Chính Sách Thu Hút Vốn Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Của Việt Nam Đến Năm 2030

Luận án tiến sĩ phân tích chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của việt nam đến năm 2030, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới cho

• Tác giả: Lê Như Quỳnh
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Bùi Xuân Nhàn
• Trường học: Trường Đại Học Thương Mại
• Chuyên ngành: Quản Lý Kinh Tế
• Đề tài: Chính Sách Thu Hút Vốn Đầu Tư Trực Tiếp Nước Ngoài Của Việt Nam Đến Năm 2030
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. PHẦN MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài luận án
• 1.2. Mục tiêu, nhiệm vụ và câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Một số đóng góp mới của luận án
• 1.5. Kết cấu luận án
• 2. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHÍNH SÁCH THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI
• 2.1. Khái quát về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.1.1. Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.1.2. Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.2. Tổng quan về chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.2.1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò của chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.2.2. Mục tiêu và nguyên tắc hoạch định chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.2.4. Nội dung cơ bản của chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.2.5. Các tiêu chí đánh giá chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.3. Kinh nghiệm quốc tế về chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài và bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam
• 2.3.1. Kinh nghiệm của một số quốc gia về chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.3.2. Bài học thành công rút ra cho Việt Nam về chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 2.4. Tiểu kết chương 1
• 3. CHƯƠNG 2: PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI CỦA VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát kết quả thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam giai đoạn 2010-2021
• 3.1.1. Quy mô vốn đầu tư
• 3.1.2. Cơ cấu vốn đầu tư
• 3.1.3. Chất lượng thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 3.2. Phân tích thực trạng chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam
• 3.2.1. Nhóm các chính sách liên quan đến tạo lập môi trường đầu tư
• 3.2.2. Nhóm các chính sách liên quan đến tăng sức hấp dẫn đầu tư
• 3.2.3. Nhóm chính sách liên quan đến xúc tiến đầu tư
• 3.3. Đánh giá chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam
• 3.3.1. Tính hiệu lực của chính sách
• 3.3.2. Tính hiệu quả của chính sách
• 3.3.3. Tính đồng bộ, hệ thống và thống nhất của chính sách
• 3.3.4. Tính minh bạch và ổn định của chính sách
• 3.3.5. Tính khả thi của chính sách
• 3.3.6. Tính hợp lý, phù hợp của chính sách
• 3.4. Những kết luận và phát hiện qua phân tích và đánh giá thực trạng chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam
• 3.4.1. Những thành công của chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam
• 3.4.2. Những hạn chế và nguyên nhân của chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam
• 3.5. Tiểu kết chương 2
• 4. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM, MỤC TIÊU, ĐỊNH HƯỚNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI CỦA VIỆT NAM ĐẾN NĂM 2030
• 4.1. Bối cảnh mới trong thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 4.1.1. Sự biến động của tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài toàn cầu
• 4.1.2. Sự dịch chuyển của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài
• 4.1.3. Sự thay đổi phương thức đầu tư trực tiếp nước ngoài trên toàn cầu
• 4.1.4. Vị thế mới của Việt Nam trong bối cảnh nền kinh tế thế giới nhiều biến động
• 4.2. Quan điểm, mục tiêu và định hướng hoàn thiện chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam đến năm 2030
• 4.2.1. Quan điểm hoàn thiện chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam đến năm 2030
• 4.2.2. Mục tiêu hoàn thiện chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam đến năm 2030
• 4.2.3. Định hướng hoàn thiện chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam đến năm 2030
• 4.3. Giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam đến năm 2030
• 4.3.1. Nhóm giải pháp hoàn thiện chính sách liên quan đến tạo lập môi trường đầu tư
• 4.3.2. Nhóm giải pháp hoàn thiện chính sách liên quan đến tăng sức hấp dẫn đầu tư
• 4.3.3. Nhóm giải pháp hoàn thiện chính sách liên quan đến xúc tiến đầu tư
• 4.4. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN CỦA NGHIÊN CỨU SINH
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về chính sách thu hút vốn đầu tư nước ngoài của Việt Nam

Chính sách thu hút vốn đầu tư nước ngoài (FDI) của Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ những năm đầu đổi mới, chính sách này đã được xây dựng nhằm tạo ra môi trường đầu tư thuận lợi cho các nhà đầu tư nước ngoài. Đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu thu hút FDI không chỉ về số lượng mà còn về chất lượng, hướng tới các dự án công nghệ cao và bền vững.

1.1. Khái niệm và vai trò của vốn đầu tư nước ngoài

Vốn đầu tư nước ngoài đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Nó không chỉ cung cấp nguồn lực tài chính mà còn chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực quản lý cho các doanh nghiệp trong nước.

1.2. Lịch sử phát triển chính sách thu hút vốn đầu tư

Chính sách thu hút vốn đầu tư nước ngoài của Việt Nam đã được hình thành từ những năm 1987. Qua từng giai đoạn, chính sách này đã được điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh kinh tế trong nước và quốc tế.

II. Thách thức trong việc thu hút vốn đầu tư nước ngoài đến năm 2030

Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc thu hút vốn đầu tư nước ngoài. Các vấn đề như môi trường đầu tư chưa hoàn thiện, chính sách ưu đãi chưa đủ hấp dẫn và sự cạnh tranh từ các quốc gia khác đang gia tăng.

2.1. Môi trường đầu tư chưa ổn định

Mặc dù đã có nhiều cải cách, nhưng môi trường đầu tư tại Việt Nam vẫn còn nhiều bất cập. Các nhà đầu tư thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin và thủ tục hành chính phức tạp.

2.2. Cạnh tranh từ các quốc gia khác

Nhiều quốc gia trong khu vực đang cải thiện chính sách thu hút FDI, tạo ra áp lực cạnh tranh lớn đối với Việt Nam. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải có những biện pháp mạnh mẽ hơn để thu hút nhà đầu tư.

III. Phương pháp cải cách chính sách thu hút vốn đầu tư nước ngoài

Để thu hút vốn đầu tư nước ngoài hiệu quả hơn, Việt Nam cần cải cách chính sách theo hướng tạo ra môi trường đầu tư minh bạch và hấp dẫn hơn. Các giải pháp cần thiết bao gồm cải cách thủ tục hành chính, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phát triển cơ sở hạ tầng.

3.1. Cải cách thủ tục hành chính

Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính sẽ giúp các nhà đầu tư tiết kiệm thời gian và chi phí. Cần xây dựng một hệ thống thông tin rõ ràng và dễ tiếp cận cho các nhà đầu tư.

3.2. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực

Đầu tư vào giáo dục và đào tạo sẽ giúp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng nhu cầu của các nhà đầu tư nước ngoài. Điều này cũng góp phần tăng cường khả năng cạnh tranh của nền kinh tế.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về thu hút vốn đầu tư

Nghiên cứu cho thấy rằng các chính sách thu hút vốn đầu tư nước ngoài đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho nền kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, cần có những đánh giá cụ thể để cải thiện hơn nữa hiệu quả của các chính sách này.

4.1. Kết quả đạt được từ chính sách thu hút vốn đầu tư

Việt Nam đã thu hút được nhiều dự án FDI lớn, góp phần vào tăng trưởng kinh tế và tạo ra hàng triệu việc làm. Tuy nhiên, chất lượng của các dự án này vẫn cần được cải thiện.

4.2. Đánh giá hiệu quả của chính sách thu hút vốn đầu tư

Cần có các chỉ số đánh giá cụ thể để đo lường hiệu quả của chính sách thu hút vốn đầu tư. Điều này sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách điều chỉnh kịp thời và phù hợp.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho chính sách thu hút vốn đầu tư

Chính sách thu hút vốn đầu tư nước ngoài của Việt Nam cần được tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững. Định hướng đến năm 2030, Việt Nam cần tập trung vào việc thu hút các dự án công nghệ cao và thân thiện với môi trường.

5.1. Định hướng phát triển bền vững

Việt Nam cần xây dựng các chính sách thu hút vốn đầu tư theo hướng bền vững, đảm bảo lợi ích lâu dài cho cả nhà đầu tư và cộng đồng.

5.2. Tăng cường hợp tác quốc tế

Việc tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế và các quốc gia khác sẽ giúp Việt Nam học hỏi kinh nghiệm và thu hút thêm nguồn vốn đầu tư.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam đến năm 2030" do nghiên cứu sinh Lê Như Quỳnh thực hiện tại Trường Đại học Thương mại, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS,TS. Bùi Xuân Nhàn và PGS,TS. Phan Thế Công, thuộc chuyên ngành Quản lý kinh tế, mã số 9310110, bảo vệ năm 2022.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là nguồn lực bổ sung quan trọng cho vốn đầu tư phát triển, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, khai thác hiệu quả các nguồn lực trong nước, tiếp nhận công nghệ và kinh nghiệm quản lý quốc tế. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu nhiều biến động, dòng vốn FDI thế giới có xu hướng suy giảm mạnh (năm 2020 xuống 929 tỷ USD, năm 2021 phục hồi lên 1.650 tỷ USD nhưng đối mặt với nguy cơ suy giảm do xung đột địa chính trị, lạm phát và dịch bệnh), áp lực cạnh tranh thu hút FDI giữa các quốc gia ngày càng gia tăng.

Tại Việt Nam, sau hơn 35 năm đổi mới, kết quả thu hút vốn FDI đạt được quy mô đáng kể: lũy kế đến ngày 20/12/2021 cả nước có 34.527 dự án còn hiệu lực từ 136 quốc gia và vùng lãnh thổ với tổng vốn thực hiện đạt 251,6 tỷ USD, đưa Việt Nam vào nhóm 20 quốc gia thu hút FDI lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, chất lượng thu hút vốn FDI còn nhiều hạn chế: tỷ trọng dự án công nghệ cao và giá trị gia tăng lớn còn thấp, chưa thu hút được công nghệ nguồn, mức độ thâm dụng lao động còn cao và hiệu ứng lan tỏa sang khu vực doanh nghiệp trong nước còn hạn chế. Mặc dù Nhà nước đã ban hành các chủ trương lớn như Nghị quyết số 103/NQ-CP (2013), "Chiến lược và định hướng chiến lược thu hút FDI thế hệ mới giai đoạn 2018-2030" (2018) và Nghị quyết số 50-NQ/TW của Bộ Chính trị (2019), việc thể chế hóa và triển khai thực thi còn bộc lộ sự chồng chéo, phân tán, chính sách ưu đãi còn dàn trải và công tác xúc tiến đầu tư thiếu tính chủ động. Các nghiên cứu trước đây thường tiếp cận theo từng khía cạnh đơn lẻ, từng địa phương cụ thể hoặc thực hiện ở giai đoạn trước khi Nghị quyết số 50-NQ/TW ra đời, thiếu một nghiên cứu tổng thể phân tích hệ thống chính sách thu hút FDI cấp quốc gia theo bộ tiêu chí đo lường rõ ràng. Do đó, việc nghiên cứu hoàn thiện chính sách thu hút FDI của Việt Nam đến năm 2030 là yêu cầu cấp thiết về mặt khoa học quản lý kinh tế và thực tiễn điều hành.

Mục tiêu, nhiệm vụ và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu chung của luận án là đề xuất các giải pháp có cơ sở khoa học nhằm hoàn thiện chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam đến năm 2030 và các năm tiếp theo.

Mục tiêu cụ thể gồm ba nội dung:

1. Hệ thống hóa và làm rõ hơn những vấn đề lý luận cơ bản về chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài.
2. Phân tích và đánh giá thực trạng chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam, qua đó chỉ ra những thành công, hạn chế và nguyên nhân của chúng.
3. Đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam đến năm 2030 và các năm tiếp theo.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định qua năm nội dung:

• Một là: Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước để xây dựng khung lý luận về chính sách thu hút vốn FDI, bao gồm khái niệm, đặc điểm, vai trò, nội dung, hệ thống tiêu chí đánh giá và các yếu tố ảnh hưởng.
• Hai là: Tham khảo kinh nghiệm quốc tế về chính sách thu hút FDI của một số quốc gia (Trung Quốc, Singapore, Thái Lan) và rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.
• Ba là: Thu thập dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp qua khảo sát doanh nghiệp FDI và cán bộ quản lý, từ đó phân tích và đánh giá thực trạng chính sách thu hút FDI của Việt Nam giai đoạn 2010-2021.
• Bốn là: Căn cứ chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và các văn bản chỉ đạo của Đảng, Nhà nước để xác định quan điểm, mục tiêu và định hướng hoàn thiện chính sách thu hút FDI đến năm 2030.
• Năm là: Đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ nhằm hoàn thiện chính sách thu hút FDI của Việt Nam đến năm 2030 và các năm tiếp theo.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu gồm bốn câu hỏi:

• Câu hỏi 1: Nội dung của chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài là gì? Những tiêu chí nào được sử dụng để đánh giá chính sách thu hút vốn FDI?
• Câu hỏi 2: Mục tiêu của chính sách thu hút vốn FDI là gì? Có những yếu tố nào ảnh hưởng đến chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài?
• Câu hỏi 3: Thực trạng chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam như thế nào? Những thành công đã đạt được và hạn chế còn tồn tại của chính sách thu hút vốn FDI của Việt Nam là gì? Nguyên nhân của những thành công, hạn chế đó là gì?
• Câu hỏi 4: Cần có những giải pháp nào để hoàn thiện chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài nhằm đạt được các mục tiêu thu hút vốn FDI của Việt Nam đến năm 2030 và các năm tiếp theo?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận và thực tiễn về chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam.
• Phạm vi nội dung: Nghiên cứu chính sách thu hút FDI ở tầm vĩ mô (quản lý nhà nước) trên ba nhóm nội dung cơ bản: (i) Nhóm các chính sách liên quan đến tạo lập môi trường đầu tư; (ii) Nhóm các chính sách liên quan đến tăng sức hấp dẫn đầu tư; (iii) Nhóm chính sách liên quan đến xúc tiến đầu tư. Tập trung vào hai khâu là hoạch định và tổ chức thực thi chính sách; sử dụng sáu tiêu chí đánh giá; giới hạn ở các chính sách do cơ quan Nhà nước Trung ương ban hành.
• Phạm vi thời gian: Phân tích thực trạng giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2021 (gắn với mốc thực hiện Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2010-2020 và chuyển dịch sang thu hút FDI có chọn lọc); đề xuất quan điểm, định hướng và giải pháp cho giai đoạn 2022-2030 và những năm tiếp theo.
• Phạm vi không gian: Thực hiện trên lãnh thổ Việt Nam; khảo sát sơ cấp tại 05 địa phương trọng điểm thu hút FDI (Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Bắc Ninh, Hải Phòng); nghiên cứu mở rộng kinh nghiệm quốc tế tại Trung Quốc, Singapore, Thái Lan và xu hướng FDI toàn cầu.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước

Luận án đã tổng quan và phân loại các công trình nghiên cứu liên quan theo các nhóm chủ đề chính:

1. Các nghiên cứu về động lực của dòng vốn FDI:

• Nghiên cứu lý thuyết nền tảng của V. Lênin (2005) trong Lênin toàn tập về bản chất xuất khẩu tư bản nhằm tìm kiếm tỷ suất lợi nhuận cao hơn tại các nơi có tài nguyên, nhân công giá rẻ và thị trường mới.
• Báo cáo của UNESCAP (2003) phân loại hai nhóm yếu tố thúc đẩy đầu tư: nhóm yếu tố đặc thù ngành/doanh nghiệp và nhóm đặc điểm của nước tiếp nhận đầu tư.
• Nghiên cứu của Rajan (2004) xác định bốn động cơ đầu tư trực tiếp nước ngoài: tìm kiếm nguồn lực, tìm kiếm thị trường, tìm kiếm hiệu quả và tìm kiếm tài sản chiến lược.
• Các công trình định lượng thực nghiệm: Khachoo & Khan (2012) phân tích hồi quy bảng 32 nước đang phát triển giai đoạn 1982-2008 chỉ ra vai trò của quy mô thị trường, trữ lượng, hạ tầng và chi phí lao động; Abdul và cộng sự (2014) nghiên cứu các yếu tố tác động đến FDI tại Pakistan giai đoạn 1988-2012; Boateng (2015) xác định 07 yếu tố vĩ mô tác động đến dòng vốn FDI vào Na Uy.
• Các nghiên cứu thực nghiệm tại Việt Nam: Lê Tuấn Lộc & Nguyễn Thị Tuyết (2013) khảo sát 150 doanh nghiệp FDI tại Đà Nẵng xác định 05 nhóm yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng của nhà đầu tư; Nguyễn Thị Liên Hoa & Bùi Thị Bích Phương (2014) sử dụng dữ liệu bảng 30 quốc gia giai đoạn 2000-2012; Phan Thị Quốc Hương (2015) sử dụng phương pháp GMM sai phân xác nhận tác động của khung chính sách, động cơ thị trường và tài nguyên đến FDI vào Việt Nam.

2. Các nghiên cứu về thực trạng, giải pháp và chính sách thu hút FDI tại Việt Nam:

• Các nghiên cứu giai đoạn đầu: Hoàng Văn Huấn (1995), Mai Ngọc Cường và cộng sự (1999) phân tích chính sách thu hút FDI khi thực thi Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987; Trần Thị Minh Châu (2007) phân tích tổng thể chính sách khuyến khích đầu tư tại Việt Nam.
• Các nghiên cứu hoàn thiện khung chính sách: Trần Quang Nam (2010) đề xuất các nhóm giải pháp thể chế, bộ máy và cơ cấu kinh tế đối với kinh tế có vốn FDI; Phùng Xuân Nhạ và cộng sự (2010) nghiên cứu mối liên hệ giữa điều chỉnh chính sách FDI và chuyển dịch cơ cấu vùng lãnh thổ; Nguyễn Thị Tuệ Anh (2015) phân tích thực trạng, hiệu quả điều chỉnh khung chính sách FDI; Báo cáo của OECD (2018) (Investment Policy Reviews Vietnam) đánh giá khung chính sách đầu tư theo chuẩn mực quốc tế; Nguyễn Quỳnh Thơ (2017) đề xuất các định hướng sàng lọc FDI và nâng cao năng lực hấp thụ của nền kinh tế.
• Các nghiên cứu theo từng khía cạnh chính sách chuyên sâu: Nguyễn Thị Việt Nga (2019), Đinh Trọng Thắng & Trần Tiến Dũng (2019), Lê Xuân Trường (2019) nghiên cứu về chính sách ưu đãi thuế; Hoàng Phương Anh (2021) nghiên cứu về chính sách tài chính; các nghiên cứu cấp địa phương và chuyên ngành của Vương Đức Tuấn (2007), Trần Đăng Long (2002), Vũ Việt Ninh (2018), Nguyễn Đức Tuấn (2020), Hoàng Thị Mến (2021).

3. Các nghiên cứu về tiêu chí đánh giá chính sách:

• Đỗ Thị Kim Tiên (2016), Nguyễn Hữu Hải & Lê Văn Hòa (2016), Nguyễn Quang Tuấn và cộng sự (2019), Michaek E. Furlong (2011), Nguyễn Đăng Thành (2012), Dương Văn Hòa (2016), Vũ Tam Hòa (2019) phân tích các tiêu chí đánh giá chính sách công như tính hiệu lực, tính hiệu quả, tính khả thi, tính đồng bộ, tính kinh tế và tính thích đáng.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

• Hầu hết các nghiên cứu hiện có chỉ tiếp cận từng khía cạnh riêng lẻ (thuế, đất đai, xúc tiến hoặc một địa phương cụ thể), chưa có công trình phân tích đầy đủ và đồng bộ chính sách thu hút vốn FDI của Việt Nam ở cấp quốc gia theo ba nhóm nội dung: tạo lập môi trường đầu tư, tăng sức hấp dẫn đầu tư và xúc tiến đầu tư.
• Các nghiên cứu trước đây chủ yếu sử dụng dữ liệu thứ cấp và đánh giá chính sách thuần túy theo tiêu chí hiệu quả kinh tế; thiếu một hệ thống sáu tiêu chí đánh giá toàn diện (hiệu lực; hiệu quả; đồng bộ, hệ thống và thống nhất; minh bạch và ổn định; khả thi; hợp lý và phù hợp) được kiểm chứng qua dữ liệu khảo sát sơ cấp.
• Chưa có công trình quy mô luận án tiến sĩ nào đánh giá toàn diện thực trạng chính sách thu hút FDI giai đoạn 2010-2021 gắn liền với việc thể chế hóa các quan điểm chỉ đạo mới tại Nghị quyết số 50-NQ/TW (2019) của Bộ Chính trị và định hướng thu hút FDI thế hệ mới đến năm 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng khung phân tích chính sách thu hút vốn FDI dựa trên lý thuyết về chính sách công của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa:

• Khái niệm: Kế thừa quan điểm của Đoàn Thị Thu Hà & Nguyễn Thị Ngọc Huyền (2007), Thomas Dye (1972) và Nguyễn Thị Tuệ Anh (2015), luận án định nghĩa chính sách thu hút vốn FDI là tổng thể các tư tưởng, quan điểm, biện pháp và công cụ mà Nhà nước sử dụng để tạo môi trường thuận lợi thu hút hiệu quả nguồn vốn FDI trong một thời gian nhất định, nhằm đạt được các mục tiêu theo chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của một quốc gia.
• Bốn đặc điểm của chính sách thu hút vốn FDI: (1) Là chính sách kinh tế - xã hội quan trọng, là công cụ quản lý nền kinh tế của Nhà nước; (2) Xuất phát từ các quyết định do Nhà nước ban hành, thể hiện qua văn bản quản lý nhà nước; (3) Là một tập hợp chuỗi quyết định gắn kết từ khâu thiết kế đến tổ chức thực thi; (4) Có tính biến động, thay đổi theo thời gian và bối cảnh phát triển.
• Bốn vai trò cơ bản: (1) Tạo lập môi trường cho các hoạt động đầu tư; (2) Tăng sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư; (3) Định hướng hoạt động và hành vi của nhà đầu tư vào các ngành, vùng trọng điểm; (4) Kết nối và hỗ trợ các nhà đầu tư nước ngoài.
• Bốn nguyên tắc hoạch định: (1) Phù hợp với chế độ chính trị - xã hội, đường lối của Đảng; (2) Phù hợp với các quy định của pháp luật hiện hành; (3) Phù hợp với điều kiện kinh tế của quốc gia; (4) Tận dụng thành tựu khoa học công nghệ và gắn kết chặt chẽ với bảo vệ môi trường.
• Khung nội dung chính sách (03 nhóm):
  1. Nhóm chính sách tạo lập môi trường đầu tư: Hệ thống pháp lý đầu tư, thủ tục hành chính, phát triển cơ sở hạ tầng, phát triển nguồn nhân lực.
  2. Nhóm chính sách tăng sức hấp dẫn đầu tư: Chính sách ưu đãi thuế, ưu đãi đất đai, quy định hình thức đầu tư, phát triển khu công nghiệp, khu chế xuất, khu kinh tế.
  3. Nhóm chính sách xúc tiến đầu tư: Xây dựng cơ sở dữ liệu, danh mục kêu gọi đầu tư, cung cấp thông tin, hướng dẫn thủ tục, hỗ trợ và giải quyết vướng mắc sau cấp phép, liên kết doanh nghiệp.
• Bộ tiêu chí đánh giá chính sách (06 tiêu chí): (1) Tính hiệu lực; (2) Tính hiệu quả; (3) Tính đồng bộ, hệ thống và thống nhất; (4) Tính minh bạch và ổn định; (5) Tính khả thi; (6) Tính hợp lý, phù hợp.
• Các yếu tố ảnh hưởng: Nhóm yếu tố bên ngoài (xu thế toàn cầu hóa, xu hướng dịch chuyển dòng vốn FDI toàn cầu, mức độ cạnh tranh quốc tế, môi trường kinh tế thế giới và chính sách của các nước phát triển, đặc điểm của các tập đoàn đa quốc gia - TNCs, các biến cố bất khả kháng) và nhóm yếu tố bên trong (quan điểm định hướng phát triển kinh tế - xã hội, điều kiện kinh tế vĩ mô, cơ sở hạ tầng, chất lượng nguồn nhân lực, năng lực bộ máy quản lý nhà nước).

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp tiếp cận hệ thống và cách tiếp cận chuyên ngành Quản lý kinh tế để nghiên cứu chính sách như một chỉnh thể vận động gắn với điều kiện kinh tế - xã hội qua từng giai đoạn.
• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các văn bản quy phạm pháp luật của Quốc hội, Chính phủ, các bộ ngành; số liệu thống kê của Cục Đầu tư nước ngoài - Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, Tổng cục Thống kê; báo cáo của các tổ chức quốc tế như UNCTAD (World Investment Report), WB, OECD, ADB, VCCI.
  • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập qua phiếu khảo sát điều tra thực tế đối với các doanh nghiệp FDI và cán bộ quản lý đầu tư nước ngoài tại 05 tỉnh, thành phố đại diện cho các trung tâm thu hút FDI lớn của cả nước gồm: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Bắc Ninh, Hải Phòng.
• Phương pháp xử lý và phân tích dữ liệu: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp, phân tích định tính văn bản quy phạm pháp luật, phương pháp so sánh đối chiếu số liệu và bảng biểu để đánh giá thực trạng theo 03 nhóm nội dung và 06 tiêu chí đánh giá đã xác lập.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến động lực của dòng vốn FDI, thực trạng và chính sách thu hút FDI tại Việt Nam, cũng như hệ thống các tiêu chí đánh giá chính sách công. Trên cơ sở đó, chương chỉ ra các khoảng trống khoa học cần tiếp tục làm rõ; trình bày phương pháp luận duy vật biện chứng, phương pháp tiếp cận hệ thống, quy trình xây dựng bảng hỏi khảo sát (Hình 1), phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp (Bảng 1 về cơ cấu mẫu khảo sát doanh nghiệp FDI tại 5 tỉnh/thành phố) và dữ liệu thứ cấp, cùng kỹ thuật xử lý số liệu phục vụ các nội dung phân tích tiếp theo.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài

Chương 2 làm rõ bản chất của vốn FDI và thu hút vốn FDI; phân tích khái niệm, đặc điểm, 4 vai trò, mục tiêu và 4 nguyên tắc cơ bản trong hoạch định chính sách thu hút FDI. Luận án phân loại chi tiết các yếu tố ảnh hưởng bên trong và bên ngoài; xác lập khung 3 nhóm chính sách thu hút FDI (tạo lập môi trường, tăng sức hấp dẫn, xúc tiến đầu tư) cùng bộ 6 tiêu chí đo lường chính sách. Đồng thời, chương nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về chính sách thu hút FDI của Trung Quốc, Singapore, Thái Lan (Bảng 2, Bảng 3 về ưu đãi thuế trong và ngoài khu công nghiệp của Thái Lan), từ đó rút ra bài học cho Việt Nam về hoàn thiện môi trường pháp lý, chuyển dịch ưu đãi thuế sang hỗ trợ hạ tầng và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

Chương 3: Phân tích và đánh giá thực trạng chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam

Chương 3 tổng hợp và đánh giá kết quả thu hút vốn FDI tại Việt Nam giai đoạn 2010-2021 qua các chỉ tiêu quy mô, cơ cấu và chất lượng:

Chỉ tiêu thống kê	Giai đoạn / Mốc thời gian	Giá trị ghi nhận	Nguồn dữ liệu
Tốc độ tăng trưởng vốn FDI bình quân	Giai đoạn 2013 - 2019	10,4% / năm	Cục ĐTNN - Bộ KH&ĐT
Tổng vốn thực hiện năm 2020	Năm 2020	19,98 tỷ USD	Cục ĐTNN - Bộ KH&ĐT
Tổng vốn thực hiện năm 2021	Năm 2021	19,74 tỷ USD	Cục ĐTNN - Bộ KH&ĐT
Số dự án còn hiệu lực lũy kế	Đến ngày 20/12/2021	34.527 dự án	Cục ĐTNN - Bộ KH&ĐT
Tổng số quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư	Lũy kế đến 20/12/2021	136 quốc gia và vùng lãnh thổ	Cục ĐTNN - Bộ KH&ĐT
Tổng vốn thực hiện lũy kế	Đến ngày 20/12/2021	251,6 tỷ USD	Cục ĐTNN - Bộ KH&ĐT
Vốn FDI toàn cầu năm 2020	Năm 2020	929 tỷ USD	Báo cáo UNCTAD (2022)
Vốn FDI toàn cầu năm 2021	Năm 2021	1.650 tỷ USD	Báo cáo UNCTAD (2022)

Chương phân tích chi tiết cơ cấu vốn FDI theo hình thức đầu tư, phân ngành kinh tế (Bảng 5), địa phương tiếp nhận (Bảng 4 về tỷ trọng 10 địa phương đứng đầu các năm 2010, 2015, 2020), đối tác đầu tư (Bảng 6 về 20 nhà đầu tư lớn nhất giai đoạn 2015-2021) và vùng kinh tế (Hình 4, Hình 5). Phân tích so sánh quốc tế được thể hiện qua các chỉ số đầu tư hạ tầng/GDP (Hình 6), giá điện (Hình 7), chi phí nhân công (Hình 8), năng suất lao động (Hình 9), thuế suất TNDN trung bình thế giới và ASEAN (Hình 10, Hình 11).

Dựa trên dữ liệu khảo sát thực tế, chương đánh giá thực trạng 3 nhóm chính sách (Bảng 7 về môi trường đầu tư, Bảng 8 về tuyển dụng lao động, Bảng 9 về chính sách tăng sức hấp dẫn, Bảng 10 về tiếp cận thông tin, Bảng 11 về xúc tiến đầu tư) và đo lường mức độ đạt được qua 6 tiêu chí (Bảng 12 về tính hiệu lực, Bảng 13 về tính hiệu quả, Bảng 14 về tính đồng bộ/hệ thống/thống nhất, Bảng 15 về tính minh bạch/ổn định, Bảng 16 về tính khả thi, Bảng 17 về tính hợp lý/phù hợp).

Từ đó, luận án rút ra các kết luận:

• Thành công: Chính sách đã tạo khung pháp lý thông thoáng, cải cách thủ tục đăng ký kinh doanh, duy trì dòng vốn FDI ổn định, đóng góp lớn vào tăng trưởng kinh tế, kim ngạch xuất khẩu và tạo việc làm.
• Hạn chế: Chính sách ưu đãi còn dàn trải, phụ thuộc nhiều vào giảm thuế và giá thuê đất; tiêu chuẩn công nghệ chưa chặt chẽ dẫn đến nguy cơ công nghệ trung bình; thiếu cơ chế khuyến khích liên kết chuyển giao công nghệ giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước; chính sách phát triển hạ tầng và đào tạo nhân lực kỹ thuật cao chưa đáp ứng kịp nhu cầu; công tác xúc tiến đầu tư còn phân tán, thụ động.

Chương 4: Quan điểm, mục tiêu, định hướng và một số giải pháp hoàn thiện chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam đến năm 2030

Chương 4 phân tích bối cảnh quốc tế mới tác động đến dòng FDI (Hình 12 về biến động FDI toàn cầu 2008-2021, sự chuyển dịch chuỗi cung ứng, biến động kinh tế vĩ mô và vị thế mới của Việt Nam). Chương làm rõ quan điểm, mục tiêu và định hướng hoàn thiện chính sách bám sát Nghị quyết số 50-NQ/TW của Bộ Chính trị và Chiến lược FDI thế hệ mới 2018-2030, tập trung vào các ngành ưu tiên xúc tiến chủ động và có giá trị gia tăng cao (Hình 13, Hình 14).

Chương đề xuất 3 nhóm giải pháp chính:

1. Nhóm giải pháp hoàn thiện chính sách tạo lập môi trường đầu tư:

• Tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật, khắc phục triệt để sự mâu thuẫn, chồng chéo giữa Luật Đầu tư, Luật Đất đai, Luật Xây dựng và Luật Bảo vệ môi trường.
• Đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính, chuyển đổi số trong quản lý cấp phép và hậu kiểm.
• Hoàn thiện chính sách phát triển kết cấu hạ tầng giao thông, logistics và hạ tầng năng lượng đồng bộ.
• Đổi mới chính sách phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, gắn đào tạo nghề với nhu cầu thực tế của các tập đoàn công nghệ.

2. Nhóm giải pháp hoàn thiện chính sách tăng sức hấp dẫn đầu tư:

• Chuyển đổi chính sách ưu đãi từ diện rộng sang có mục tiêu, gắn ưu đãi thuế và đất đai với tiêu chí tỷ lệ chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D), tỷ lệ nội địa hóa và liên kết chuỗi giá trị.
• Rà soát, xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật về công nghệ và môi trường để sàng lọc dự án, ngăn chặn công nghệ lạc hậu.
• Hoàn thiện thể chế phát triển các mô hình khu công nghiệp sinh thái, khu công nghiệp chuyên sâu, khu công nghệ cao và trung tâm đổi mới sáng tạo.

3. Nhóm giải pháp hoàn thiện chính sách xúc tiến đầu tư:

• Đổi mới phương thức xúc tiến đầu tư theo hướng chủ động, có địa chỉ, tập trung tiếp cận trực tiếp các tập đoàn đa quốc gia (TNCs) đứng đầu chuỗi giá trị toàn cầu.
• Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia thống nhất, đồng bộ về dự án, môi trường kinh doanh và đối tác trong nước.
• Nâng cao năng lực bộ máy và chất lượng đội ngũ cán bộ xúc tiến đầu tư; tăng cường công tác hỗ trợ, giải quyết khó khăn sau cấp phép nhằm giữ chân các nhà đầu tư hiện hữu.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Hệ thống hóa, củng cố và làm rõ thêm các vấn đề lý luận cơ bản về vốn FDI và thu hút vốn FDI; phân tích sâu sắc các hình thức đầu tư và tác động đa chiều của FDI đối với sự phát triển của các quốc gia đang phát triển.
2. Bổ sung và phát triển cơ sở lý luận về chính sách thu hút vốn FDI dưới góc độ quản lý kinh tế: chuẩn hóa khái niệm, xác định rõ đặc điểm, 4 vai trò, mục tiêu và 4 nguyên tắc căn bản trong quy trình hoạch định chính sách.
3. Cụ thể hóa khung nội dung chính sách thu hút FDI thành 03 nhóm bộ phận (tạo lập môi trường đầu tư, tăng sức hấp dẫn đầu tư, xúc tiến đầu tư); xây dựng hệ thống 06 tiêu chí đo lường chính sách (hiệu lực; hiệu quả; đồng bộ, hệ thống và thống nhất; minh bạch và ổn định; khả thi; hợp lý và phù hợp); nhận diện có hệ thống 2 nhóm yếu tố ảnh hưởng bên trong và bên ngoài.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Phác thảo bức tranh toàn diện và hệ thống về thực trạng thu hút FDI tại Việt Nam giai đoạn 2010-2021 qua các chỉ tiêu quy mô vốn đăng ký và thực hiện, cơ cấu theo ngành, theo vùng, theo đối tác và chất lượng dòng vốn.
2. Sử dụng kết hợp dữ liệu thống kê thứ cấp và kết quả khảo sát thực tế (dữ liệu sơ cấp) tại 05 trung tâm kinh tế lớn để phân tích, đo lường khách quan thực trạng hoạch định và tổ chức thực thi chính sách theo 3 nhóm nội dung và 6 tiêu chí đánh giá; chỉ ra các điểm nghẽn về tính đồng bộ, sự dàn trải trong ưu đãi và hạn chế trong công tác xúc tiến.
3. Đề xuất hệ thống các giải pháp có cơ sở khoa học, khả thi, phù hợp với bối cảnh mới và các định hướng chiến lược của Việt Nam (Nghị quyết số 50-NQ/TW và Chiến lược FDI thế hệ mới) nhằm hoàn thiện chính sách thu hút vốn FDI đến năm 2030.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn khảo sát sơ cấp tại 05 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đại diện cho các vùng kinh tế trọng điểm nên chưa bao quát toàn bộ đặc thù của các địa phương vùng sâu, vùng xa; phạm vi phân tích tập trung chủ yếu vào các chính sách do cơ quan quản lý nhà nước cấp Trung ương ban hành, chưa đi sâu đánh giá các chính sách đặc thù mang tính địa phương; chuỗi số liệu thực trạng dừng ở năm 2021.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát đánh giá chính sách thực thi tại các địa phương có điều kiện kinh tế khó khăn; nghiên cứu tác động của các quy định quốc tế mới phát sinh sau năm 2021 (như thuế tối thiểu toàn cầu của OECD) đối với việc điều chỉnh chính sách ưu đãi đầu tư của Việt Nam; phân tích sâu cơ chế phối hợp liên ngành trong xúc tiến đầu tư công nghệ số và kinh tế tuần hoàn.

Giá trị tham khảo

• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính, các cơ quan quản lý đầu tư địa phương): Khung phân tích 3 nhóm chính sách, bộ 6 tiêu chí đánh giá và các đề xuất giải pháp tại Chương 4 là tài liệu tham khảo trong quá trình rà soát, sửa đổi các văn bản quy phạm pháp luật và hoàn thiện kế hoạch xúc tiến đầu tư quốc gia.
• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế quốc tế: Chương 1 và Chương 2 cung cấp tài liệu tham khảo có giá trị về phương pháp nghiên cứu chính sách công, hệ thống lý luận về FDI và khung tiêu chí đánh giá chính sách dựa trên dữ liệu hỗn hợp.
• Đối với các hiệp hội doanh nghiệp và tổ chức xúc tiến: Các kết quả khảo sát thực tế tại Chương 3 cung cấp dữ liệu tham khảo về mức độ hài lòng, các khó khăn về tuyển dụng nhân lực và tiếp cận thông tin của doanh nghiệp FDI tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Khung nội dung chính sách thu hút vốn FDI của luận án gồm những nhóm nào?
Luận án phân loại chính sách thu hút vốn FDI thành 03 nhóm nội dung cơ bản: (1) Nhóm các chính sách liên quan đến tạo lập môi trường đầu tư (pháp lý, thủ tục hành chính, cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực); (2) Nhóm các chính sách liên quan đến tăng sức hấp dẫn đầu tư (ưu đãi thuế, ưu đãi đất đai, hình thức đầu tư, khu công nghiệp/khu kinh tế); (3) Nhóm chính sách liên quan đến xúc tiến đầu tư (cung cấp thông tin, hỗ trợ sau cấp phép, liên kết doanh nghiệp).

2. Luận án sử dụng những tiêu chí nào để đánh giá chính sách thu hút FDI?
Chính sách được đo lường qua hệ thống 06 tiêu chí: (1) Tính hiệu lực; (2) Tính hiệu quả; (3) Tính đồng bộ, hệ thống và thống nhất; (4) Tính minh bạch và ổn định; (5) Tính khả thi; (6) Tính hợp lý, phù hợp.

3. Khảo sát thực tế của luận án được tiến hành tại những địa bàn nào?
Luận án tiến hành khảo sát thu thập dữ liệu sơ cấp từ các doanh nghiệp FDI và cán bộ quản lý tại 05 tỉnh, thành phố: Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Bắc Ninh và Hải Phòng.

4. Quy mô vốn FDI thực hiện của Việt Nam trong giai đoạn 2010-2021 được ghi nhận như thế nào?
Theo số liệu Cục Đầu tư nước ngoài được luận án trích dẫn, tốc độ tăng trưởng vốn FDI giai đoạn 2013-2019 đạt bình quân 10,4%/năm; vốn thực hiện năm 2020 đạt 19,98 tỷ USD, năm 2021 đạt 19,74 tỷ USD; lũy kế đến ngày 20/12/2021 cả nước có 34.527 dự án còn hiệu lực với tổng vốn thực hiện là 251,6 tỷ USD.

5. Điểm cốt lõi trong định hướng hoàn thiện chính sách thu hút FDI đến năm 2030 là gì?
Chuyển đổi trọng tâm từ thu hút theo số lượng sang thu hút có chọn lọc; ưu tiên các dự án có công nghệ tiên tiến, công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn, thân thiện với môi trường, có năng lực chuyển giao và kết nối với doanh nghiệp trong nước theo tinh thần Nghị quyết số 50-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Lê Như Quỳnh là công trình khoa học chuyên ngành Quản lý kinh tế nghiên cứu có hệ thống và toàn diện về chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam. Luận án đã xây dựng khung lý thuyết rõ ràng với 03 nhóm nội dung chính sách, 06 tiêu chí đánh giá và 04 nguyên tắc hoạch định; đồng thời phân tích sâu thực trạng giai đoạn 2010-2021 dựa trên dữ liệu thứ cấp và sơ cấp tại 05 địa phương trọng điểm. Các nhóm giải pháp đề xuất tại Chương 4 bám sát định hướng của Nghị quyết số 50-NQ/TW, cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc hoàn thiện chính sách thu hút FDI của Việt Nam trong giai đoạn đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu và phương pháp nghiên cứu Chương 2. Cơ sở lý luận và thực tiễn về chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Chương 3. Phân tích và đánh giá thực trạng chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam Chương 4.

Quan điểm, mục tiêu, định hướng và một số giải pháp hoàn thiện chính sách thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam đến năm 2030. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu liên quan đến thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Vấn đề thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài luôn nhận được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, do đó số lượng các công trình trong và ngoài nước liên quan đến đề tài này khá nhiều.

a) Các nghiên cứu về động lực của dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Yếu tố tác động đến thu hút vốn FDI được đề cập khá phổ biến trong các nghiên cứu về chủ đề này đó là đặc điểm của nước tiếp nhận vốn (bao gồm hệ thống chính trị, pháp luật, quy mô thị trường, các nguồn lực, CSHT, thủ tục hành chính…). Các công trình nghiên cứu tiêu biểu như sau: V. Lênin (2005) trong Lênin toàn tập cho rằng lợi ích của việc xuất khẩu tư bản là tìm kiếm nơi đầu tư có lợi nhất. Các tập đoàn tư bản ở nước ngoài khai thác được những điều kiện thuận lợi về tài nguyên phong phú, nhân công giá rẻ, thị trường tiêu thụ mới… từ đó thu được tỷ suất lợi nhuận cao hơn so với việc đầu tư tại chính quốc.

Do vậy, yếu tố căn cốt nhất tác động tới thu hút vốn FDI vào một quốc gia (hay địa phương) là lợi ích đầu tư (khi lợi ích tại nơi nhận đầu tư lớn hơn lợi ích thu được so với đầu tư tại chính quốc thì lượng tư bản thừa tương đối sẽ được đem đến để đầu tư tại đó thay vì đầu tư tại chính quốc). Lý luận này của V. Lênin đã nêu ra bản chất sâu xa của hoạt động đầu tư và động lực của dòng vốn FDI. Chương trình phát triển Châu Á của Liên Hiệp Quốc (UNESCAP, 2003) trong Xây dựng chiến lược thu hút các nhà đầu tư cũng đề cập đến hai nhóm yếu tố thúc đẩy đầu tư: nhóm yếu tố cụ thể của doanh nghiệp/ngành nghề (khả năng tiếp cận thị trường và giảm chi phí sản xuất, khả năng tiếp cận nguồn nguyên vật liệu và tiếp cận công nghệ, chuyên môn) và nhóm yếu tố liên quan đến đặc điểm của nơi nhận đầu tư (kinh tế - chính trị ổn định, chính sách đầu tư hấp dẫn, dịch vụ và CSHT đầy đủ, mạng lưới cung cấp, dịch vụ hỗ trợ tốt, các TTHC đơn giản và bộ máy chính quyền liêm khiết).

Cũng đề cập đến lực hút đầu tư, Rajan (2004) trong nghiên cứu Measures to Attract FDI Investment Promotion, Incentives and Policy Intervention (Các biện pháp khuyến khích thu hút đầu tư và sự can thiệp của chính sách) đã chỉ ra các lý do đầu tư trực tiếp nước ngoài chủ yếu là: (i) tìm kiếm nguồn lực (tài nguyên thiên nhiên và nguồn lực con người); (ii) tìm kiếm thị trường; (iii) tìm kiếm hiệu quả đầu tư (bằng cách giảm chi phí sản xuất, chi phí lao động); (iv) tìm kiếm tài sản chiến lược ở quốc gia tiếp nhận (công nghệ mới, thương hiệu, các kênh phân phối)… Từ đó, tác giả gợi ý rằng các quốc gia cần phải dựa trên tiềm lực và lợi thế riêng của mình để thu hút vốn FDI phù hợp và hiệu quả hơn. 8 Gần với quan điểm trên của Rajan, nhóm tác giả Khachoo và Khan (2012) trong nghiên cứu Determinants of FDI inflows to developing countries: a panel data analysis (Các yếu tố ảnh hưởng dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các nước đang phát triển: Phân tích bảng dữ liệu) đã nghiên cứu tác động của các yếu tố đến dòng vốn FDI của 32 nước ĐPT. Tác giả sử dụng phương pháp hồi quy dữ liệu bảng trong khoảng thời gian từ 1982-2008, kết quả cho thấy quy mô thị trường, tổng trữ lượng, kết cấu hạ tầng và chi phí lao động là những yếu tố chính quyết định đến dòng vốn FDI vào các nước ĐPT. Nghiên cứu trong phạm vi ở một quốc gia cụ thể, Abdul và cộng sự (2014) trong nghiên cứu Factors affecting foreign direct investment in Pakistan (Các yếu tố ảnh hưởng đến đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Pakistan) đã sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng thông qua dữ liệu thu thập về dòng vốn FDI, vốn cổ phần, tổng thu nhập quốc dân, số liệu xuất khẩu, số liệu nhập khẩu, chi tiêu cho quân sự, nợ nước ngoài của Pakistan từ 1988-2012.

Kết quả nghiên cứu chỉ ra các yếu tố có ảnh hưởng tích cực đến thu hút FDI vào Pakistan đó là tích lũy tài sản, xuất khẩu, tổng thu nhập quốc dân. Hay, nhóm tác giả Boateng (2015) trong Examining the determinants of inward FDI: Evidence from Norway (Các yếu tố tác động đến dòng chảy FDI vào Na Uy) lại cho rằng dòng FDI chảy vào Na Uy chịu tác động trực tiếp bởi 07 nhóm yếu tố là: GDP, lạm phát, tỷ giá, dòng tiền, tỷ lệ thất nghiệp, lãi suất, độ mở thương mại. Một số nghiên cứu trong nước cũng đề cập đến vấn đề này như Lê Tuấn Lộc và Nguyễn Thị Tuyết (2013) trong Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng của doanh nghiệp đầu tư trực tiếp nước ngoài. Bằng phương pháp nghiên cứu định lượng qua khảo sát 150 doanh nghiệp FDI đang hoạt động tại Đà Nẵng, nghiên cứu đã cho thấy 05 nhóm yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến sự hài lòng của NĐT: (i) nhóm yếu tố về công tác quản lý và hỗ trợ của chính quyền địa phương; (ii) nhóm yếu tố về chính sách ưu đãi đầu tư của địa phương; (iii) nhóm yếu tố về chất lượng nguồn nhân lực; (iv) nhóm yếu tố về kết cấu hạ tầng; (v) nhóm yếu tố về sự hình thành và phát triển cụm ngành.

Nguyễn Thị Liên Hoa và Bùi Thị Bích Phương (2014) trong Nghiên cứu các yếu tố tác động đến đầu tư trực tiếp nước ngoài tại những quốc gia đang phát triển đã sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng, với bộ dữ liệu bảng của 30 quốc gia trong khoảng thời gian 13 năm (từ 2000 - 2012). Kết quả nghiên cứu cho thấy, thu hút FDI chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố: quy mô thị trường, tổng dự trữ, yếu tố cơ sở vật chất được đại diện bởi biến tiêu thụ điện có tương quan cùng chiều với FDI. Một nghiên cứu khác của Phan Thị Quốc Hương (2015) trong Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thu hút dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài chảy vào Việt Nam đã sử dụng phương pháp ước lượng Moment tổng quát sai phân để kiểm định mô hình và các giả thuyết nghiên cứu. Kết quả chỉ ra rằng nhóm yếu tố khung chính sách, động cơ tìm kiếm thị trường và tìm kiếm tài nguyên có tác động đến dòng vốn FDI vào Việt Nam.

9 b) Các nghiên cứu về thực trạng và giải pháp thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài ở Việt Nam Hiện nay, khá nhiều tác giả nghiên cứu về đề tài thu hút và sử dụng vốn FDI ở Việt Nam dưới các góc độ tiếp cận khác nhau. Về không gian nghiên cứu, các tác giả chủ yếu thực hiện ở cấp độ quốc gia (Nguyễn Thị Kim Nhã, 2005; Nguyễn Thị Liên Hoa, 2000; Nguyễn Thị Ái Liên, 2011; Nguyễn Quỳnh Thơ, 2017…), hoặc địa phương (Nguyễn Tiến Long, 2011; Lâm Quang Minh, 2006; Đặng Thành Cương, 2012; Ngô Trung Hùng, 2013; Đặng Vinh, 2018) …, hay trong phạm vi vùng (Bùi Thúy Vân, 2011; Phạm Đức Minh, 2013; Nguyễn Ngọc Anh, 2014; Nguyễn Thị Thanh Mai, 2016; Vũ Việt Ninh, 2018…). Một số tác giả khác nghiên cứu về thu hút vốn FDI từ một quốc gia cụ thể vào Việt Nam như: Đinh Thành Trung (2009), Đầu tư trực tiếp của các công ty xuyên quốc gia Nhật Bản vào Việt Nam; Trần Anh Phương (2004), Một số giải pháp tăng cường thu hút vốn đầu tư trực tiếp của các nước trong nhóm G7 vào Việt Nam… Về đối tượng nghiên cứu, một số tác giả tập trung vào hoạt động thu hút vốn FDI trong một ngành, lĩnh vực cụ thể, tiêu biểu như: Vũ Việt Ninh (2018) trong luận án tiến sĩ Tăng cường thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào nông nghiệp vùng đồng bằng sông Hồng; Nguyễn Thị Mai Hương (2017) trong bài báo Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào ngành nông nghiệp Việt Nam: thực trạng và giải pháp…. Các tác giả trên đã tập trung làm nổi bật bức tranh thu hút vốn FDI của Việt Nam, trên cơ sở đánh giá thực trạng, đưa ra các đề xuất nhằm thu hút vốn FDI phù hợp với mục tiêu thu hút vốn ở các phạm vi không gian và trong mỗi giai đoạn khác nhau.

Nhìn chung, hầu hết các kết quả nghiên cứu đều có sự thống nhất rằng thu hút vốn FDI ở Việt Nam có sự tăng trưởng vượt bậc qua các năm về mặt số lượng và cho thấy ý nghĩa quan trọng của việc thu hút FDI đến TTKT ở cả cấp độ quốc gia và địa phương. Trong đó, một công trình khá tiêu biểu về thu hút vốn FDI của Việt Nam gần đây là luận án tiến sĩ Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay của Nguyễn Quỳnh Thơ (2017). Tác giả đã đưa ra hai mục tiêu cơ bản của thu hút vốn FDI: (i) thay đổi định hướng thu hút vốn FDI, không thu hút vốn FDI tràn lan mà cần có sự sàng lọc các dự án FDI ở các ngành chiến lược, của các đối tác chiến lược và (ii) nâng cao nội lực hấp thụ của nền kinh tế để làm cơ sở mở rộng ngưỡng. Trên cơ sở các mục tiêu này, tác giả đã đề xuất sáu giải pháp và phân tích trên khía cạnh sự cần thiết và các biện pháp thực thi cụ thể, đó là: (i) hoàn thiện và thực thi hệ thống chính sách FDI nâng cao; (ii) đẩy mạnh liên kết doanh nghiệp trong và ngoài nước; (iii) xây dựng quy hoạch ngành, vùng kinh tế; (iv) hoàn thiện và thực thi chính sách hạn chế tác động tiêu cực của FDI; (v) hoàn thiện cơ chế quản lý và phân cấp FDI; (vi) nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.