MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam là một nƣớc nông nghiệp với điểm xuất phát thấp, hiện nay vẫn còn trên 70% dân số sống ở nông thôn và 56% lao động xã hội làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp, năng suất khai thác ruộng đất và năng suất lao động còn thấp, sản xuất còn manh mún nhỏ lẻ, chƣa khai thác hết tiềm năng sẵn có của đất nƣớc. Nông nghiệp chƣa đáp ứng nhu cầu cải thiện đời sống nhân dân, chƣa cung cấp đủ nguyên liệu cho công nghiệp hàng hoá và xuất khẩu, chƣa tạo đƣợc động lực thúc đẩy công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn. Để giải quyết những vấn đề này thì thực hiện chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp nói chung và cơ cấu cây trồng trong nông nghiệp nói riêng có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với nƣớc ta trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nƣớc [13].
Chuyển dịch cơ cấu cây trồng nhằm phát huy mọi tiềm năng sản xuất của mỗi vùng hƣớng tới sản xuất chuyên môn hóa phát triển nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá lớn, giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập và cải thiện mức sống cho ngƣời nông dân. Do đó, thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng trong nông nghiệp trên phạm vi cả nƣớc cũng nhƣ với từng địa phƣơng là rất cần thiết. Bắc Kạn là một tỉnh miền núi nằm ở trung tâm vùng Đông Bắc Bắc Bộ có nhiều lợi thế đối với sự phát triển nông nghiệp. Trong đó diện tích đất tự nhiên của Bắc Kạn là 485.
Đất nông nghiệp (bao gồm cả đất lâm nghiệp là 413.044ha, chiếm 85%; đất phi nông nghiệp là 21.159ha, chiếm 4,35%, đất chƣa sử dụng là 51. Đất đai tƣơng đối màu mỡ, nhiều nơi tầng đất dày, đất đồi núi có lƣợng mùn cao, thích hợp cho sản xuất nông lâm nghiệp, trồng cây công nghiệp, cây ăn quả và phục hồi rừng. 2 Đây là vùng có địa hình, khí hậu, vị trí địa lý thuận lợi cho sự phát triển kinh tế, đặc biệt là sự phát triển nông nghiệp. Tỉnh đã đƣa ra một số mô hình chuyển đổi đem lại hiệu quả kinh tế cao.
Việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên toàn tỉnh đã đạt đƣợc nhiều thành tựu và chuyển biến tích cực. Cao Thƣợng là một trong những xã của tỉnh Bắc Kạn nhiều tiềm năng thuận lợi cho quá trình chuyển dịch cơ cấu cây trồng, phát triển nông nghiệp. Tuy nhiên cơ cấu sản xuất nông nghiệp còn chuyển đổi chậm trong khi nhiều tiềm năng của vùng chƣa đƣợc khai thác hết. Từ thực tiễn của xã Cao Thƣợng tôi đã chọn nghiên cứu đề tài "Thực trạng và giải pháp nhằm chuyển dịch cơ cấu cây trồng trên địa bàn xã Cao Thượng - huyện Ba Bể - tỉnh Bắc Kạn”.
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu chung Đánh giá thực trạng chuyển dịch cơ cấu cây trồng trên địa bàn xã, phân tích những thuận lợi và khó khăn của vùng từ đó đƣa ra phƣơng hƣớng và giải pháp nhằm chuyển dịch cơ cấu cây trồng trên địa bàn xã Cao Thƣợng giai đoạn 2013 – 2016. Mục tiêu cụ thể - Đánh giá điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội liên quan đến sự chuyển dịch cơ cấu cây trồng. - Đánh giá thực trạng cơ cấu cây trồng và sự chuyển dịch cơ cấu cây trồng trên địa bàn xã Cao Thƣợng.
- Đánh giá những thuận lợi và khó khăn trong chuyển dịch cơ cấu cây trồng trên địa bàn xã Cao Thƣợng. - Đƣa ra những giải pháp chủ yếu mang tính khả thi nhằm đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu cây trồng của toàn xã. Ý nghĩa của đề tài 1.Ý nghĩa học tập - Nghiên cứu đề tài giúp cho sinh viên tổng hợp và củng cố những kiến thức đã đƣợc học. - Có đƣợc tƣ duy một cách lôgic và biết cách vận dụng những kiến thức đã học vào thực tiễn, đồng thời học hỏi đƣợc nhiều kinh nghiệm trong thực tế và cũng là cơ hội gặp gỡ, học tập trao đổi kiến thức với những ngƣời có kinh nghiệm và ngƣời dân địa phƣơng.
- Quá trình thực hiện đề tài thực tập sẽ nâng cao năng lực cũng nhƣ rèn luyện kỹ năng, phƣơng pháp nghiên cứu khoa học cho bản thân mỗi sinh viên. - Đề tài cũng đƣợc coi là một tài liệu tham khảo cho Trƣờng, Khoa, các cơ quan trong ngành và sinh viên các khóa tiếp theo.Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở để các nhà quản lý, các cấp lãnh đạo địa phƣơng đƣa ra những giải pháp phù hợp nhằm chuyển dịch cơ cấu cây trồng hợp lý, hiệu quả để nâng cao thu nhập và chất lƣợng cuộc sống của ngƣời dân tại xã Cao Thƣợng nói riêng và ngƣời dân nông thôn nói chung. 4 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở lý luận về đề tài 2.
Các khái niệm cơ bản 2. Khái niệm về cơ cấu cây trồng Cơ cấu cây trồng là thành phần các giống và các loại cây đƣợc bố trí theo không gian và thời gian trƣớc một hệ sinh thái nông nghiệp nhằm tận dụng hợp lý nhất các nguồn lực về tự nhiên kinh tế xã hội sẵn có của vùng. Cơ cấu cây trồng là một biện pháp kinh tế và kỹ thuật tổng hợp nhằm đẩy mạnh sự phát triển của sản xuất nông nghiệp, thể hiện cụ thể của phƣơng hƣớng sản xuất về mặt trồng trọt. Cơ cấu cây trồng cũng quyết định sự phát triển của ngành chăn nuôi và các ngành phụ khác của nông nghiệp.
Sự chuyên môn hoá, tập trung sản xuất phải đƣợc phản ánh cụ thể trong cơ cấu cây trồng. Cơ cấu cây trồng cũng là kết quả của quy hoạch sử dụng ruộng đất và quan trọng nhất là sử dụng ruộng đất nào để trồng cây gì thì có hiệu quả kinh tế cao nhất. Ngoài ra cơ cấu cây trồng còn có quan hệ chặt chẽ với việc đầu tƣ vốn và sử dụng lao động, tuỳ cơ cấu cây trồng mà mức độ đầu tƣ vốn và lao động vào ruộng đất sẽ thay đổi. Cũng nhƣ cơ cấu cây trồng có quyết định độ màu mỡ của đất đai, bảo vệ môi trƣờng sinh thái có khả năng làm giảm sự phát triển của sâu bệnh hại cây trồng.
Đặc biệt cơ cấu cây trồng làm giảm tính thời vụ trong sản xuất nông nghiệp, tăng thu nhập trên một đơn vị diện tích gieo trồng [4]. Khái niệm về cơ cấu cây trồng hợp lý Cơ cấu cây trồng hợp lý là cơ cấu cây trồng phù hợp với phƣơng thức sản xuất của từng vùng hay đơn vị sản xuất nông nghiệp. Đáp ứng đƣợc yêu cầu của đơn vị sản xuất của ngƣời lao động, khai thác hết tiềm năng về tự nhiên kinh tế xã hội và lợi thế sẵn có của vùng. Để nâng cao năng suất lao 5 động, năng suất cây trồng, tăng thu nhập trên một đơn vị diện tích.
Nâng cao hiệu quả sử dụng đất đai cho thu nhập lớn, góp phần nâng cao đời sống vật chất cũng nhƣ tinh thần của ngƣời dân. Cơ cấu cây trồng hợp lý còn là sự thể hiện tính hiệu quả của mỗi quan hệ giữa các cây trồng đƣợc bố trí trên đồng ruộng. Thể hiện mỗi quan hệ tƣơng hỗ trợ nhau cùng nhau phát triển, sinh trƣởng bằng cách tạo ra môi trƣờng thuận lợi về sinh dƣỡng ánh sáng cho nhau. Làm cơ sở cho nông nghiệp phát triển một cách mạnh mẽ toàn diện vững chắc theo hƣớng thâm canh không ngừng nâng cao hiệu suất lao động và bảo vệ môi trƣờng sinh thái [2].
Khái niệm về chuyển dịch cơ cấu cây trồng Chuyển dịch cơ cấu cây trồng là sự thay đổi về tỷ lệ phần trăm diện tích gieo trồng, giá trị sản lƣợng của nhóm cây trồng trong tổng thể ngành trồng trọt về từng loại cây trồng trong nhóm cây trồng chịu sự thay đổi của các yếu tố tự nhiên, kinh tế xã hội và thị trƣờng. Nó là một quá trình thực hiện bƣớc chuyển dịch từ hiện trạng của một cơ cấu cây trồng cũ sang một cơ cấu cây trồng mới, nhằm đáp ứng những yêu cầu chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn [6]. Chuyển dịch cơ cấu cây trồng là sự thay đổi tỷ lệ từng loại cây trồng trên một đơn vị diện tích đất canh tác. Là việc đƣa vào ngành sản xuất trồng trọt những loại cây có năng suất, chất lƣợng, giá trị cao để thay thế cho những cây trồng, giống cây trồng cũ có năng suất, chất lƣợng, giá trị thấp hơn để đạt đƣợc hiệu quả kinh tế cao hơn trong sản suất nông nghiệp, thúc đẩy sản xuất nông nghiệp phát triển theo hƣớng phù hợp với nhu cầu thị trƣờng [4].
Chuyển dịch cơ cấu cây trồng thực chất là phá thế độc canh trong nông thôn để hình thành một cơ cấu cây trồng mới phù hợp với điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội, khí hậu, sinh thái của vùng đồng thời đạt hiệu quả kinh tế cao dựa vào những đặc tính sinh học của từng loại cây trồng. Đây chính là quá 6 trình tổng hợp lại các công thức luân canh các thành phần giống cây trồng và các cây trồng, đảm bảo các thành phần trong cơ cấu có mỗi quan hệ tƣơng tác với nhau, thúc đẩy lẫn nhau nhằm khai thác tốt nhất các nguồn lực sẵn có về điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội của địa phƣơng để nâng cao hiệu quả sản xuất nông nghiệp bảo vệ môi trƣờng sinh thái [2]. Các quan điểm về chuyển dịch cơ cấu cây trồng 2. Quan điểm phát triển sản xuất hàng hóa Sản xuất nông sản hàng hoá là một yếu tố khách quan của nền kinh tế thị trýờng.
Nó là sự thể hiện của lực lýợng sản xuất tiến bộ. Sản xuất hàng hoá phát sinh là do lực lýợng sản xuất phát triển và có liên quan ðến sở hữu tý nhân về tý liệu sản xuất. Sản xuất hàng hoá gắn liền với thị trýờng và có sự ðiều tiết vĩ mô của nhà nýớc, vì thị trýờng là nõi tiêu thụ của hàng hoá, trao ðổi và giao lýu hàng hoá chỉ có thị trýờng mới phản ánh ðýợc giá trị hàng hoá. Nhà nýớc sẽ ðiều chỉnh cung cầu của thị trýờng thông qua các chính sách thuế khoán, tài chính, tiền tệ.
Trong quá trình tái sản xuất bao gồm bốn khâu: Sản xuất, phân phối, lýu thông, tiêu thụ (theo Paul A. Samelson, kinh tế học 1989, dịch ra tiếng việt). Mọi nền sản xuất ðều sản xuất ðều giải quyết ba vấn ðề cõ bản là: Sản xuất cái gì với tổng lýợng bao nhiêu? Sản xuất nhý thế nào bằng những công nghệ và tài nguyên nào? Hàng hoá ðýợc sản xuất cho ai? Tất cả ðều phải gắn chặt với thị trýờng.