Mở đầu là cuộc khởi nghĩa khoảng tháng 8 - 1868 ở Cù lao Minh (Bến Tre), tiếp đó cũng trong tháng 8 là cuộc khởi nghĩa ở Nam Sóc Trăng. Cuộc khởi nghĩa ở Trà Vinh khoảng cuối tháng 8 -1867 đã đánh bại trận càn của địch, vây đánh một đại đội địch ở Cầu Ngang” [18, tr. Trước tình hình xã hội Nam Kỳ bị giặc Pháp chiếm đóng, cuộc sống người dân xảy ra nhiều bất ổn, điều đó ảnh hưởng không ít đến đạo Phật. Lúc bấy giờ đạo Phật bị gạt ra ngoài lề của xã hội đương thời, dù rằng: “ Khắp nước làng nào cũng có chùa thờ Phật, nhưng đó ch là dành ri ng cho phái nữ, những bà già Mỗi tháng, vào những ngày mùng một và ngày rằm, tới chùa lễ Phật, một đạo Phật thực tiễn, linh động với mục đích giác ngộ và giải thoát con người bỗng dưng trở thành thứ t n giáo ti u cực, chán đời, “m tín dị đoan”, coi Đức Phật như một Thượng Đế toàn năng một số tăng, tín đồ th lần lần đi a nguồn gốc giáo lý chính thống.
Thật là bi đát ”. Nội bộ như thế thì làm gì Phật giáo không đi vào con đường suy thoái [73, tr. Mặt khác, Pháp hết lòng ủng hộ giúp đở Thiên Chúa giáo, kỳ thị ch n p Phật giáo, không cho phát triển, gây khó khăn về mọi hoạt động của Phật giáo. Như việc kiểm tra tăng chúng, việc dựng chùa phải có giấy ph p, phá hoại các di tích của Phật giáo, một số ngôi chùa rơi vào cảnh điêu tàn, hoang phế, chỉ trong thời gian từ 1860 - 1865 “ Nhiều ngôi chùa cổ ở Gia Định đã bị Pháp xâm chiếm, đập phá và sử dụng để làm phòng tuyến, đồn bót.
Số Sư tăng phải trốn bắt lính Kinh sách quý bị thất lạc Một số Sư tăng âm thầm tham gia kháng 13 chiến” [60, tr. Đây là giai đoạn Phật giáo trong cộng đồng người Việt ở Nam Bộ có mầm móng suy thoái và có sự chuyển biến lớn về mọi mặt sinh hoạt của đời sống. Vào những thập niên cuối của thế kỷ XVIII, diễn ra cuộc chiến giữa quân Tây Sơn và Nguyễn Ánh làm ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế, chính tri, văn hóa, xã hội của người dân Nam Kỳ, hơn nữa là họ rơi vào ách thống trị của thực dân Pháp. Về chính trị, họ thực hiện chính sách cai trị thực dân, tước bỏ mọi quyền hành của chính quyền phong kiến nhà Nguyễn, chia đất nước Việt Nam thành ba kỳ là: Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ dưới sự bảo hộ của thực dân Pháp.
Với chính sách thâm độc chúng cấu kết với giai cấp địa chủ nhằm bóc lột kinh tế và áp bức chính trị đối với người dân Việt Nam. Về kinh tế, thực hiện chính sách tước đoạt ruộng đất của nhân dân để lập đồn điền, xây dựng một số cơ sở công nghiệp, khai thác tài nguyên thiên nhiên, xây dựng hệ thống đường giao thông….để phục vụ cho chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp. Từ đó, dẫn đến hậu quả là nền kinh tế Việt Nam bị lệ thuộc vào nền tư bản Pháp. Về văn hóa, chúng ra chính sách giáo dục thực dân, nhằm duy trì các hủ tục lạc hậu, nền văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam cũng bị Pháp phá hủy, các tăng sĩ thì ít học, nên không thể truyền bá Phật pháp rộng rãi trong quần chúng, làm cho Phật giáo ngày càng xuống dốc.
Trước tình hình xã hội Việt Nam xảy ra nhiều biến động, sự tái chiếm đóng của thực dân Pháp tại Nam Kỳ đã làm ảnh hưởng không ít đến các ngôi chùa ở Nam Bộ, trong đó, chùa Long Phước (Trà Vinh) là ngôi chùa bị Pháp trực tiếp chiếm đóng. Từ những nguyên nhân trên đã tạo điều kiện cho các tôn giáo mới xuất hiện như: Bửu Sơn Kỳ Hương, Tứ Ân Hiếu Nghĩa, Cao Đài, Hòa Hảo, Tịnh Độ Cư sĩ Phật hội…Sự có mặt của các tôn giáo này làm cho Phật giáo Việt Nam mất đi vai trò và vị thế trong xã hội. Đó là giai đoạn manh nha trong bản thân Phật giáo, trong tâm tư của các tăng sĩ hết lòng vì đạo pháp và dân tộc. 14 Đầu thế kỷ XX, phong trào chấn hưng Phật giáo diễn ra khắp nơi trên thế giới như: Tích Lan, Trung Quốc, Nhật Bản…Sau đó lan sang các nước Châu Á.
Thời điểm này Phật giáo Việt Nam cũng bước vào giai đoạn suy vi, Phật giáo Nam Kỳ có nhiều dấu hiệu suy yếu, nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này là sự xuống cấp về đạo hạnh của giới tăng sĩ, thêm vào đó là sự chia rẽ, mất đoàn kết giữa tông nọ phái kia. Đứng trước tình hình đó, một số danh tăng hết lòng vì đạo, không còn con đường nào khác hơn là phải chấn hưng để tồn tại và phát triển, nếu không Phật pháp sẽ bị hoại diệt. Do vậy, các tăng sĩ nhiệt tâm vì đạo hết lòng chung tay xây dựng lại một nền Phật giáo mới, mang bản sắc văn hóa dân tộc. Từ đó, tạo tiền đề cho công cuộc chấn hưng Phật giáo ở Nam Kỳ, nơi khởi xướng phong trào chấn hưng Phật giáo đầu tiên của cả nước.
Về khái niệm “phong trào chấn hưng” theo ý kiến của chúng tôi, đó là một cuộc vận động của số đông quần chúng, cùng nhau đứng lên kêu gọi chấn chỉnh, phục hồi lại những giá trị truyền thống đã bị mai một, cũng là để thích ứng nhu cầu, bối cảnh của thời đại. Như vậy, chấn hưng Phật giáo là sửa đổi, cải tiến, làm mới tinh thần của Phật giáo, mới cả nội dung lẫn hình thức. Hay nói đúng hơn là củng cố lại đường lối, chủ trương, cách thức tu tập hành trì theo giáo lý của Đức Phật làm cho nó hoàn thiện và tốt đẹp hơn. Vì tinh thần của Phật giáo Việt Nam trong giai đoạn này chịu ảnh hưởng trực tiếp từ phong trào chấn hưng Phật giáo quốc tế, mà nhất là Trung Quốc, kể từ khi Hòa thượng Thái Hư lập Phật học viện Vũ Xương, tiếp theo là nhiều Phật học viện tuần tự ra đời và các tạp chí Phật học cũng được xuất bản.
Tuy nhiên nhân tố chính để hình thành nên phong trào chấn hưng Phật giáo ở Nam Kỳ là vì Nho học sụp đổ, chữ Hán được thay thế bằng chữ quốc ngữ, do đó các Tăng ni Phật tử cũng đòi hỏi có sự đổi mới trong sinh hoạt tâm linh và hoằng dương chánh pháp. Mặt khác, sự phát triển của các đạo giáo lúc bấy giờ làm cho những người theo Phật giáo cần nhìn lại chính mình, phải làm thế nào để thay đổi, cải cách và 15 chấn chỉnh lại một nền Phật giáo sống động, thiết thực hơn. Chúng ta cũng nên nhìn nhận rằng, chính sự suy yếu của Phật giáo lúc bấy giờ, làm cho dân chúng mất đi niềm tin đối với đạo. Hơn nữa, các hình thức lễ nghi của Phật giáo lâu nay chỉ là phương tiện, không thích hợp với những người chuộng lý trí và khoa học.
Vì vậy, phát huy giáo nghĩa của Phật giáo để trình bày một đạo Phật tân tiến hơn, sống động hơn, đáp ứng được nhu cầu của những thế hệ mới là điều cần thiết, tức “ Phải làm sống lại, làm mới và đưa tinh thần chân chính của đạo Phật vào cuộc đấu tranh đẩy lùi các thứ ma chướng của thời đạị Xây dựng lại hình ảnh con người với những phẩm chất Phật giáo: Đại hùng, Đại lực, Đại từ bi, Vô úy, Bao dung và Hòa b nh ” [102, tr. Đứng trước tình cảnh ấy, các tăng ni, Phật tử, các nhà trí thức phản ánh bằng nhiều bài viết được đăng tải trên báo chí, tạp chí đương thời. Trong bài “Tự Trần”, Hòa thượng Khánh Hòa viết: “ i th i Tăng đồ hủ bại, Phật giáo suy vi Chết nỗi Cái hiện trạng của giáo đồ đang thời kỳ thất học Nãi chí ứng phú nhân gian, giáp th u mũ nhọn, mang râu v mặt lại tự k u là “hát Phật”. giả trang thiền tướng áo dà chuỗi hột, gọt tóc trao h nh mà đời cũng lầm tưởng cho là “Thầy tu”.
khiến cho thế gian lầm lạc” [31, tr. Cư sĩ Khánh Vân cũng có bài viết: “ Có kẻ lại mượn Phật làm danh cũng ngày đ m hai buổi công phu thọ trì, sóc vọng cũng sám hối như ai, bấy nhi u đó làm sự nghiệp đạo đức chưa đủ, lại thủ dị cầu kỳ, học th m bùa ngãi .Cái hiện trạng như thế, bảo sao Phật giáo chẳng suy đồi, làm tấm bia cho các nhà Duy vật mai m a” [115, tr. Xét ở góc độ niềm tin, đối với Phật giáo triều Nguyễn, nhất là đời vua Thiệu Trị, Ngài là một vị vua hết lòng sùng mộ Phật pháp, mặc dù chùa chiền được xây cất quy mô, nhưng tinh thần Phật giáo vẫn trên đà xuống dốc. Do đó “ Tr n từ vua quan cho đến thứ dân ai ai cũng em đạo Phật là ở sự cúng cấp cầu đảo chớ không biết gì khác nữa.
Bởi tệ hại ấy, làm cho Tăng đồ trong nước lần lần sa vào con đường trụy lạc, cờ bạc, rượu chè, đàm trước thanh sắc…. 16 Thời điểm này, Phật giáo suy yếu đến mức nhiều người không còn biết tôn chỉ của đạo Phật là gì, vì nó bị lẫn lộn với các tà thuyết của ngoại đạo làm cho Phật giáo trở thành một đạo yếm thế, bi quan tiêu cực. Tuy nhiên, sự suy yếu của Phật giáo trong giai đoạn này là sự suy giảm uy tín của Phật giáo đối với dân chúng những năm đầu thế kỷ XX và giới Tăng sĩ, không còn chuyên tâm tu hành đúng chánh pháp, mà chỉ lo ứng phó đạo tràng để kiếm lợi, đó là nguyên nhân chủ yếu thúc đẩy sự ra đời của phong trào chấn hưng Phật giáo. Đứng trước làn sóng chấn hưng Phật giáo của cả nước, ở Nam Kỳ người đi đầu trong phong trào chấn hưng Phật giáo là Hòa thượng Khánh Hòa.
Ngài là bậc chân tu sớm ngộ đạo và nhiều tâm với Phật giáo nước nhà. Trong tình cảnh Phật giáo đang suy thoái, bằng nhiều hoạt động Phật sự khác nhau, Hòa thượng đã chấn chỉnh, cải tiến các phương pháp tu tập, sinh hoạt để thích ứng với những biến đổi chung của đất nước, nếu không Phật giáo sẽ bị lu mờ theo thời gian. Với lòng nhiệt huyết của chư tăng và Phật tử Nam Bộ, cùng các nhà trí thức mến mộ đạo Phật đã đứng ra vận động chấn hưng Phật giáo, chỉ mong đem lại hơi thở mới cho Phật giáo Việt Nam và được mọi người đồng tình ủng hộ để cùng nhau tiến tới thành lập Phật giáo Tổng hội trong toàn quốc.