CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ quyền quốc gia là chủ đề được đông đảo các học giả nghiên cứu, quan tâm, bàn luận với nhiều khía cạnh, góc độ khác nhau. Tùy vào tính chất, mục tiêu, mục đích, phạm vi nghiên cứu và góc độ tiếp cận mà nội dung của chủ đề này có nhiều cách lý giải khác nhau. Các công trình nghiên cứu liên quan lý luận chung về chủ quyền quốc gia Thứ nhất, Các công trình nghiên cứu liên quan lý luận chung về chủ quyền quốc gia. Tác giả Thái Văn Long trong công trình Độc lập dân tộc của các nước đang phát triển trong xu thế toàn cầu hóa, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006.
Tác giả đã có một số định hướng, giải pháp trong chiến lược phát triển và bảo vệ chủ quyền quốc gia của các nước đang phát triển. Bùi Ngọc Sơn trong cuốn Tư tưởng lập hiến của Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Lý luận chính trị, 2004, đã chỉ ra bốn nguyên tắc lập hiến của Hồ Chí Minh là: Đoàn kết dân tộc; chủ quyền nhân dân; định hướng xã hội chủ nghĩa; do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo. Cuốn Chủ quyền quốc gia dân tộc trong xu thế toàn cầu hóa và vấn đề đặt ra với Việt Nam của Phan Văn Rân và Nguyễn Hoàng Giáp, do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, năm 2010. Các tác giả đã chỉ quan niệm về chủ quyền quốc gia đã có sự thay đổi nhất định so với quan niệm truyền thống.
Vũ Đình Hòe và Bùi Đình Phong trong Hồ Chí Minh với sự nghiệp độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010, đã chỉ ra thực chất vấn đề dân tộc thuộc địa ở Hồ Chí Minh. Trong cuốn Độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế của Việt Nam trong bối cảnh mới, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội, 2011. Tác giả Nguyễn Xuân Thắng đã chỉ ra cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế. Nguyễn Hữu Toàn trong Sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam với cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc của các nước đang phát triển sau chiến tranh lạnh, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2013, đề cập đến vấn đề độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia, các cuộc đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc của các nước đang phát triển.
3 Phạm Thị Hoàng Hà trong Nhận thức về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nhà xuất bản Lý luận chính trị, Hà Nội, 2014, đã đề cập đến Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề dân tộc, trong tư tưởng nhất quán trong chính sách dân tộc của Đảng ta là: Các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng, giúp nhau cùng phát triển. Ngoài các công trình nêu trên còn có các bài đăng trên các tạp chí chuyên ngành như: Nhận thức về chủ quyền quốc gia và hội nhập quốc tế trong giai đoạn hiện nay trên Tạp chí Cộng sản, số 833/2012, của Đỗ Sơn Hải; Các yếu tố đe dọa an ninh phi truyền thống đối với độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia trên Tạp chí Lý luận chính trị, số 6/2015 của Đàm Trọng Tùng; Về chủ quyền dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa trên Tạp chí Triết học, số 5 (300)/2016 của Đỗ Minh Hợp; Về mối quan hệ giữa toàn cầu hóa, nhà nước - dân tộc và chủ quyền quốc gia, trên Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội, số 6/2006, của Phạm Thái Việt; Độc lập, tự chủ: Tiếp cận từ góc độ chủ quyền quốc gia trên Tạp chí Những vấn đề Kinh tế và Chính trị thế giới, số 10 (162)/2009 của Nguyễn Xuân Thắng và Đặng Xuân Thanh,. Thứ hai, Các công trình nghiên cứu liên quan cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ quyền quốc gia. Nguyễn Văn Hồng trong Hồ Chí Minh - Nhà cách mạng dân tộc hiện thân văn hóa châu Á và thời đại, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2010, chỉ ra chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn, tư tưởng Hồ Chí Minh đều là triết học yêu nước cách mạng dân tộc.
Ngoài các công trình nêu trên còn có các công trình và bài viết khác có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của đề tài: Sự khác nhau giữa tư tưởng Hồ Chí Minh với chủ nghĩa tam dân của Tôn Trung Sơn trên Tạp chí Triết học, số 12 (259)/2012, của Trịnh Thị Hằng; Vấn đề độc lập trong triết lý bảo vệ Tổ quốc Việt Nam truyền thống, trên Tạp chí Lý luận chính trị, số 1-2017 của tác giả Phan Mạnh Toàn,. Các công trình nghiên cứu liên quan tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ quyền quốc gia Bùi Ngọc Sơn trong cuốn Tư tưởng lập hiến của Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Lý luận chính trị, 2004, chỉ ra bốn nguyên tắc lập hiến của Hồ Chí Minh là: Đoàn kết dân tộc; chủ quyền nhân dân; định hướng xã hội chủ nghĩa; do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo. 4 Vũ Đình Hòe và Bùi Đình Phong trong cuốn Hồ Chí Minh với sự nghiệp độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010 đã chỉ ra thực chất vấn đề dân tộc thuộc địa ở Hồ Chí Minh Nguyễn Hùng Hậu trong Triết lý Dĩ bất biến, ứng vạn biến trong tư tưởng Hồ Chí Minh, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, làm rõ cái bất biến lớn nhất trong tư tưởng Hồ Chí Minh là Không có gì quý hơn độc lập, tự do, Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội. Đối với Hồ Chí Minh, Việt Nam có quyền bình đẳng với mọi dân tộc trên thế giới, mọi dân tộc đều bình đẳng.
Điều này thể hiện rõ trong bản Tuyên ngôn Độc lập 1945 của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Người soạn thảo. Trần Văn Phòng và Hoàng Anh trong Tư tưởng triết học Hồ Chí Minh, một số vấn đề cơ bản, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2015, đã khẳng định: Tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc trong thời đại cách mạng vô sản. Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ quyền quốc gia được xem là đầy đủ nhất là trong tư liệu Hồ Chí Minh Toàn tập, gồm 15 tập, do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2013. Trong đó cung cấp đầy đủ nhất những bài nói, bài viết của Hồ Chí Minh về vấn đề dân tộc, cách mạng giải phóng dân tộc, chủ nghĩa xã hội.
Liên quan đến hướng nghiên cứu của đề tài có các chủ đề: Dân tộc Việt Nam có khoảng 600 tư liệu; vấn đề dân tộc thuộc địa khoảng 100 tư liệu; quan hệ dân tộc và giai cấp có 75 tư liệu; quan hệ giữa dân tộc Việt Nam với các dân tộc khác trên thế giới với 233 tư liệu. Ngoài ra, còn có các tư liệu về cách mạng giải phóng dân tộc, về chủ nghĩa xã hội, về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội,. Ngoài các công trình nêu trên còn có các công trình và bài viết khác có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của đề tài: Tư tưởng giải phóng của Hồ Chí Minh trên Tạp chí Cộng sản, số 859/2014 của Hoàng Chí Bảo; Độc lập dân tộc - Lợi ích cơ bản của đất nước trên Tạp chí Cộng sản, số 882 (4/2016), của tác giả Mai Hải Anh; Hoàng Chí Bảo với bài viết Tư tưởng và triết lý Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc trên Tạp chí Cộng sản, số 883 (5/2016),. Qua việc khảo sát, tìm hiểu các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài một số quan điểm của Hồ Chí Minh về chủ quyền quốc gia đã cho thấy sự đa dạng và phong phú về cách tiếp cận tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ quyền quốc gia.
Nhìn chung, các công 5 trình đã trình bày những cách tiếp cận mới, theo các hướng nghiên cứu như chính trị học, triết học, Hồ Chí Minh học, luật học, xã hội học, nhân học, dân tộc học,. Các thuật ngữ về chủ quyền quốc gia và những khái niệm liên quan đã được làm sáng tỏ. Đây là tiền đề, là công cụ cho việc triển khai những nội dung của đề tài nghiên cứu một số quan điểm của Hồ Chí Minh về chủ quyền quốc gia. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ CHỦ QUYỀN QUỐC GIA 2.
Cơ sở lý luận hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ quyền quốc gia 2. Khái niệm chủ quyền quốc gia Chủ quyền quốc gia là một khái niệm chính trị pháp lý phức tạp, trong lịch sử chủ quyền quốc gia được nhiều nhà tư tưởng giải thích khác nhau dưới nhiều góc độ. Aristotle – nhà triết học thời cổ đại đã giải thích “để điều hành một quốc gia thì cần phải trao cho chủ thể lãnh đạo đất nước một quyền lực tối cao”; J.Bodin trong tác phẩm Sáu tuyển tập về nền cộng hòa cho rằng “Chủ quyền là quyền lực tuyệt đối và vĩnh cửu của quốc gia, đó là quyền lực chỉ huy lớn nhất”, “không có chủ quyền sẽ không có quốc gia”[44, PP.Rousseau cho rằng “chủ quyền là hiện thân cho sự tồn tại của một quốc gia và ý chí chung của mọi công dân, hình thành trên cơ sở khế ước xã hội tự nguyện, có tính chất toàn vẹn, không thể phân chia, không thể chuyển nhượng”[31, tr. Đề cập tới quyền và nghĩa vụ của quốc gia dân tộc, trong Công ước Mongtevideo ngày 16/12/1933 cho rằng: “Chủ quyền quốc gia dân tộc có nghĩa là quyền lực đối ngoại của quốc gia dân tộc để giao tiếp với các thực thể chính trị khác trong quan hệ quốc tế, để bảo vệ và duy trì hòa bình và an ninh quốc tế”[30, tr.
Trong Hiến chương Liên hợp quốc (1945) đã ghi: “Liên hợp quốc được xây dựng trên nguyên tắc bình đẳng chủ quyền của tất cả các thành viên”. Ở Việt Nam, chủ quyền quốc gia có thể hiểu là quyền làm chủ của một quốc gia độc lập nhất định, được thể hiện qua các phương diện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, quốc phòng - an ninh, ngoại giao,. Đây là quyền thiêng liêng, bất khả xâm phạm, theo tác giả Vũ Công Giao trong bài Chủ quyền và nhân quyền thì chủ quyền quốc gia được ông giải thích là “quyền lực tối cao, tuyệt đối, không thể bị áp đặt mà bất cứ quốc gia độc lập nào cũng phải có”[2, tr.