CHƯƠNG 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH PHỔ BIẾN, GIÁO DỤC PHÁP LUẬT CHO THANH NIÊN 1. Lý luận chung về chính sách phổ biến, giáo dục pháp luật cho thanh niên 1. Khái niệm, vị trí, vai trò của thanh niên Về lý luận, có rất nhiều khái niệm về Thanh niên được các nhà khoa học đưa ra: Thanh niên là một khái niệm có thể được hiểu và định nghĩa theo nhiều cách. Thanh niên là từ ghép từ thanh niên và thiếu niên, được xây dựng dựa trên sự phát triển về mặt thể chất và tinh thần của con người và được cụ thể hóa bằng giới hạn độ tuổi trong các văn bản pháp luật của từng quốc gia.
Công ước về Quyền trẻ em ngày 20/11/1989, Hướng dẫn của Liên Hiệp Quốc về phòng ngừa phạm pháp ở người chưa thành niên ngày 14/12/1990, thì trẻ em là người dưới 18 tuổi, người chưa thành niên là người từ 15 đến 18 tuổi, thanh niên là người từ 15-24 tuổi, người trẻ tuổi bao gồm trẻ em, người chưa thành niên và thanh niên. Ở nước ta, theo Điều 1, Luật Thanh niên thì: “Thanh niên là công dân Việt Nam từ đủ mười sáu tuổi đến ba mươi tuổi”. Thiếu niên là người trong độ tuổi kết nạp Đội thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh: từ mười đến mười lăm tuổi. Thanh niên là một bộ phận rất quan trọng của xã hội, giữ vị trí và vai trò hàng đầu trong dựng nước và giữ nước.Mác khẳng định: "Do những quy luật phát triển khách quan của xã hội, thanh niên bao giờ cũng giữ vai trò quan trọng trong việc kế thừa và phát triển những thành tựu của người đi trước" [3, tr.
Kế thừa những di sản tư tưởng của C.Lênin, 7 Hồ Chí Minh đã phát triển sáng tạo các luận điểm mác-xít về vai trò thanh niên, phong trào thanh niên và xây dựng Đoàn Thanh niên cộng sản ở Việt Nam. Gắn thanh niên với vận mệnh của dân tộc, Hồ Chí Minh, trong nhiều bài nói và viết của mình đã luận giải một cách thuyết phục rằng: "Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà. Nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh, một phần lớn là do các thanh niên" [12]. Trong quá trình lãnh đạo Đảng ta luôn đánh giá đúng vị trí, vai trò quan trọng của thanh niên và công tác thanh niên trong sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc.
Khái niệm chính sách phổ biến, giáo dục pháp luật cho thanh niên Trước khi đi sâu vào nghiên cứu về mặt lý luận của chính sách phổ biến, giáo dục pháp luật cho thanh niên, trước tiên chúng ta cần hiểu Chính sách là gì? Theo Từ điển Tiếng Việt thì “Chính sách” là “sách lược và kế hoạch cụ thể nhằm đạt một mục đích nhất định, dựa vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế mà đề ra”. Tác giải Vũ Cao Đàm cho rằng: “Chính sách là một tập hợp biện pháp được thể chế hóa, mà một chủ thể quyền lực, hoặc chủ thể quản lý đưa ra, trong đó tạo sự ưu đãi một hoặc một số nhóm xã hội, kích thích vào động cơ hoạt động của họ nhằm thực hiện một mục tiêu ưu tiên nào đó trong chiến lược phát triển của một hệ thống xã hội”. Cũng có một định nghĩa khác, “chính sách là chuỗi những hoạt động mà chính quyền chọn làm hay không làm với tính toán và chủ đích rõ ràng, có tác động đến người dân”. Như vậy, phân tích khái niệm “Chính sách” thì thấy: Chính sách là do một chủ thể quyền lực hoặc chủ thể quản lý đưa ra; Chính sách được ban hành căn cứ vào đường lối chính trị chung và tình hình thực tế; Chính sách được ban hành bao giờ cũng nhắm đến một mục đích nhất định; nhằm thực hiện 8 một mục tiêu ưu tiên nào đó; chính sách được ban hành đều có sự tính toán và chủ đích rõ ràng.
Chính sách công, được tiếp cận theo nhiều cách khác khau, nhưng khái niệm đều thống nhất cho rằng chính sách công bắt nguồn từ những “quyết định” của Nhà nước và dùng để giải quyết những vấn đề chung vì lợi ích của đời sống cộng đồng. Có thể nghiên cứu một số khái niệm của những các nhà khoa học trong nước và trên thế giới, điển hình: Theo Thomas Dye, Chính sách công là: “bất kỳ những gì mà nhà nước lựa chọn làm hoặc không làm”. Cochran lại cho rằng: “thuật ngữ chính sách công luôn chỉ những hành động của chính phủ/chính quyền và những ý định quyết định hành động này; hoặc chính sách công là kết quả của cuộc đấu tranh trong chính quyền để ai giành được cái gì”. Birkland quan niệm: “Chính sách như là một tuyên bố của chính phủ - ở bất kỳ mức nào – về những gì nó dự định làm về một vấn đề công cộng”.
Ở nước ta, cũng có nhiều quan niệm rất khác nhau về chính sách công. Có thể kể đến một số định nghĩa đáng chú ý sau: Viện Chính trị học cho rằng: “. chính sách công là chương trình hành động hướng đích của chủ thể nắm hoặc chi phối quyền lực công cộng”; một tập thể các tác giả khác lại cho rằng: “. chính sách công là một tập hợp những quyết định liên quan với nhau do nhà nước ban hành, bao gồm các mục tiêu và giải pháp để giải quyết một vấn đề công nhằm đạt được các mục tiêu phát triển; PGS.TS Hồ Việt Hạnh đưa ra cách hiểu chung nhất về chính sách công đó là: “Chính sách công là những quyết định của chủ thể được trao quyền lực công nhằm giải quyết hững vấn đề lợi ích chung của cộng đồng”.
Phổ biến pháp luật có ý nghĩa xã hội và nhân văn sâu sắc, bởi trong lịch sử đã có lúc pháp luật được ban hành nhưng không được phổ biến công 9 khai mà chỉ được coi là một công cụ để nhà nước dùng để trị dân. Bên cạnh đó phổ biến pháp luật còn mang tính tác nghiệp, truyền đạt nội dung pháp luật cho các đối tượng cụ thể. Ở những mức độ khác nhau, phổ biến pháp luật còn nhằm làm cho các đối tượng cụ thể hiểu thấu suốt các quy định của pháp luật để thực hiện pháp luật trên thực tế. Phổ biến pháp luật thường được thực hiện thông qua các hội nghị, các cuộc tập huấn.
Giáo dục pháp luật, trong các tài liệu khoa học về pháp luật ở nước ta hiện nay: Giáo dục pháp luật là hoạt động có định hướng, có tổ chức, có chủ định của chủ thể giáo dục tác động lên đối tượng giáo dục một cách có hệ thống và thường xuyên nhằm mục đích hình thành ở họ tri thức pháp luật, tình cảm pháp lý và hành vi phù hợp với các đòi hỏi của pháp luật hiện hành. Phổ biến, giáo dục pháp luật hiểu là công tác, lĩnh vực hoạt động, bao gồm tất cả các công đoạn phục vụ cho việc thực hiện xây dựng chương trình, kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật; triển khai chương trình, kế hoạch PBGDPL thông qua việc áp dụng các hình thức, biện pháp phổ biến, giáo dục pháp luật; hướng dẫn, kiểm tra, đôn đốc, sơ kết, tổng kết việc thực hiện chương trình, kế hoạch phổ biến, giáo dục pháp luật, đây là lĩnh khâu quan trọng trong quá trình tuyên truyền những kiến thức mới về pháp luật đến với đời sống xã hội. Chủ trương về chính sách phổ biến, giáo dục pháp luật cho thanh niên Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng từng nói: “Đất nước ta thịnh hay suy phần lớn nhờ vào thanh niên”. Vì thế, Đảng và Nhà nước ta luôn xem trọng vai trò của thanh niên, đánh giá cao vị trí của thanh niên, tạo điều kiện cho thanh niên lập nghiệp.
Thanh niên là trụ cột của nước nhà, là tương lai của đất nước, những người sẽ xây dựng đất nước ngày càng đàng hoàng, to đẹp hơn. Vì vậy, Thanh niên Việt Nam cũng cần rèn luyện, phấn đấu. 10 Tại buổi gặp gỡ, đối thoại trực tiếp với thanh niên, sinh viên và trí thức tại Đại học Quốc gia Hà Nội, Nguyên Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đã khẳng định: “Từ khi Đảng ra đời, được sự dìu dắt của Đảng Cộng sản Việt Nam, thì đồng thời lý tưởng của thanh niên cũng là lý tưởng của Đảng, Đoàn. Đó là không chỉ yêu nước mà còn cần thực hiện mục tiêu xây dựng đất nước, xây dựng xã hội chủ nghĩa, tiến lên xây dựng chủ nghĩa cộng sản và xây dựng thế giới không còn người bóc lột người”.
Sau khi Đảng ta đề ra chủ trương đổi mới đất nước, phát triển nền kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa thì công tác phổ biến, giáo dục pháp luật ngày càng được quan tâm và được coi là nhiệm vụ quan trọng góp phần nâng cao hiểu biết pháp luật, ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, nhân dân. Xác định thanh niên luôn là lực lượng chiến lược của quốc gia dân tộc, Đảng đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách nhằm giáo dục toàn diện cho thanh niên, nâng cao tri thức, trình độ văn hóa cho thanh niên. Báo cáo văn kiện Đại hội đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ X cũng nêu:“đối với thế hệ trẻ, thường xuyên giáo dục chính trị, truyền thống, lý tưởng, đạo đức và lối sống; tạo điều kiện học tập, lao động, giải trí, phát triển thể lực, trí tuệ, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”. Đồng thời, Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 25/7/2008 của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa X về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước tiếp tục khẳng định “xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam có ý thức chấp hành pháp luật…”.
Trên cơ sở chủ trương, chính sách nêu trên của Đảng, công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật cho thanh niên luôn được Nhà nước quan tâm, ban hành nhiều văn bản, đề án, chương trình về phổ biến, giáo dục pháp luật, trong đó thanh niên luôn được xác định là đối 11 tượng chính. Như, Quyết định số 03/1998/QĐ-TTg ngày 07/01/1998 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Kế hoạch triển khai công tác phổ biến, giáo dục pháp luật từ năm 1998 đến năm 2002; Quyết định số 13/2003/QĐ-TTg ngày 17/01/2003 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phổ biến, giáo dục pháp luật từ năm 2003 đến năm 2007; Quyết định số 37/2008/QĐ-TTg ngày 12/3/2008 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phổ biến, giáo dục pháp luật từ năm 2008 đến năm 2012 xác định mục tiêu đến hết năm 2012 có 95% thanh thiếu niên được tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật.