Ch−¬ng tr×nh khoa häc cÊp Nhµ n−íc KX 02 C«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ theo ®Þnh h−íng XHCN: con ®−êng vµ b−íc ®i §Ò tµi KX 02 - 05: ChuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh tÕ ngµnh trong qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ 6243 20/12/2006 hµ néi, 6 - 2005 Nh÷ng ng−êi tham gia thùc hiÖn ®Ò tµi Hä vµ tªn C¬ quan c«ng t¸c PGS. TS Bïi TÊt Th¾ng ViÖn ChiÕn l−îc ph¸t triÓn TS Ph¹m ThÞ Nga ViÖn Kinh tÕ ViÖt Nam TSKH §Æng ThÞ HiÕu L¸ ViÖn Kinh tÕ ViÖt Nam Th. S NguyÔn Thu H»ng ViÖn Kinh tÕ ViÖt Nam CN TrÇn Minh ViÖn Kinh tÕ ViÖt Nam CN §Æng Thu Trang ViÖn Kinh tÕ ViÖt Nam CN TrÇn Thu Hiªn ViÖn Kinh tÕ ViÖt Nam CN NguyÔn Xu©n B¾c ViÖn Kinh tÕ ViÖt Nam TS NguyÔn ThÞ Hång PhÊn ViÖn Kinh tÕ ViÖt Nam TS Phan Sü MÉn ViÖn Kinh tÕ ViÖt Nam Lª Døc KÝnh ViÖn Kinh tÕ ViÖt Nam TS Vò V¨n Phóc Häc viÖn ChÝnh trÞ Quèc gia HCM NguyÔn Minh Ch©u Häc viÖn ChÝnh trÞ Quèc gia HCM Bïi Thiªn S¬n Häc viÖn Tµi chÝnh TS Vò Kim Dòng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n TS TÇn Xu©n B¶o Tr−êng c¸n bé TP Hå ChÝ Minh TS §ç TiÕn S©m ViÖn Nghiªn cøu Trung Quèc TS Vò V¨n Hµ ViÖn Nghiªn cøu §«ng B¾c ¸ TS Vò §¨ng Hinh ViÖn Nghiªn cøu B¾c Mü PGS TS NguyÔn Quang ThuÊn ViÖn Nghiªn cøu Ch©u ¢u NguyÔn Ngäc S¬n Bé Th−¬ng m¹i TS NguyÔn Thóc Dôc ViÖn Khoa häc x· héi ViÖt Nam ch÷ viÕt t¾t CNH C«ng nghiÖp hãa CPH Cæ phÇn hãa DN Doanh nghiÖp DNNN Doanh nghiÖp Nhµ n−íc GDP Gross Domestic Product – Tæng s¶n phÈm quèc néi H§H HiÖn ®¹i hãa ICOR Incrumental Capital Output Ratio – Tû sè gia t¨ng t− b¶n/®Çu ra XHCN X· héi chñ nghÜa Môc lôc Trang Lêi më ®Çu 1 Ch−¬ng 1 Thùc tr¹ng qu¸ tr×nh chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ ë 3 ViÖt Nam I ChuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ: Kh¸i niÖm vµ ý nghÜa 3 II Qu¸ tr×nh chuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh tÕ ngµnh ë ViÖt Nam 4 2.2 C¬ cÊu lao ®éng 42 Ch−¬ng 2 Nh÷ng nh©n tè míi ¶nh h−ëng tíi sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu 58 ngµnh kinh tÕ ë ViÖt Nam hiÖn nay I §Æc ®iÓm míi cña bèi c¶nh kinh tÕ quèc tÕ 59 1.1 Sù h×nh thµnh nÒn kinh tÕ tri thøc trªn c¬ së ph¸t triÓn c«ng 59 nghÖ – kü thuËt hiÖn ®¹i 1.2 §Æc ®iÓm míi cña toµn cÇu ho¸ kinh tÕ 65 1.3 Nh÷ng ®éng th¸i míi nhÊt cña thÞ tr−êng thÕ giíi 80 II §iÓm xuÊt ph¸t míi cña kinh tÕ ViÖt Nam 88 2.1 TÝnh khÈn thiÕt cña nhu cÇu rót ng¾n qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp 89 ho¸ 2.2 §Æc ®iÓm míi cña kinh tÕ ViÖt nam 92 Ch−¬ng 3 Quan ®iÓm vµ gi¶i ph¸p thóc ®Èy chuyÓn dÞch c¬ cÊu 104 ngµnh kinh tÕ ë ViÖt Nam hiÖn nay I Quan ®iÓm vÒ chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ 104 1.1 Quan ®iÓm c¬ b¶n vÒ chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ 104 1.2 Xu h−íng chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ 122 II C¸c gi¶i ph¸p chñ yÕu thóc ®Èy chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh 123 kinh tÕ ë ViÖt Nam hiÖn nay 2.2 C¸c gi¶i ph¸p trùc tiÕp, tr−íc m¾t 146 Tµi liÖu tham kh¶o 156 më ®Çu I. Sù cÇn thiÕt cña ®Ò tµi: §Ò tµi “ChuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh tÕ ngµnh trong qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸”, m· sè KH 02-05 lµ 1 trong 10 ®Ò tµi thuéc Ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu khoa häc cÊp Nhµ n−íc KX-02: “C«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa theo ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa: con ®−êng vµ b−íc ®i”.
Víi t− c¸ch lµ mét trong nh÷ng néi dung chñ yÕu cña qu¸ tr×nh CNH, vÊn ®Ò chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ trong thêi kú CNH lu«n ®−îc c¸c nhµ nghiªn cøu kinh tÕ quan t©m s©u s¾c. C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ Kinh tÕ häc ph¸t triÓn, vÒ nh÷ng bµi häc kinh nghiÖm CNH cña c¸c n−íc "®i tr−íc", c¸c ph©n tÝch chÝnh s¸ch CNH khuyÕn nghÞ cho nh÷ng n−íc ®ang ph¸t triÓn "®i sau" hiÖn nay., ®Òu giµnh phÇn thÝch ®¸ng cho viÖc tr×nh bµy vÒ vÊn ®Ò chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ trong thêi kú CNH. GÇn ®©y, sau khi cuéc khñng ho¶ng tµi chÝnh - kinh tÕ ch©u ¸ bïng næ, kh¸ nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu míi vÒ m« h×nh CNH h−íng vÒ xuÊt khÈu kiÓu §«ng ¸ ®· xuÊt hiÖn, ®Æc biÖt lµ xu h−íng muèn ®¸nh gi¸ l¹i sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ trong nh÷ng t×nh h×nh kinh tÕ quèc tÕ míi. Tuy nhiªn, do bao qu¸t ë ph¹m vi réng lín vÒ mÆt kh«ng gian vµ nh÷ng nguyªn lý chung mang tÝnh lý thuyÕt phæ qu¸t, nªn nhiÒu vÊn ®Ò cô thÓ vµ mang tÝnh ®Æc thï cña mçi quèc gia, mçi giai ®o¹n ph¸t triÓn víi nh÷ng ®iÒu kiÖn trong n−íc vµ quèc tÕ kh«ng gièng nhau, ®· kh«ng thÓ ®−îc ph©n tÝch mét c¸ch ®Çy ®ñ.
Nh÷ng nhËn xÐt, ®¸nh gi¸ vµ kÕt luËn rót ra nh− nh÷ng khuyÕn nghÞ chÝnh s¸ch phÇn lín míi chØ mang ý nghÜa vÒ ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. V× thÕ, trong khi rÊt cÇn thiÕt ph¶i më réng h¬n n÷a ph¹m vi tham kh¶o, viÖc tiÕp tôc nghiªn cøu s©u s¾c h¬n, ®Æc biÖt lµ tõ nh÷ng kinh nghiÖm bªn ngoµi ®Ó t×m ra nh÷ng biÖn ph¸p chÝnh s¸ch chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ theo h−íng CNH rót ng¾n, nhanh vµ bÒn v÷ng trong nh÷ng ®iÒu kiÖn míi cña t×nh h×nh quèc tÕ vµ trong n−íc cña nh÷ng n¨m ®Çu thÕ kû XXI, ®ang ®Æt ra rÊt cÊp b¸ch kh«ng chØ ë ViÖt Nam mµ cßn cã ý nghÜa thiÕt thùc ®èi víi rÊt nhiÒu quèc gia ®ang ph¸t triÓn hiÖn nay. ë trong n−íc, vÊn ®Ò chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ trong thêi kú CNH ®· ®−îc quan t©m tõ rÊt l©u. Trong c¸c V¨n kiÖn cña §¶ng vµ Nhµ n−íc, nhÊt lµ i V¨n kiÖn c¸c §¹i héi vµ c¸c Héi nghÞ chuyªn ®Ò cña BCH Trung −¬ng §¶ng, quan ®iÓm chung vÒ CNH nãi chung vµ chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ trong qu¸ tr×nh CNH nãi riªng ®· ®−îc ®Ò cËp ®Õn ë c¸c møc ®é kh¸c nhau.
PhÇn lín c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ CNH, H§H ®Òu ®· giµnh mét phÇn néi dung tr×nh bµy vÒ vÊn ®Ò chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh. Còng ®· cã mét sè c«ng tr×nh kh¶o cøu chuyªn s©u vÒ chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ trong qu¸ tr×nh CNH. Trong nh÷ng c«ng tr×nh nµy, nhiÒu vÊn ®Ò lý luËn vµ thùc tiÔn chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh trong qu¸ tr×nh CNH ®· ®−îc ph©n tÝch. Tuy nhiªn, nh×n mét c¸ch tæng qu¸t, c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu ®· cã cßn ch−a ph©n tÝch mét c¸ch thùc sù s©u s¾c ë mét sè mÆt sau: + KhÝa c¹nh thÓ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng ch−a ®−îc ph©n tÝch mét c¸ch s©u s¾c, ®Æc biÖt lµ trong bèi c¶nh thÞ tr−êng ho¸ cña xu h−íng toµn cÇu ho¸ víi nhiÒu ®Æc ®iÓm míi vÒ khoa häc c«ng nghÖ vµ c¸c thÓ chÕ kinh tÕ toµn cÇu míi.
Nh÷ng yÕu tè kinh tÕ quèc tÕ míi nµy sÏ cã t¸c ®éng rÊt m¹nh ®Õn xu h−íng h×nh thµnh vµ biÕn ®æi c¬ cÊu ngµnh trong qu¸ tr×nh CNH, H§H ë n−íc ta trong thêi gian s¾p tíi. + C¬ cÊu ngµnh kinh tÕ ViÖt Nam trong mèi t−¬ng quan víi c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ cña c¸c n−íc ASEAN víi t− c¸ch lµ mét "khèi" kinh tÕ cã nh÷ng lîi thÕ vµ bÊt lîi thÕ g× so víi c¸c n−íc ngoµi khu vùc? + Nh÷ng yÕu tè míi ph¶n ¸nh thÕ vµ lùc míi cña b¶n th©n nÒn kinh tÕ ViÖt Nam sau 15 n¨m thùc hiÖn ®−êng lèi ®æi míi kinh tÕ cña §¶ng cïng nh÷ng th¸ch thøc míi ®ang ®Æt ra tr−íc nh÷ng thay ®æi to lín, nhanh chãng vµ khã l−êng cña kinh tÕ thÕ giíi hiÖn nay sÏ t¸c ®éng nh− thÕ nµo ®Õn chiÒu h−íng chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh trong qu¸ tr×nh CNH, H§H cña ViÖt Nam trong thêi gian tíi? + Nguyªn t¾c tiÕp cËn vµ nh÷ng yªu cÇu míi cña mèi t−¬ng quan gi÷a chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ vµ CNH rót ng¾n trong ®iÒu kiÖn hiÖn ®¹i. Tãm l¹i, nh÷ng yªu cÇu míi ®èi víi xu h−íng vµ chÝnh s¸ch thùc hiÖn sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ nh»m ®¸p øng nh÷ng ®ßi hái cña viÖc thùc hiÖn m« h×nh CNH, H§H rót ng¾n ë ViÖt Nam hiÖn nay ®ang cßn lµ vÊn ®Ò ®Ó ngá. Kh¾c phôc nh÷ng h¹n chÕ nªu trªn chÝnh lµ lý do quan träng nhÊt cña viÖc thùc hiÖn ®Ò tµi nµy.
Tæng quan t×nh h×nh nghiªn cøu thuéc lÜnh vùc cña ®Ò tµi Xung quanh chñ ®Ò chuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh tÕ nãi chung vµ chuyÓn dÞch c¬ ii cÊu ngµnh kinh tÕ nãi riªng trong thêi kú CNH, ®· cã kh¸ nhiÒu c«ng tr×nh kh¶o cøu ë c¸c gãc ®é kh¸c nhau. Trong sè ®ã cã mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu tiªu biÓu, cã liªn quan trùc tiÕp ®Õn ®Ò tµi lµ: 1. §Ò tµi khoa häc cÊp Nhµ n−íc (giai ®o¹n 1996 - 2000) KX 02-04: LuËn cø khoa häc vµ kiÕn nghÞ nh÷ng gi¶i ph¸p ®ång bé thóc ®Èy chuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh tÕ (ngµnh, vïng, thµnh phÇn) trong qu¸ tr×nh CNH, H§H. §ç Hoµi Nam (Chñ biªn): ChuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh tÕ ngµnh vµ ph¸t triÓn c¸c ngµnh träng ®iÓm, mòi nhän ë ViÖt Nam.
NXB KHXH, Hµ néi 1996. Bïi TÊt Th¾ng (Chñ biªn): C¸c nh©n tè ¶nh h−ëng tíi sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ trong thêi kú CNH ë ViÖt Nam. NXB KHXH, Hµ néi 1997. Bïi TÊt Th¾ng: Sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh trong trong qu¸ tr×nh CNH cña c¸c nÒn kinh tÕ míi CNH ë §«ng ¸ vµ ViÖt Nam.
NXB KHXH, Hµ néi 1994. Ng« §×nh Giao: ChuyÓn dÞch c¬ cÊu kinh tÕ theo h−íng c«ng nghiÖp ho¸ nÒn kinh tÕ quèc d©n. NXB ChÝnh trÞ Quèc gia, Hµ néi 1994. TrÇn Ngäc Hiªn: Sù h×nh thµnh c¬ cÊu kinh tÕ trong chÆng ®−êng ®Çu cña thêi kú qu¸ ®é.
NXB ChÝnh trÞ Quèc gia, Hµ néi 1987. Vò TuÊn Anh: X©y dùng c¬ cÊu kinh tÕ trong thêi kú qu¸ ®é ë n−íc ta. NXB KHXH, Hµ néi 1986. Kazushi Ohkawa & Hirohisa Kohama: Lectures on Developing Economies - Japan's Experience and It's Relevance.
Tokyo, University of Tokyo Press, 1989. Latham, Heita Kawakatsu (Edit.): Japanese Industrialization and the Asian Economy. Ngoµi ra, cßn mét sè l−îng ®¸ng kÓ c¸c bµi nghiªn cøu ®¨ng t¶i trªn c¸c t¹p chÝ chuyªn ngµnh. Ph¹m vi nghiªn cøu ®Ò tµi Ph¹m vi nghiªn cøu ®Ò tµi giíi h¹n ë: - VÒ chñ ®Ò: ChuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ.
iii - VÒ thêi gian: thêi kú CNH. Nh÷ng ph©n tÝch, ®¸nh gi¸ t×nh h×nh thùc tÕ, chñ yÕu dùa trªn c¸c sè liÖu thèng kª tõ 1990 trë l¹i ®©y (2005). - Gãc ®é tiÕp cËn: §Ò tµi ®−îc tiÕp cËn tõ gãc ®é kinh tÕ chÝnh trÞ häc, ph©n tÝch kinh tÕ vÜ m«, rót ra nh÷ng nhËn xÐt mang tÝnh quy luËt, dµi h¹n, bao qu¸t c¶ thêi kú thùc hiÖn CNH. Môc tiªu cña ®Ò tµi Theo sù ph©n c«ng cña Ch−¬ng tr×nh, ®Ò tµi cã c¸c nhiÖm vô sau: 1.