Chính Sách Thúc Đẩy Hoạt Động Đổi Mới Của Doanh Nghiệp Trong Chuỗi Sản Xuất Bền Vững

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật nghiên cứu quản lý khoa học và công nghệ chính sách thúc đẩy hoạt động đổi mới của doanh nghiệp trong chuỗi, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Nguyen Ha Linh
• Người hướng dẫn: TS. Hoàng Văn Tuyên
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý khoa học và công nghệ
• Đề tài: Chính Sách Thúc Đẩy Đổi Mới Doanh Nghiệp Trong Chuỗi Sản Xuất Bền Vững
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Mẫu khảo sát
• 0.6. Câu hỏi nghiên cứu
• 0.7. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.8. Phương pháp nghiên cứu
• 0.9. Kết cấu của Luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY HOẠT ĐỘNG ĐỔI MỚI CỦA DOANH NGHIỆP TRONG CHUỖI SẢN XUẤT BỀN VỮNG
• 1.1. Hệ khái niệm công cụ
• 1.1.1. Chính sách
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY HOẠT ĐỘNG ĐỔI MỚI CỦA DOANH NGHIỆP TRONG CHUỖI SẢN XUẤT BỀN VỮNG (NGHIÊN CỨU CHUỖI SẢN XUẤT SẢN PHẨM TỪ CÁ DA TRƠN)
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP CHÍNH SÁCH THÚC ĐẨY HOẠT ĐỘNG ĐỔI MỚI CỦA DOANH NGHIỆP TRONG CHUỖI SẢN XUẤT BỀN VỮNG
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• LỜI CÁM ƠN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Thúc Đẩy Đổi Mới Doanh Nghiệp Bền Vững

Đổi mới là yếu tố then chốt cho sự phát triển kinh tế - xã hội của mọi quốc gia. Việt Nam đang đẩy mạnh đổi mới, xem đây là nguồn lực nội sinh để tạo đột phá. Văn kiện Đại hội XIII đã xác định mục tiêu nâng cao hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới, đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững. Để đạt được mục tiêu này, Chính phủ và chính quyền địa phương đã xây dựng nhiều chính sách hỗ trợ doanh nghiệp. Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế nóng có thể dẫn đến suy thoái, bất ổn xã hội, lãng phí tài nguyên và ô nhiễm môi trường. Vì vậy, cần xây dựng các chính sách quản lý để thúc đẩy đổi mới sáng tạo doanh nghiệp hướng tới sản xuất bền vững. Theo Vũ Cao Đàm (2011), chính sách là tập hợp biện pháp mà chủ thể quyền lực đưa ra, được thể chế hóa thành quy định pháp lý để thực hiện chiến lược phát triển.

1.1. Định Nghĩa và Bản Chất của Chính Sách Thúc Đẩy Đổi Mới

Chính sách thúc đẩy đổi mới sáng tạo doanh nghiệp là các biện pháp của nhà nước tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến quá trình đổi mới của doanh nghiệp. Các chính sách này hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và khả năng cạnh tranh. Stoneman (1987) định nghĩa chính sách đổi mới là sự can thiệp của chính phủ để tác động đến quá trình đổi mới công nghệ. Haukness và Wicken (1999) mở rộng định nghĩa, bao gồm cả chính sách công nghiệp, tài chính, thương mại và các biện pháp điều chỉnh khác.

1.2. Vai Trò Của Đổi Mới Sáng Tạo Trong Chuỗi Sản Xuất Bền Vững

Đổi mới sáng tạo đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra sản phẩm mới, nâng cao năng suất lao động, chất lượng sản phẩm, sử dụng hợp lý tài nguyên, tăng khả năng cạnh tranh và bảo vệ môi trường. Trong bối cảnh công nghiệp hóa và hội nhập quốc tế, đổi mới sáng tạo doanh nghiệp càng trở nên cần thiết. Các doanh nghiệp cần liên tục cải tiến quy trình, ứng dụng công nghệ xanh và áp dụng các mô hình kinh doanh bền vững để đáp ứng yêu cầu của thị trường và giảm thiểu tác động môi trường.

II. Thách Thức Trong Triển Khai Chính Sách Đổi Mới Bền Vững

Mặc dù có nhiều chính sách khuyến khích đổi mới, việc triển khai thực tế vẫn gặp nhiều thách thức. Các doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME), thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn, thiếu thông tin về công nghệ mới, và trình độ nhân lực còn hạn chế. Sự liên kết giữa các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng bền vững còn yếu, gây khó khăn trong việc chia sẻ kiến thức và hợp tác đổi mới quy trình sản xuất. Bên cạnh đó, chính sách thu thuế ưu đãi và các hình thức hỗ trợ tài chính doanh nghiệp chưa thực sự hiệu quả và phù hợp với nhu cầu của doanh nghiệp.

2.1. Rào Cản Về Tài Chính Cho Đổi Mới Sáng Tạo Doanh Nghiệp

Một trong những rào cản lớn nhất đối với đổi mới sáng tạo doanh nghiệp là vấn đề tài chính. Các doanh nghiệp, đặc biệt là SME, thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn xanh và các khoản vay ưu đãi để đầu tư vào công nghệ xanh và sản xuất sạch hơn. Các thủ tục hành chính phức tạp và yêu cầu về tài sản thế chấp cũng gây khó khăn cho doanh nghiệp trong việc vay vốn. Lê Phương (2016) nhấn mạnh rằng vấn đề tài chính là nan giải đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

2.2. Thiếu Hụt Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao Trong Đổi Mới

Việc thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao cũng là một thách thức lớn đối với đổi mới sáng tạo doanh nghiệp. Các doanh nghiệp cần đội ngũ kỹ sư, nhà khoa học và chuyên gia có trình độ chuyên môn cao để nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ xanh. Tuy nhiên, việc tuyển dụng và đào tạo nhân lực chất lượng cao đòi hỏi chi phí lớn và thời gian dài. Do đó, cần có các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong việc đào tạo và thu hút nhân tài.

2.3. Hạn Chế Trong Liên Kết Giữa Doanh Nghiệp và Viện Nghiên Cứu

Sự liên kết giữa doanh nghiệp và viện nghiên cứu, trường đại học còn hạn chế, gây khó khăn trong việc chuyển giao công nghệ và ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn sản xuất. Các doanh nghiệp thường thiếu thông tin về các công nghệ mới và các giải pháp đổi mới quy trình sản xuất do các viện nghiên cứu phát triển. Đồng thời, các viện nghiên cứu cũng cần hiểu rõ hơn về nhu cầu thực tế của doanh nghiệp để có thể nghiên cứu và phát triển các công nghệ phù hợp.

III. Giải Pháp Chính Sách Thúc Đẩy Đổi Mới Chuỗi Sản Xuất Bền Vững

Để giải quyết các thách thức trên, cần có các giải pháp chính sách đồng bộ và hiệu quả. Các chính sách này cần tập trung vào việc cải thiện khả năng tiếp cận vốn, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp và viện nghiên cứu, và khuyến khích áp dụng các mô hình kinh doanh bền vững. Đồng thời, cần có các biện pháp hỗ trợ doanh nghiệp trong việc thực hiện trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) và tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường.

3.1. Hoàn Thiện Chính Sách Tài Chính Hỗ Trợ Đổi Mới Doanh Nghiệp

Cần hoàn thiện chính sách tài chính để hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận nguồn vốn xanh và các khoản vay ưu đãi. Các chính sách này cần đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm yêu cầu về tài sản thế chấp, và tạo điều kiện thuận lợi cho doanh nghiệp vay vốn. Đồng thời, cần có các chương trình bảo lãnh tín dụng và hỗ trợ lãi suất để giảm rủi ro cho các tổ chức tín dụng khi cho doanh nghiệp vay vốn.

3.2. Phát Triển Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao Cho Đổi Mới

Cần phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao thông qua việc nâng cao chất lượng đào tạo tại các trường đại học và cao đẳng. Các chương trình đào tạo cần cập nhật kiến thức và kỹ năng mới, phù hợp với yêu cầu của thị trường lao động và xu hướng phát triển của công nghệ xanh. Đồng thời, cần có các chương trình đào tạo ngắn hạn và đào tạo lại để nâng cao trình độ chuyên môn cho người lao động.

3.3. Tăng Cường Liên Kết Viện Nghiên Cứu và Doanh Nghiệp Bền Vững

Cần tăng cường liên kết giữa viện nghiên cứu và doanh nghiệp thông qua việc xây dựng các chương trình hợp tác nghiên cứu và phát triển (R&D). Các chương trình này cần tạo điều kiện cho doanh nghiệp tiếp cận các công nghệ mới và các giải pháp đổi mới quy trình sản xuất do các viện nghiên cứu phát triển. Đồng thời, cần có các cơ chế khuyến khích các nhà khoa học và kỹ sư tham gia vào các dự án nghiên cứu và phát triển của doanh nghiệp.

IV. Chính Sách Khuyến Khích Liên Kết Trong Chuỗi Cung Ứng Bền Vững

Việc liên kết giữa các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng bền vững là rất quan trọng để chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm và nguồn lực. Chính phủ có thể khuyến khích liên kết thông qua việc hỗ trợ thành lập các hiệp hội ngành nghề, tổ chức các hội thảo, diễn đàn để các doanh nghiệp gặp gỡ, trao đổi thông tin, và xây dựng các khu công nghiệp sinh thái để tạo môi trường thuận lợi cho các doanh nghiệp hợp tác.

4.1. Hỗ Trợ Thành Lập và Phát Triển Hiệp Hội Doanh Nghiệp Bền Vững

Chính phủ cần hỗ trợ thành lập và phát triển các hiệp hội doanh nghiệp trong lĩnh vực phát triển bền vững doanh nghiệp. Các hiệp hội này có thể đóng vai trò là cầu nối giữa các doanh nghiệp, giúp các doanh nghiệp chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và nguồn lực. Đồng thời, các hiệp hội cũng có thể đại diện cho các doanh nghiệp để đối thoại với chính phủ và các cơ quan quản lý nhà nước về các vấn đề liên quan đến phát triển bền vững.

4.2. Xây Dựng và Phát Triển Khu Công Nghiệp Sinh Thái Bền Vững

Việc xây dựng và phát triển khu công nghiệp sinh thái là một giải pháp hiệu quả để khuyến khích các doanh nghiệp hợp tác và thực hiện sản xuất bền vững. Trong khu công nghiệp sinh thái, các doanh nghiệp có thể chia sẻ tài nguyên, năng lượng và chất thải, giảm thiểu tác động môi trường và nâng cao hiệu quả sản xuất. Đồng thời, khu công nghiệp sinh thái cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc ứng dụng công nghệ xanh và thực hiện kinh tế tuần hoàn.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Đổi Mới Bền Vững

Nghiên cứu trường hợp chuỗi sản xuất cá da trơn cho thấy tiềm năng lớn trong việc áp dụng các chính sách thúc đẩy đổi mới. Tuy nhiên, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp và các tổ chức nghiên cứu để đảm bảo tính hiệu quả của các chính sách. Việc áp dụng các tiêu chuẩn môi trường và các chứng nhận ESG (Environmental, Social, Governance) cũng là yếu tố quan trọng để nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh của sản phẩm.

5.1. Nghiên Cứu Trường Hợp Chuỗi Sản Xuất Cá Da Trơn Bền Vững

Nghiên cứu trường hợp chuỗi sản xuất cá da trơn tại Cần Thơ cho thấy các doanh nghiệp đang gặp nhiều khó khăn trong việc đổi mới quy trình sản xuất và áp dụng công nghệ xanh. Các doanh nghiệp cần được hỗ trợ về tài chính, kỹ thuật và thông tin để có thể nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và giảm thiểu tác động môi trường. Đồng thời, cần tăng cường liên kết giữa các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng để chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm.

5.2. Chứng Nhận Bền Vững và Tiêu Chuẩn Môi Trường Trong Sản Xuất

Việc áp dụng các tiêu chuẩn môi trường và các chứng nhận bền vững như ESG là rất quan trọng để nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh của sản phẩm. Các chứng nhận bền vững giúp người tiêu dùng nhận biết được các sản phẩm được sản xuất theo quy trình thân thiện với môi trường và đảm bảo quyền lợi của người lao động. Đồng thời, việc tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường cũng giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro pháp lý và nâng cao hiệu quả sản xuất.

VI. Tương Lai Chính Sách Đổi Mới Doanh Nghiệp Chuỗi Cung Ứng

Trong tương lai, chính sách cần tập trung vào việc thúc đẩy chuyển đổi số trong sản xuất và khuyến khích áp dụng các mô hình kinh tế tuần hoàn. Việc sử dụng dữ liệu và công nghệ thông tin có thể giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình sản xuất, giảm thiểu lãng phí và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên. Đồng thời, việc áp dụng các mô hình kinh tế tuần hoàn có thể giúp doanh nghiệp kéo dài tuổi thọ của sản phẩm, tái chế chất thải và giảm thiểu tác động môi trường.

6.1. Chuyển Đổi Số Trong Sản Xuất và Quản Lý Chuỗi Cung Ứng

Chuyển đổi số đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả và tính bền vững của chuỗi cung ứng. Việc sử dụng dữ liệu và công nghệ thông tin có thể giúp doanh nghiệp tối ưu hóa quy trình sản xuất, quản lý kho hàng, vận chuyển và phân phối sản phẩm. Đồng thời, chuyển đổi số cũng giúp doanh nghiệp tăng cường khả năng theo dõi và kiểm soát các hoạt động trong chuỗi cung ứng, đảm bảo tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường và xã hội.

6.2. Khuyến Khích Áp Dụng Mô Hình Kinh Tế Tuần Hoàn Bền Vững

Mô hình kinh tế tuần hoàn là một giải pháp hiệu quả để giảm thiểu tác động môi trường và nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên. Việc áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn có thể giúp doanh nghiệp kéo dài tuổi thọ của sản phẩm, tái chế chất thải và sử dụng các nguồn nguyên liệu tái tạo. Đồng thời, mô hình kinh tế tuần hoàn cũng giúp doanh nghiệp tạo ra các sản phẩm và dịch vụ mới, đáp ứng nhu cầu của thị trường và tăng khả năng cạnh tranh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu vực Đồng bằng sông Cửu Long hiện cung cấp sản lượng cá da trơn đạt khoảng 1,5 triệu tấn mỗi năm, đóng vai trò trụ cột trong kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam. Tuy nhiên, sau quy trình chế biến xuất khẩu thịt phi lê, khối lượng phụ phẩm và phế phẩm thải ra chiếm tỷ lệ từ 30% đến 70% tổng sinh khối cá nguyên liệu. Tại thành phố Cần Thơ, phần lớn các đơn vị chế biến vẫn sử dụng công nghệ truyền thống, thiếu năng lực công nghệ cao và gặp nhiều khó khăn trong việc xử lý triệt để nguồn phụ phẩm này. Thực trạng thiếu liên kết chặt chẽ theo chiều dọc giữa các cơ sở sản xuất không chỉ gây lãng phí tài nguyên sinh học nghiêm trọng mà còn gia tăng áp lực ô nhiễm môi trường sinh thái cục bộ.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng chính sách khoa học công nghệ, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ nhằm thúc đẩy hoạt động đổi mới của doanh nghiệp trong chuỗi sản xuất bền vững sản phẩm từ cá da trơn tại Cần Thơ. Nghiên cứu xác định phạm vi không gian tập trung vào các doanh nghiệp chế biến thủy sản, cơ quan quản lý nhà nước và hiệp hội ngành hàng trên địa bàn thành phố Cần Thơ. Phạm vi thời gian bao quát tiến trình hoạch định chính sách trong 5 năm gần đây và khảo sát thực tiễn hoạt động sản xuất kinh doanh trong 3 năm liên tiếp.

Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi thiết lập khung giải pháp nâng cao hiệu quả tận dụng 100% sinh khối cá tra, gia tăng hơn 30% giá trị gia tăng toàn chuỗi và giảm thiểu trên 50% chất thải hữu cơ chưa qua xử lý ra môi trường nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng và tích hợp 2 lý thuyết nền tảng trong quản lý kinh tế và công nghệ:

• Lý thuyết đổi mới sáng tạo: Kế thừa quan điểm của Joseph Schumpeter cùng hướng dẫn chuẩn hóa của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) qua Sổ tay Oslo (Oslo Manual 2005). Hoạt động đổi mới của doanh nghiệp được phân định thành 4 hình thức cốt lõi: đổi mới sản phẩm, đổi mới quy trình công nghệ, đổi mới tiếp thị và đổi mới tổ chức quản trị. Kết hợp với quan điểm tiếp cận hệ thống đổi mới của Charles Edquist, chính sách đổi mới được định nghĩa là sự can thiệp có chủ đích của Nhà nước nhằm tạo môi trường thúc đẩy quá trình sáng tạo, lan tỏa và thương mại hóa tri thức.
• Lý thuyết chuỗi giá trị và chuỗi sản xuất bền vững: Ứng dụng mô hình chuỗi giá trị của Michael Porter kết hợp cách tiếp cận ngành hàng của Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Pháp (CIRAD/INRA) và tổ chức Hợp tác Kỹ thuật Đức (GTZ). Chuỗi sản xuất bền vững được xác lập như một chuỗi khép kín liên kết dọc, tối ưu hóa dòng luân chuyển nguyên liệu từ khâu nuôi trồng, sơ chế phi lê đến khâu tận dụng phụ phẩm để sản xuất bột cá, dầu mỡ cá, nước mắm và các sản phẩm sinh học cao cấp.

Nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm công cụ cơ bản: Chính sách thúc đẩy đổi mới, Doanh nghiệp chế biến thủy sản, Chuỗi sản xuất bền vững và Liên kết viện trường - doanh nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng dựa trên 2 nguồn dữ liệu chính:

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ các báo cáo thống kê chính thức của Tổng cục Thống kê, Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia, World Bank và các quyết định quản lý của Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn sâu trực tiếp và khảo sát chuyên gia.
• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu phi xác suất có chủ đích, khảo sát sâu tại 03 đến 05 doanh nghiệp chế biến thủy sản đại diện cho chuỗi liên kết (tiêu biểu như Công ty TNHH Thủy sản Biển Đông với quy mô trên 1.000 lao động và vùng nuôi tập trung hơn 120 ha), cùng cán bộ chuyên trách tại Sở Khoa học và Công nghệ và đại diện Hiệp hội Thủy sản địa phương.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp tài liệu thể chế, kết hợp phân tích chuỗi giá trị và ma trận đánh giá chính sách. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích này xuất phát từ tính chất phức tạp của hệ thống chính sách liên ngành, đòi hỏi phải bóc tách đa chiều giữa văn bản pháp lý và mức độ hấp thụ thực tế tại doanh nghiệp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra 4 phát hiện căn bản về thực trạng chính sách và hoạt động đổi mới trong chuỗi cá da trơn:

• Rào cản tiếp cận nguồn lực tài chính: Khoảng 90% doanh nghiệp trong ngành là doanh nghiệp vừa và nhỏ với tiềm lực tài chính hạn chế. Mặc dù Nghị định 76/2018/NĐ-CP đã quy định chính sách hỗ trợ lãi suất vay tối đa 2%/năm từ Quỹ Đổi mới công nghệ quốc gia và Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp cho phép trích tối đa 10% thu nhập tính thuế cho quỹ phát triển khoa học công nghệ, nhưng tỷ lệ doanh nghiệp tiếp cận thành công các quỹ này còn dưới 10% do thủ tục giải ngân phức tạp.
• Sự thiếu hụt thông tin về chính sách hỗ trợ: Có tới 30% số doanh nghiệp được khảo sát hoàn toàn chưa nắm bắt được các chương trình hỗ trợ của Nhà nước. Về nguồn thông tin thúc đẩy đổi mới, hơn 60% doanh nghiệp chủ yếu dựa vào nguồn dữ liệu nội bộ; trong khi 53,7% doanh nghiệp không sử dụng thông tin từ trường đại học và 46,9% không sử dụng thông tin từ các viện nghiên cứu khoa học.
• Mức độ liên kết đào tạo và nghiên cứu còn phân mảnh: Tỷ lệ doanh nghiệp hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học trong nghiên cứu và triển khai (R&D) chỉ đạt mức 4%, trong khi 29% chỉ tham gia các hoạt động bề nổi như tọa đàm, hội thảo ngắn hạn.
• Chất lượng nguồn nhân lực phục vụ đổi mới còn thấp: Số liệu điều tra lao động cho thấy tỷ lệ lao động qua đào tạo có văn bằng, chứng chỉ tại Việt Nam chỉ đạt khoảng 24,5% năm 2020 (thấp hơn nhiều so với chỉ tiêu 40%), và có tới 77,2% lực lượng lao động trong chuỗi sản xuất không có trình độ chuyên môn kỹ thuật, dẫn đến việc khó tiếp thu các quy trình công nghệ chế biến sâu.

Thảo luận kết quả

Thực trạng phân tích cho thấy sự đứt gãy giữa chủ trương vĩ mô và thực thi vi mô. Mặc dù Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 1851/QĐ-TTg về phát triển công nghệ ngoại nhập và Quyết định 2205/QĐ-TTg về tài sản trí tuệ đến năm 2030, các doanh nghiệp địa phương vẫn gặp trở ngại vì thiếu cơ chế bảo lãnh tín dụng đặc thù cho đổi mới chuỗi. So sánh với các nghiên cứu trước đây về đổi mới sáng tạo doanh nghiệp Việt Nam của các chuyên gia đầu ngành, kết quả nghiên cứu này tái khẳng định rằng đổi mới hiện nay chủ yếu vẫn dừng lại ở việc cải tiến quy trình đơn giản thay vì phát triển sản phẩm công nghệ cao hoàn toàn mới.

Về mặt dữ liệu, mối liên kết trong chuỗi có thể được mô hình hóa qua một bảng cân đối nguyên liệu - phụ phẩm và biểu đồ phân bổ dòng giá trị:

Bảng cấu trúc phân luồng phụ phẩm trong chuỗi chế biến cá da trơn:
-------------------------------------------------------------------------
Thành phần sinh khối | Tỷ lệ khối lượng (%) | Hướng chuyển giao đổi mới
-------------------------------------------------------------------------
Thịt cá phi lê       | 30% - 50%           | Xuất khẩu đông lạnh, tẩm bột
Mỡ cá, da cá         | 15% - 25%           | Chiết xuất Collagen, dầu cá
Xương, đầu, vây cá   | 15% - 25%           | Sản xuất bột cá, nước mắm
Bã ủ và bùn thải     | 5% - 10%            | Phân bón vi sinh sinh thái
-------------------------------------------------------------------------

Biểu đồ so sánh tỷ lệ tiếp cận các kênh thông tin công nghệ cho thấy sự chênh lệch rõ rệt giữa kênh nội bộ (chiếm hơn 60%) và kênh viện trường (chỉ 4% liên kết R&D), phản ánh mô hình vận hành khép kín, thiếu tính mở của hệ sinh thái đổi mới tại Cần Thơ.

Đề xuất và khuyến nghị

Hệ thống 4 nhóm giải pháp chính sách mang tính hành động cụ thể nhằm hoàn thiện chuỗi sản xuất bền vững:

• Tái cấu trúc và đơn giản hóa chính sách tài chính - tín dụng: Ủy ban nhân dân thành phố Cần Thơ phối hợp Sở Khoa học và Công nghệ và các tổ chức tín dụng triển khai gói hỗ trợ bù lãi suất 2%/năm theo Nghị định 76/2018/NĐ-CP; hướng dẫn 100% doanh nghiệp chế biến thủy sản trích lập quỹ phát triển khoa học công nghệ tối đa 10% thu nhập tính thuế. Mục tiêu nâng tỷ lệ doanh nghiệp tiếp cận vốn đổi mới công nghệ lên 25% trước năm 2025.
• Xây dựng cổng thông tin số hóa và cơ sở dữ liệu công nghệ ngành cá tra: Sở Khoa học và Công nghệ Cần Thơ chủ trì thiết lập mạng lưới kết nối cung - cầu công nghệ, tích hợp dữ liệu chuyên gia và chuyển giao công nghệ ngoại nhập theo Quyết định 1851/QĐ-TTg, phấn đấu giảm tỷ lệ doanh nghiệp thiếu thông tin chính sách từ 30% xuống dưới 10% trong giai đoạn 2023 - 2025.
• Thúc đẩy liên minh R&D giữa viện trường và doanh nghiệp theo đơn đặt hàng: Đại học Cần Thơ cùng các viện nghiên cứu chuyên ngành ký kết thỏa thuận chuyển giao công nghệ chế biến sâu phụ phẩm với các doanh nghiệp đầu chuỗi; nâng tỷ lệ hợp tác R&D từ 4% lên 15% vào năm 2026, tập trung vào công nghệ chiết xuất collagen và gelatin tinh khiết.
• Hoàn thiện thể chế liên kết chuỗi và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ: Ban hành quy chế ràng buộc pháp lý về hợp đồng cung ứng phụ phẩm theo chiều dọc; hỗ trợ các doanh nghiệp thành viên đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, giải pháp hữu ích theo Chương trình phát triển tài sản trí tuệ thành phố Cần Thơ (Quyết định 3032/QĐ-UBND), đặt chỉ tiêu 100% sản phẩm chế biến sâu có chứng nhận sở hữu công nghiệp vào năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và thực tiễn giá trị dành cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Sở Kế hoạch và Đầu tư tại Cần Thơ và các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, sử dụng tài liệu để xây dựng các đề án hỗ trợ tài chính, tín dụng và chuyển giao công nghệ sát thực tế.
• Chủ doanh nghiệp và giám đốc điều hành chuỗi thủy sản: Các nhà quản trị doanh nghiệp chế biến cá da trơn muốn tái cấu trúc mô hình sản xuất, tối ưu hóa 30% - 70% nguồn phụ phẩm thành các dòng sản phẩm có biên lợi nhuận cao và xây dựng chiến lược kinh tế tuần hoàn.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học: Các nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý Khoa học và Công nghệ, Quản lý Kinh tế, Chính sách công tìm kiếm phương pháp luận kết hợp giữa lý thuyết chuỗi giá trị và công cụ can thiệp chính sách cấp địa phương.
• Các hiệp hội ngành nghề và tổ chức phát triển quốc tế: Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Hiệp hội Thủy sản Cần Thơ trong việc đóng vai trò cầu nối thể chế, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và nâng cao năng lực đàm phán hợp đồng cho chuỗi giá trị.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao phụ phẩm cá da trơn lại là mắt xích quyết định tính bền vững của chuỗi sản xuất?
Nguồn phụ phẩm chiếm từ 30% đến 70% tổng khối lượng cá sau phi lê. Nếu loại bỏ ra môi trường, nguồn thải này gây ô nhiễm nặng nề; nhưng nếu áp dụng công nghệ đổi mới để chiết xuất collagen, dầu cá cao cấp hay nước mắm, doanh nghiệp có thể nâng giá trị gia tăng toàn chuỗi lên thêm 20% đến 35%.

Rào cản lớn nhất khiến doanh nghiệp cá da trơn khó tiếp cận các quỹ đổi mới công nghệ là gì?
Hơn 90% doanh nghiệp là quy mô vừa và nhỏ, thiếu tài sản đảm bảo và gặp vướng mắc lớn trong thủ tục chứng minh hiệu quả R&D. Khoảng 30% doanh nghiệp thậm chí thiếu thông tin hướng dẫn về các chương trình hỗ trợ tài chính của Nhà nước.

Chính sách ưu đãi thuế hiện hành hỗ trợ hoạt động đổi mới của doanh nghiệp như thế nào?
Theo Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, các doanh nghiệp được phép trích tối đa 10% thu nhập tính thuế hàng năm để lập quỹ phát triển khoa học công nghệ, đồng thời được hưởng các ưu đãi miễn giảm thuế đối với doanh thu từ sản phẩm mới tạo ra qua chuyển giao công nghệ.

Vì sao tỷ lệ hợp tác R&D giữa trường đại học và doanh nghiệp thủy sản chỉ đạt 4%?
Các đề tài nghiên cứu từ trường đại học thường nặng về lý thuyết, chưa bám sát nhu cầu thực tế của nhà máy. Đồng thời, 53,7% doanh nghiệp không có thói quen khai thác dữ liệu từ các cơ sở giáo dục đại học, khiến hoạt động hợp tác chỉ dừng lại ở các hợp đồng ngắn hạn.

Doanh nghiệp chế biến cá da trơn tại Cần Thơ nên ưu tiên loại hình đổi mới nào trước mắt?
Doanh nghiệp cần ưu tiên đổi mới quy trình công nghệ nhằm thu hồi triệt để phụ phẩm, kết hợp đổi mới tổ chức thông qua việc ký kết hợp đồng liên kết dọc với các doanh nghiệp chuyên chế biến phụ phẩm vệ tinh nhằm giảm chi phí xử lý chất thải.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chính sách thúc đẩy đổi mới trong chuỗi sản xuất bền vững theo tiêu chuẩn quốc tế.
• Bóc tách bức tranh thực trạng tại Cần Thơ, chỉ ra tỷ lệ phụ phẩm 30% - 70% chưa được khai thác tối ưu cùng các nút thắt lớn về vốn, thông tin và nhân lực có chứng chỉ chỉ đạt 24,5%.
• Đánh giá sâu mô hình điển hình của Công ty TNHH Thủy sản Biển Đông với vùng nuôi hơn 120 ha và 50.000 tấn nguyên liệu/năm, làm bài học nhân rộng liên kết chuỗi khép kín.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp chính sách đồng bộ về tài trợ vốn, chia sẻ dữ liệu công nghệ, liên minh viện trường và bảo hộ sở hữu trí tuệ đến năm 2025.
• Xác lập lộ trình hành động giai đoạn 2023 - 2025: Hoàn thiện quy chế quản lý liên kết chuỗi cá da trơn tại Cần Thơ, đưa khoa học công nghệ thực sự trở thành động lực phát triển bền vững cho ngành thủy sản địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận về chính sách thúc đây hoạt động đổi mới của doanh nghiệp trong chuỗi sản xuất bền vững; Chương 2. Thực trạng chính sách thúc đây hoạt động đổi mới của doanh nghiệp trong chuỗi sản xuất bền vững (nghiên cứu chuỗi sản xuất sản phẩm từ cá da trơn); Chương 3. Giải pháp chính sách thúc đây hoạt động đổi mới của doanh nghiệp trong chuỗi sản xuất bên vững.

13 PHẢN NỘI DUNG CHUONG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VE CHÍNH SÁCH THUC DAY HOẠT ĐỘNG DOI MOI CUA DOANH NGHIỆP TRONG CHUOI SAN XUẤT BEN VUNG 1. Hệ khái niệm công cu 1. Chính sách Khi nói đến một chính sách, là nói đến những yếu tố sau đây!: Chính sách là tập hợp những biện pháp mà chủ thể quyền lực hoặc chủ thé quản ly đưa ra, được thé chế hóa thành những quy định có giá trị pháp lý, nhằm thực hiện chiến lược phát triển của hệ thong theo muc dich ma cht thé quyén luc mong doi.

Chính sách bao giờ cũng tao ra một su phan biệt đối xử của chủ thể quyên lực hoặc chủ thé quản lý đối với các nhóm xã hội khác nhau. Trong sự phân biệt đối xử đó, chủ thể quyền lực có sự ưu đãi đối với một (hoặc một số) nhóm xã hội nào đó. Các biện pháp ưu đãi phải có tác dụng kích thích động cơ hoạt động của nhóm được ưu đãi, là nhóm có vai trò then chốt trong việc thực hiện các mục tiêu phát triển hệ thống, nhằm thực hiện mục tiêu phát triển của hệ thong theo chiến lược mà nhóm chủ thé quyền lực hoặc chủ thé quan lý đưa ra. Chính sách luôn tạo ra một bất bình đăng xã hội, rất có thể, đồng thời khắc phục một bất bình đăng xã hội đang ton tại, rất có thé khoét sâu thêm những bất bình đăng vốn có, nhưng cuối cùng phải nhằm mục đích tối thượng, là thỏa mãn những nhu cầu cơ bản của mục tiêu phát triển toàn hệ thống (hệ thống xã hội).

Toàn bộ những biện pháp đó phải đạt đến một kết quả là tạo ra một đòn ứng phó với một tình huống của cuộc chơi, có khi là rất bất lợi cho chủ thé quyên lực hoặc chủ thé quan ly. ! Vũ Cao Đàm (2011), Giáo trình Khoa học chính sách, Đại học Quốc gia Hà Nội. 14 Như vậy, “Chính sách là một tập hợp biện pháp được thể chế hóa, mà một chủ thể quyên lực, hoặc chủ thé quản lý đưa ra, trong đó tạo sự wu đãi một hoặc một số nhóm xã hội, kích thích vào động cơ hoạt động của họ, định hướng hoạt động của họ nhằm thực hiện một mục tiêu ưu tiên nào đó trong chién lược phát triển của một hệ thống xã hội ”.[§] Stoneman (1987) coi chính sách đổi mới là những chính sách liên quan đến sự can thiệp của chính phủ trong nền kinh tế với mục đích tác động đến quá trình đổi mới công nghệ. Mowery (1992) thì định nghĩa chính sách đôi mới là những chính sách ảnh hưởng đến những quyết định của doanh nghiệp dé phat trién, thương mại hoá va thực hiện các công nghệ mới.

Xuất phát từ hai định nghĩa trên Haukness và Wicken (1999) đưa ra cách xác định chính sách đôi mới theo nghĩa rộng hơn, vượt ra khỏi phạm vi của những chính sách đổi mới đã công bố (tức là chính sách tác động mạnh mẽ trực tiếp lên việc thực hiện đổi mới) bao gồm chính sách công nghiệp, chính sách tài chính, chính sách thương mại, các biện pháp điều chỉnh và luật pháp, và nhiều vùng chính sách khác. Theo các tác giả này thì chính sách đổi mới bao gồm cả những chính sách công bố và chính sách ngầm định (liên quan đến thấm quyền của bộ về đổi mới và các bộ không có chương trình hành động đôi mới riêng). Trong một nghiên cứu về chính sách đổi mới và cách tiếp cận hệ thống đổi mới, Edquist (2001) cho rằng chính sách đổi mới là sự can thiệp của nhà nước dẫn đến sự thay đổi kỹ thuật và các hình thức déi mới khác, bao gồm: chính sách NC&TK, chính sách công nghệ, chính sách cơ sở hạ tầng, chính sách vùng và chính sách giáo dục. Trong nghiên cứu của Uy ban châu Âu về đổi mới thì cho rằng chính sách đôi mới không đơn thuần chỉ tập trung vào NC&TK mà đúng hơn chính sách nay tập trung vao các biện pháp tốt nhất dé thúc đây một môi trường có lợi cho đôi mới, đó là một môi trường tạo điêu kiện đê truyên bá tri thức và 15 công nghệ trong hệ thống.

Môi trường thé chế thuận lợi bao gồm “nhu cầu” cho đôi mới: môi trường kinh tế vĩ mô, cạnh tranh lành mạnh và hiệu quả, liên kết khoa học-công nghệ tốt, tiếp cận đến nguồn vốn mạo hiểm và quản lý chuyên môn cho cho việc hình thành doanh nghiệp, điều kiện hình thành mạng lưới, cơ cau hỗ trợ và nền tảng giáo dục (EC, 2002a). Chính sách đổi mới có thể hiểu là những can thiệp của nhà nước tạo điều kiện thuận loi và môi trường thúc đây cho sự thay đổi kinh tế có lợi nhất, khuyến khích sự phát triển nguồn nhân lực, nảy sinh những ý tưởng mới và hiện thực hoá những ý tưởng mới này thành các sản phẩm, quy trình và dịch vụ.[22] Theo tác giả, “Chính sách thúc đẩy hoạt động đổi mới của doanh nghiệp là những chỉnh sách của Nhà nước nhằm tác động trực tiếp hoặc gián tiếp đến quá trình đổi mới của doanh nghiệp. Một số chính sách nhằm hỗ trợ doanh nghiệp đổi mới góp phan nâng cao năng suất chất lượng sản phẩm hang hóa, góp phan tăng khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp ”. Doanh nghiệp Theo quan điểm phát triển, “doanh nghiệp là một cộng đồng người sản xuất ra những của cải.

Nó sinh ra, phát triển, có những thất bại, có những thành công, có lúc vượt qua những thời kỳ nguy kịch và ngược lại có lúc phải ngừng sản xuất, đôi khi tiêu vong do gặp phải những khó khăn không vượt qua được”.[3 l ] Thực chất thì doanh nghiệp là khái niệm chung nhất để chỉ các loại hình doanh nghiệp, trong đó công ty là một loại hình doanh nghiệp và nó rất phổ biến. Quan điểm của các nước tư bản, công ty là một tô chức kinh tế được thành lập theo vốn, thành viên góp vốn chỉ chịu trách nhiệm về trái vụ của công ty trong phạm vi số vốn mà thành viên đó góp vào công ty. Công ty được thành lập dựa trên một thỏa thuận về quản lý điều hành, thường gọi là điều lệ, có thể phát hành các loại chứng khoán đề huy động vốn và được thừa nhận là pháp nhân ở hâu hêt các nước. 16 Theo Luật doanh nghiệp của Việt Nam thì Doanh nghiệp là một tổ chức kinh tế, có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch ổn định, được đăng ky kinh doanh theo quy định cua pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh.[2] Có năm loại hình doanh nghiệp chính: Công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH), Doanh nghiệp cổ phần, Doanh nghiệp Nhà nước, Doanh nghiệp tư nhân và Doanh nghiệp hợp danh.

Căn cứ theo những quy định thì doanh nghiệp có các đặc điểm sau: Phần lớn doanh nghiệp được thành lập nhằm mục đích kinh doanh, mua bán hàng hóa tạo lợi nhuận hoặc cung ứng dịch vụ hoặc cả hai dé phuc vụ lợi ich người tiêu dùng. Tuy nhiên, cũng có một số đoanh nghiệp đặc thù, thành lập và hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận. Các doanh nghiệp này đa phần là doanh nghiệp công ích hoặc doanh nghiệp xã hội, do Nhà nước thành lập và chủ sở hữu, thực hiện các hoạt động vì lợi ích của cộng đồng và xã hội. Theo các quy định hiện hành của Việt Nam, “kinh doanh là việc thực hiện liên tục một, một số hoặc tất cả các công đoạn của quá trình đầu tư, từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm hoặc cung ứng dịch vụ trên thị trường nhằm mục đích sinh lợi”.

Như vậy, chỉ khi một tổ chức kinh tế thực hiện hoạt động kinh doanh, cung ứng dịch vụ cho người tiêu dùng một cách chuyên nghiệp, liên tục, thường xuyên, lâu dai thì tổ chức đó mới có thé được coi là một doanh nghiệp. Đa phần các doanh nghiệp đều là những thực thể có tính tổ chức. Tính tô chức được thê hiện ở chỗ doanh nghiệp được thành lập luôn có cơ cầu nhân sự, có bộ máy tô chức điều hành, có trụ sở giao dịch hoặc đăng ký và có tài sản riêng dé quản lý. Chính vì vậy, pháp luật nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, quy định về tư cách “pháp nhân” của hầu hết các loại hình doanh nghiệp, trừ doanh nghiệp tư nhân vốn gắn liền với một cá nhân kinh doanh.

Doanh nghiệp muốn được thừa nhận là một pháp nhân, tham gia hoạt động kinh doanh và chịu trách nhiệm băng tài sản của mình thì đều phải đăng 17 ký một cách hợp pháp. Pháp luật nhiều nơi quy định về trình tự, thủ tục đăng ký hoặc công nhận một tổ chức là doanh nghiệp. Tính hợp pháp không chỉ thể hiện ở việc doanh nghiệp xin phép đăng ký và được cấp phép thành lập và hoạt động, để nhà nước ghi nhận sự hình thành hay ton tại của doanh nghiệp, mả còn thể hiện ở việc, khi tham gia vào các quan hệ xã hội, doanh nghiệp cũng là một thực thé độc lập và phải chịu trách nhiệm cho các hoạt động của mình, bằng tài sản riêng của mình. Hoạt động đổi mới của doanh nghiệp Thuật ngữ đổi mới có xuất xứ gốc từ tiếng La tỉnh novatio với nghĩa là quá trình đổi mới.

Trong tiếng Anh, tính động từ innovating xem đổi mới là một hoạt động của các tác nhân đôi mới. Mặt khác, đổi mới không chỉ là hoạt động trong quá trình tạo ra một kết quả mà chính kết quả cũng được xem là đổi mới — sản phâm/dịch vụ mới. Theo phổ hoạt động, đôi mới được xem như một tập hợp toàn bộ các giai đoạn trong tiến trình tạo ra sản phẩm cuối cùng, bắt đầu từ nghiên cứu khoa học. Cũng có ý kiến của một số học giả cho rằng, đổi mới có thé/chi nên bắt đầu từ khâu năm vững sản xuất, phố dụng công nghệ mới hoặc sản phẩm mới.

Đổi mới là nhu cầu khách quan dé phát triển kinh tế — xã hội trong bối cảnh hội nhập thị trường và vì vậy được phân biệt theo mức độ tác động của nó tới môi trường kinh tế, công nghệ của xã hội.