu một mặt duy trì an ninh lương thực, cơ cấu lại sản xuất theo hướng đáp ứng nhu cầu thị trường, đổi mới các mối quan hệ sản xuất ở nông thôn. Công trình nghiên cứu “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành và phát triển các ngành trọng tâm, mũi nhọn ở Việt Nam” Nxb KHXH, Hà nội năm 1996 do GS.

Đỗ Hoài Nam làm chủ biên là kết quả của đề tài Nghiên cứu khoa học cấp nhà nước KX. Từ phân tích, tổng kết lý luận một cách khá toàn diện, nghiên cứu đã chỉ 11 ra cơ cấu ngành là một nội dung trong tâm của cơ cấu kinh tế và trong đó, các ngành trọng điểm mũi nhọn có tính chất đột phá trong phát triển. Từ đó tác giả đã chỉ ra những tiêu chí cần đạt được để xem xét và xác định các ngành kinh tế trọng điểm mũi nhọn. Nghiên cứu nhấn mạnh các yếu tố khoa học và công nghệ, lợi thế so sánh và lợi thế cạnh tranh, định hướng thị trường và định hướng xuất khẩu.

Phát triển các ngành kinh tế trọng điểm mũi nhọn phải tuân theo các tín hiệu của thị trường. Tác giả Đỗ Kim Chung, Nguyễn Phượng Lê với bài viết “Tái cơ cấu ngành nông nghiệp: Kinh nghiệm quốc tế, quan điểm và định hướng cho Việt Nam”[38, tr53].Trên cơ sở kinh nghiệm tái cơ cấu nông nghiệp của các nước Đông Nam Á, Đông Bắc Á và các nước khu vực Thái bình Dương, các tác giả đã đưa ra quan điểm định hướng tái cơ cấu nông nghiệp Việt Nam. Theo nhóm tác giả, tái cơ cấu nông nghiệp là tái cơ cấu đầu tư công và dịch vụ để có nền nông nghiệp phát triển phù hợp với thị trường, đảm bảo an ninh dinh dưỡng và xây dựng nền nông nghiệp hàng hóa, thực hiện đầu tư công có trọng điểm. Từ đó tác giả đề xuất định hướng tái cơ cấu theo hướng thị trường mở và đổi mới phương thức hỗ trợ nông dân và cung cấp dịch vụ cho nông nghiệp.

Tác giả Trần Tiến Khai trong bài viết “Tái cơ cấu ngành nông nghiệp: Một cách nhìn từ thị trường” năm 2015[35, tr 127-136] đã đề cập đến bối cảnh của phát triển nông nghiệp hiện đại, thị trường xuất khẩu của Việt Nam và những đỏi hỏi của thị trường này. Từ đó tác giả đã tiếp cận theo hướng thị trường để trả lời câu hỏi sản xuất cái gì? cho ai? Và sản xuất như thế nào? Theo tác giả để trả lời câu hỏi đó việc tái cơ cấu ngành nông nghiệp phải làm tốt các vấn đề (1) Quy hoạch sản xuất theo định hướng thị trường và sản phẩm chủ lực. (2) Đầu tư thích ứng cho nghiên cứu KHCN và sản xuất, chế biến, xuất khẩu những sản phẩm chủ lực. (3) Xây dựng các yếu tố cơ bản của nền nông nghiệp mạnh mẽ, hiệu quả cao, có sức cạnh tranh, thích ứng nhanh chóng với các yêu cầu của thị trường.

Từ đó tác giả đưa ra các giải pháp, các ưu tiên để giải quyết vấn đề của tái cơ cấu theo hướng thị trường. Các nghiên cứu này cung cấp cho luận án một số gợi mở về hướng đi của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng hiện đại. Nghiên cứu “Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế ở Việt Nam theo hướng hiện đại: Quan điểm định hướng và phát triển”[34] của tác giả Vũ Thành Hưởng, Trần Hữu Phước năm 2014 cũng chỉ ra rằng trong thời đại toàn cầu hóa khi thị trường quốc tế được mở rộng, đời sống và thu nhập dân cư tăng lên đó là những cơ hội và thách thức 12 cho sản xuất nông nghiệp ở tất cả các quốc gia. Việc tiến hành sản xuất phải do người nông dân làm chủ, họ cần kiểm soát tốt hơn trong các khâu sản xuất, lưu thông và tiêu thụ.việc sản xuất phải theo tín hiệu của thị trường và phải đảm bảo chất lượng theo tiêu chuẩn chung về chất lượng, mẫu mã, an toàn và phải được thị trường chấp nhận.

Tác giả Chu Tiến Quang trong nghiên cứu “Cơ cấu ngành nông nghiệp nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững” đã cho rằng “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp hiện đại chính là quá trình thích ứng của SXNN với thị trường tiêu thụ các sản phẩm do ngành nông nghiệp làm ra trong từng giai đoạn phát triển và kết quả của sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp phản ánh mức độ thị trường hóa ở quy mô quốc gia và quốc tế trong điều kiện toàn cầu hóa”[49, tr 198]. Trên cơ sở lập luận này tác giả khẳng định, “Chuyển dịch cơ cấu ngành nông nghiệp là quá trình thay đổi về quy mô các chuyên ngành sản xuất thuộc ngành nông nghiệp theo hướng thích ứng nhiều hơn với nhu cầu của thị trường đồng thời phát huy được lợi thế so sánh của từng chuyên ngành, tạo ra cơ cấu ngành nông nghiệp mang tính ổn định cao hơn và phát triển bền vững hơn trong kinh tế thị trường và hội nhập”.