Luận án tiến sĩ về chính sách công trong giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay

Tổng hợp kiến thức Chính sách giáo dục đại học tại Việt Nam: Thách thức và ..., tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu hiệu quả trong giáo

• Tác giả: Nguyễn Thị Thương
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Nguyên Khánh
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Chính sách công
• Đề tài: Chính Sách Giáo Dục Đại Học Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 0.1.1. Những nghiên cứu liên quan đến luận án
• 0.1.2. Nghiên cứu về chính sách GDĐH
• 0.1.2.1. Các công trình nghiên cứu trong nước
• 0.1.2.2. Các công trình nghiên cứu nước ngoài
• 0.1.3. Đánh giá chung tình hình nghiên cứu và vấn đề luận án lựa chọn tiếp tục nghiên cứu
• 0.1.3.1. Đánh giá chung tình hình nghiên cứu
• 0.1.3.2. Vấn đề luận án lựa chọn tiếp tục nghiên cứu
• 0.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHÍNH SÁCH GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 0.2.1. Một số khái niệm cơ bản
• 0.2.1.1. Khái niệm chính sách công
• 0.2.1.2. Khái niệm giáo dục đại học
• 0.2.1.3. Khái niệm chính sách giáo dục đại học
• 0.2.2. Chính sách giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay
• 0.2.2.1. Nội dung chính sách GDĐH
• 0.2.2.2. Đặc điểm của chính sách GDĐH
• 0.2.2.3. Chu trình chính sách GDĐH ở Việt Nam hiện nay
• 0.3. THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 0.3.1. Một vài nét khái quát về chính sách GDĐH ở Việt Nam hiện nay
• 0.3.2. Những thành tựu đã đạt được của chính sách GDĐH ở Việt Nam hiện nay
• 0.3.3. Những hạn chế của GDĐH ở Việt Nam hiện nay
• 0.3.4. Thực trạng chính sách GDĐH ở Việt Nam hiện nay
• 0.3.4.1. Thực trạng hiện mục tiêu chính sách
• 0.3.4.2. Thực trạng thực hiện các giải pháp chính sách
• 0.3.5. Đánh giá chính sách GDĐH ở Việt Nam hiện nay
• 0.3.5.1. Đánh giá sự tham gia của các chủ thể chính sách
• 0.3.5.2. Đánh giá thể chế chính sách
• 0.3.5.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến chính sách
• 0.3.5.4. Kết quả thực hiện chính sách GDĐH ở Việt Nam hiện nay
• 0.4. PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH GIÁO DỤC ĐẠI HỌC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 0.4.1. Phương hướng, quan điểm, mục tiêu, yêu cầu
• 0.4.1.1. Phương hướng, quan điểm
• 0.4.1.2. Yêu cầu hoàn thiện chính sách GDĐH ở Việt Nam hiện nay
• 0.4.2. Các giải pháp hoàn thiện chính sách GDĐH ở Việt Nam trong giai đoạn từ 2025 - 2035
• 0.4.2.1. Hoàn thiện về thể chế chính sách
• 0.4.2.2. Hoàn thiện về giải pháp và công cụ chính sách
• 0.4.2.3. Đề xuất, kiến nghị
• 0.4.2.3.1. Đề xuất các nguyên tắc đảm bảo nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách
• 0.4.2.3.2. Kiến nghị đối với Đảng, Nhà nước
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Chính sách giáo dục đại học tại Việt Nam

Chính sách giáo dục đại học tại Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ sau cách mạng Tháng Tám năm 1945 cho đến nay. Chính sách này được coi là một trong những chính sách giáo dục quan trọng nhất, ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Theo tuyên bố của UNESCO năm 2009, giáo dục đại học không chỉ là công cụ chống nghèo đói mà còn là nền tảng cho sự phát triển bền vững và công bằng xã hội. Tuy nhiên, chính sách này vẫn còn nhiều thách thức, đặc biệt là trong việc nâng cao chất lượng giáo dục và đảm bảo sự đồng bộ giữa các mục tiêu và giải pháp. Những thành tựu đạt được trong thời gian qua như quy mô và cơ cấu của các cơ sở đào tạo đã được mở rộng, nhưng vẫn cần phải cải cách để đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động.

1.1. Đặc điểm của chính sách giáo dục đại học

Chính sách giáo dục đại học ở Việt Nam có những đặc điểm riêng biệt, phản ánh bối cảnh lịch sử, văn hóa và kinh tế của đất nước. Chính sách này không chỉ tập trung vào việc mở rộng quy mô mà còn chú trọng đến chất lượng giáo dục. Tuy nhiên, sự thiếu đồng bộ giữa các chính sách khác và sự chưa tương thích giữa các mục tiêu chung và cụ thể đã dẫn đến nhiều hạn chế trong việc thực hiện. Cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những vấn đề này, từ việc quy hoạch lại mạng lưới các cơ sở đào tạo đến việc nâng cao chất lượng giáo dục và cải tiến phương pháp giảng dạy.

II. Thách thức trong chính sách giáo dục đại học

Chính sách giáo dục đại học tại Việt Nam hiện nay đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Một trong những thách thức chính là việc nâng cao chất lượng giáo dục trong bối cảnh hội nhập quốc tế. Nhiều cơ sở đào tạo vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của thị trường lao động, dẫn đến tình trạng thất nghiệp trong giới trẻ. Hơn nữa, sự phát triển không đồng đều giữa các vùng miền cũng là một vấn đề cần được giải quyết. Các cơ sở giáo dục ở vùng sâu, vùng xa thường thiếu thốn về cơ sở vật chất và đội ngũ giảng viên chất lượng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục mà còn làm giảm cơ hội tiếp cận giáo dục cho học sinh, sinh viên ở những khu vực này.

2.1. Hạn chế trong việc thực hiện chính sách

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc cải cách chính sách giáo dục đại học, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực hiện. Các giải pháp và công cụ chính sách chưa phù hợp với bối cảnh mới, dẫn đến hiệu quả chính sách chưa cao. Cần có sự đồng bộ giữa chính sách giáo dục đại học và các chính sách khác để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong thực hiện. Việc thiếu sự tham gia của các chủ thể chính sách cũng là một yếu tố ảnh hưởng đến sự thành công của chính sách này.

III. Cơ hội trong chính sách giáo dục đại học

Bên cạnh những thách thức, chính sách giáo dục đại học tại Việt Nam cũng mở ra nhiều cơ hội phát triển. Sự hội nhập quốc tế mang lại cơ hội cho các cơ sở giáo dục nâng cao chất lượng giáo dục thông qua việc hợp tác với các tổ chức giáo dục quốc tế. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong giảng dạy và học tập cũng giúp cải thiện chất lượng đào tạo. Hơn nữa, sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với giáo dục đại học đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển các chính sách mới, phù hợp với xu thế toàn cầu.

3.1. Định hướng phát triển giáo dục đại học

Để tận dụng những cơ hội này, cần có một định hướng phát triển rõ ràng cho chính sách giáo dục đại học. Điều này bao gồm việc xác định các mục tiêu cụ thể, xây dựng các giải pháp và công cụ chính sách phù hợp. Cần có sự tham gia của các bên liên quan, từ chính phủ, các cơ sở giáo dục đến cộng đồng doanh nghiệp, để đảm bảo rằng chính sách được thực hiện một cách hiệu quả và bền vững. Việc nâng cao chất lượng giáo dục và tạo ra môi trường học tập tốt hơn sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Chính sách giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thương thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Bùi Nguyên Khánh tại Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2024), thuộc chuyên ngành Chính sách công (Mã số: 934.02), mang tính tiên phong trong việc giải mã toàn diện các nút thắt của hệ thống giáo dục đại học (GDĐH) dưới lăng kính khoa học chính sách công. Bối cảnh nghiên cứu đặt trong giai đoạn chuyển đổi căn bản từ khi ban hành Luật Giáo dục đại học năm 2012, Nghị quyết 29-NQ/TW (2013) về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, cùng Luật Giáo dục đại học sửa đổi năm 2018. GDĐH được khẳng định là "quốc sách hàng đầu" (Điều 61, Hiến pháp năm 2013) và giữ vị trí trung tâm trong chiến lược nâng cao chất lượng nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Tuyên bố của UNESCO (2009) đã chỉ rõ: "Giáo dục Đại học để chống nghèo đói, để phát triển bền vững, để thiết lập công bằng xã hội" [132], minh chứng cho tầm quan trọng sống còn của một hệ thống chính sách GDĐH hiệu lực và hiệu quả.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được nhận diện: phần lớn các nghiên cứu trước đây (như Đặng Ứng Vận, 2007; Đoàn Văn Dũng, 2015; Lê Thị Kim Dung, 2012) chủ yếu tiếp cận GDĐH từ góc độ quản lý giáo dục đơn thuần, phân tích luật học thuần túy hoặc kinh tế giáo dục cục bộ. Thiếu vắng một công trình phân tích có hệ thống, đa chiều vận dụng trọn vẹn chu trình chính sách công để lượng hóa mối quan hệ giữa hoạch định thể chế, thực thi công cụ và đánh giá hiệu quả trên toàn diện 04 trụ cột chính sách: (1) Quy mô và cơ cấu, (2) Chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học, (3) Quản lý nhà nước và tự chủ đại học, (4) Hoạt động hợp tác quốc tế.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở lý luận về bản chất, nội dung, đặc điểm và chu trình chính sách GDĐH trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được định hình như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Thực trạng tổ chức thực hiện 04 vấn đề chính sách GDĐH cốt lõi tại Việt Nam giai đoạn 2012–2022 bộc lộ những thành tựu, điểm nghẽn và yếu tố tác động căn bản nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những giải pháp và kiến nghị chính sách mang tính đột phá nào cần được triển khai giai đoạn 2025–2035 nhằm chuyển dịch hệ thống GDĐH từ phát triển chiều rộng sang chiều sâu?
• Giả thuyết nghiên cứu (H1): Chính sách GDĐH tại Việt Nam giai đoạn 2012–2022 còn thiếu tính đồng bộ giữa mục tiêu chung và giải pháp thực thi, công cụ quản lý hành chính can thiệp sâu làm suy giảm quyền tự chủ thực chất của các cơ sở GDĐH, dẫn đến sự phát triển mất cân đối giữa quy mô và chất lượng.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết chu trình chính sách công (Peter Aucoin, Harold Lasswell, Lê Chi Mai), Lý thuyết quản trị công mới (New Public Management - NPM) và Lý thuyết tổ chức giáo dục đại học (Ronald Barnett). Luận án sở hữu phạm vi nghiên cứu thực chứng sâu rộng: thu thập dữ liệu thứ cấp từ toàn bộ báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, khai thác kết quả kiểm định của 117 cơ sở GDĐH công khai, kết hợp điều tra xã hội học với 655 phiếu khảo sát hợp lệ (175 giảng viên và 480 sinh viên) tại 10 trường đại học phân bổ đủ 3 miền Bắc - Trung - Nam trong giai đoạn 2012–2022, định hướng chiến lược đến năm 2035.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật trong và ngoài nước chỉ ra sự giao thoa và đối thoại sâu sắc giữa các dòng lý thuyết chính sách giáo dục đại học:

                            TIẾN TRÌNH HỌC THUẬT QUỐC TẾ & TRONG NƯỚC
                     
     (Schultz, 1961; Becker, 1964)              (Bell & Stevenson, 2006; Eurydice, 2008)
                     [Tranh luận Phân tầng & Tự chủ Đại học]
                    (Trần Khánh Đức, 2012; Trịnh Ngọc Thạch, 2017)
                       [KHOẢNG TRỐNG HỌC THUẬT HIỆN TẠI]
              Thiếu mô hình đánh giá tích hợp toàn chu trình chính sách
             gắn với bối cảnh thể chế đặc thù tại các nền kinh tế chuyển đổi

Tại Việt Nam, các nhánh nghiên cứu phân tách rõ rệt:

• Nhánh thể chế và quản lý nhà nước: Lê Thị Kim Dung (2012) nhấn mạnh sự chậm trễ trong thể chế hóa quan hệ giữa quy mô và chất lượng khi chuyển đổi sang kinh tế thị trường [33]; Đoàn Văn Dũng (2015) tập trung vào năng lực bộ máy công chức quản lý chất lượng GDĐH [34]; Bùi Thị Cần (2018) và Hồ Việt Hạnh (2017, 2018) phân tích trách nhiệm giải trình và vai trò lãnh đạo của Đảng trong hoạch định chính sách công [18, 49].
• Nhánh kinh tế giáo dục và tự chủ tài chính: Lê Phước Minh (2004) và Trần Đức Cân (2012) tập trung vào phân bổ nguồn lực, cơ chế chia sẻ chi phí và quyền tự chủ ngân sách của cơ sở công lập [16]. Đặng Ứng Vận (2007, 2021) và Bành Tiến Long (2005) kiến nghị thương mại hóa đào tạo và dịch vụ hóa GDĐH nhằm thích ứng Cách mạng công nghiệp 4.0 [64, 105].
• Nhánh cấu trúc hệ thống và xếp hạng: Trần Khánh Đức (2012, 2018) đề xuất mô hình phân tầng đại học và học tập kinh nghiệm quản trị tập đoàn hóa của Nhật Bản [40, 41]; Phạm Đỗ Nhật Tiến (2018) đề xuất tái cơ cấu GDĐH gắn với mô hình đối tác công tư (PPP) [82].

Trên trường quốc tế, hai trường phái lý thuyết lớn định hình các cuộc tranh luận:

• Trường phái Cấu trúc - Thể chế & Trách nhiệm giải trình: Les Bell và Howard Stevenson (2006) trong "Policy and Education: Processes, Themes and Impact" khẳng định chính sách giáo dục bị định hình sâu sắc bởi các giả định chính trị và bối cảnh thể chế cục bộ [117]. Báo cáo Eurydice (2008) của Liên minh Châu Âu chỉ ra rằng cơ chế tự chủ tài chính phải đi kèm cấu trúc quản trị đa bên minh bạch [112].
• Trường phái Quản lý chất lượng và Vốn nhân lực: Nghiên cứu của OECD/IMHE (2007) nhấn mạnh đòn bẩy chính sách nằm ở chất lượng giảng dạy và năng lực sư phạm của giảng viên [125]. World Bank (2008, 2012) và Malcolm Tight (2018, 2020) chỉ ra khoảng cách kỹ năng trầm trọng tại các quốc gia đang phát triển khi mở rộng quy mô đại học quá nóng mà thiếu hệ thống kiểm định độc lập [124, 135]. Truong Thuy Van (2018) chỉ ra sự chuyển dịch giằng co giữa cơ chế tập quyền truyền thống và các nguyên lý Quản lý công mới (NPM) tại Việt Nam [139].

Vị trí học thuật của luận án: Luận án định vị tại điểm giao thoa giữa Lý thuyết chu trình chính sách công và Lý thuyết quản trị đại học hiện đại. Luận án vượt lên trên các nghiên cứu đơn ngành bằng cách thiết lập một khung đánh giá toàn diện, đồng thời so sánh thực chứng với các mô hình quốc tế như Chiến lược GDĐH Ireland 2030 (Colin Hunt, 2011) và báo cáo quốc tế hóa của Helms et al. (2015) [109, 127], cung cấp bằng chứng thực nghiệm độc đáo về sự chuyển đổi mô hình quản trị nhà nước từ kiểm soát tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên chuẩn đầu ra.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc Lý thuyết chu trình chính sách công của Harold Lasswell và Peter Aucoin trong bối cảnh thể chế đặc thù của Việt Nam:

1. Đặc thù hóa chu trình chính sách: Làm rõ cơ chế "thể chế hóa đường lối của Đảng thành chính sách, pháp luật của Nhà nước". Luận án chỉ ra rằng chủ thể hoạch định tại Việt Nam mang tính lưỡng hợp: sự định hướng mang tính cương lĩnh của Đảng giữ vai trò kiến tạo nghị trình, Quốc hội và Chính phủ thể chế hóa thành công cụ pháp lý và công cụ tài chính.
2. Mở rộng lý thuyết tổ chức GDĐH của Ronald Barnett (1992): Bổ sung chiều cạnh "trách nhiệm giải trình xã hội và kiểm định độc lập" vào 4 mô hình quan niệm truyền thống (sản xuất nhân lực, đào tạo nghiên cứu, quản lý giảng dạy, mở rộng cơ hội).
3. Xác lập hệ thống mệnh đề lý thuyết mới (Propositions):
   • Mệnh đề P1: Mức độ tự chủ đại học tỷ lệ thuận với hiệu quả sử dụng nguồn tài chính công và năng suất công bố khoa học, nhưng đòi hỏi tiền đề là hệ thống kiểm định chất lượng bên ngoài phải hoàn toàn độc lập.
   • Mệnh đề P2: Việc mở rộng quy mô sinh viên không đi kèm quy hoạch phân tầng mạng lưới sẽ tạo ra sự méo mó về cơ cấu nhân lực (thừa chỉ số bằng cấp, thiếu kỹ năng chuyên sâu).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 03 lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết Chu trình chính sách (Policy Cycle Framework): Đánh giá tương tác giữa Hoạch định - Thực thi - Đánh giá.
• Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management): Đánh giá phân quyền, cơ chế thị trường, phân bổ ngân sách trọn gói theo hiệu quả đầu ra (Block grants).
• Lý thuyết Đảm bảo chất lượng giáo dục (Quality Assurance Framework): Liên kết 3 thành tố Đầu vào - Quá trình - Đầu ra (CIPP Model).

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích được áp dụng tối ưu cho bậc đào tạo đại học trong các nền kinh tế đang phát triển có mô hình quản lý công chuyển đổi từ kế hoạch hóa tập trung sang kinh tế thị trường có sự điều tiết của nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng kết hợp thực dụng (Positivist & Pragmatic paradigms), sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design):

• Nghiên cứu định tính: Hồi cứu và phân tích văn bản quy phạm pháp luật, văn kiện Đại hội Đảng, các báo cáo tổng kết 10 năm thi hành Luật GDĐH 2012 và Nghị quyết 29-NQ/TW của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
• Nghiên cứu định lượng: Khảo sát xã hội học bằng bảng hỏi cấu trúc nhằm thu thập đánh giá thực chứng từ các đối tượng thụ hưởng trực tiếp và thực thi chính sách.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và kiểm định dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu: Phương pháp chọn mẫu phân tầng phi ngẫu nhiên kết hợp hạn ngạch đại diện cho 3 miền địa lý: Miền Bắc (Hà Nội: 4 trường đối với GV, 7 trường đối với SV), Miền Trung (Thanh Hóa: 1 trường, Nghệ An: 1 trường), Miền Nam (Đồng Nai: 1 trường), bao gồm cả cơ sở công lập và ngoài công lập.
• Kích thước mẫu: Tổng số phiếu hợp lệ thu được $N = 655$, bao gồm 175 Giảng viên (chiếm 26,7%) và 480 Sinh viên (chiếm 73,3%). Bảng hỏi thiết kế riêng biệt: phiếu hỏi Giảng viên gồm 9 nhóm câu hỏi đa biến; phiếu hỏi Sinh viên gồm 3 nhóm câu hỏi lớn với thang đo Likert chuẩn hóa từ 3 đến 5 mức đánh giá.
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp giữa dữ liệu khảo sát sơ cấp ($N=655$), số liệu thứ cấp của Bộ GD&ĐT giai đoạn 2012–2022 và cơ sở dữ liệu công khai từ kết quả kiểm định chất lượng của 117 cơ sở GDĐH trên toàn quốc.

Data và phân tích

Dữ liệu được làm sạch và xử lý thống kê trên phần mềm SPSS và bảng tính Excel:

• Thống kê mô tả (Descriptive statistics) và phân tích đối sánh (Comparative analysis) về chỉ số phát triển đội ngũ giảng viên, tỷ lệ GV/SV qua các năm học (2014–2015 so với 2015–2016, 2018–2019 so với 2019–2020), đối chiếu với tỷ lệ GV/SV của top 10 trường đại học dưới 50 tuổi tốt nhất thế giới.
• Đánh giá độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's Alpha ($\alpha > 0.75$ ở các nhóm nhân tố khảo sát), kiểm định giá trị nội dung và giá trị khái niệm thông qua đối chiếu chéo giữa nhóm đối tượng giảng viên và sinh viên.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự lệch pha sâu sắc giữa quy mô tuyển sinh và cơ cấu kinh tế: Giai đoạn 2012–2022, quy mô cơ sở GDĐH và số lượng sinh viên tăng nhanh nhưng tập trung bất cân đối ở các khối ngành xã hội và kinh doanh; các ngành khoa học cơ bản, công nghệ kỹ thuật cao thiếu hụt nguồn tuyển và cơ sở vật chất nghiêm trọng.
2. Rào cản thể chế trong thực thi quyền tự chủ đại học: Mặc dù Luật GDĐH 2018 đã mở đường cho tự chủ, nhưng cơ chế phân cấp quản lý vẫn mang tính nửa vời. Các trường đại học công lập đối mặt với nghịch lý: tự chủ tài chính bị biến thành "cắt giảm bầu sữa ngân sách", đẩy học phí lên cao nhưng thiếu cơ chế giám sát tài chính và trách nhiệm giải trình minh bạch.
3. Xung đột tổ chức bộ máy tại các cơ sở ngoài công lập: Khảo sát thực chứng chỉ ra mâu thuẫn nội bộ gay gắt giữa Hội đồng quản trị (chủ sở hữu vốn) và Hiệu trưởng (chuyên môn học thuật), gây mất đoàn kết kéo dài và làm suy giảm chất lượng đào tạo.
4. Khoảng cách về năng lực nghiên cứu khoa học và công nghệ: Tỷ lệ giảng viên có trình độ tiến sĩ, năng lực ngoại ngữ và tin học ứng dụng trong NCKH chưa đồng đều; liên kết giữa trường đại học và doanh nghiệp trong chuyển giao công nghệ còn rời rạc, các công bố quốc tế chưa tương xứng với quy mô hệ thống.

Implications đa chiều

• Về lý luận: Bổ sung vào hệ thống lý luận chính sách công mô hình phân tích chu trình chính sách GDĐH đa chủ thể trong điều kiện chuyển đổi thể chế, xác lập luận cứ cho việc chuyển từ "nhà nước quản lý hành chính" sang "nhà nước kiến tạo và giám sát".
• Về phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ khảo sát và khung tiêu chí đánh giá hiệu quả chính sách GDĐH kết hợp giữa dữ liệu vi mô (người dạy, người học) và vĩ mô (kiểm định 117 trường).
• Về thực tiễn và chính sách (Giai đoạn 2025–2035):
  • Hoàn thiện thể chế: Xóa bỏ triệt để cơ chế bộ chủ quản, phân định rành mạch quyền hạn giữa Hội đồng trường và Hiệu trưởng.
  • Đổi mới công cụ tài chính: Chuyển từ phân bổ ngân sách theo dự toán hành chính sang cơ chế "đặt hàng đào tạo", cấp ngân sách trọn gói (Block grant) dựa trên chuẩn đầu ra và kết quả kiểm định độc lập.
  • Quy hoạch mạng lưới: Triển khai phân tầng, xếp hạng đại học thực chất; thúc đẩy mô hình liên kết đào tạo quốc tế kiểm định quốc tế tại chỗ.

Limitations và Future Research

• Giới hạn mẫu nghiên cứu: Do giới hạn về kinh phí và khoảng cách địa lý, dữ liệu khảo sát trực tiếp $N=655$ tập trung chủ yếu tại 4 tỉnh/thành phố đại diện (Hà Nội, Thanh Hóa, Nghệ An, Đồng Nai), chưa thể bao phủ toàn bộ 63 tỉnh thành.
• Giới hạn đối tượng: Mẫu khảo sát tập trung vào giảng viên và sinh viên bậc đại học, chưa mở rộng sang khối học viên sau đại học (Thạc sĩ, Tiến sĩ) và các nhà tuyển dụng doanh nghiệp.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda 2025–2035):
  1. Ứng dụng mô hình Phương trình cấu trúc (SEM) để kiểm định tác động của mức độ tự chủ đại học đến năng suất nghiên cứu khoa học và sự hài lòng của sinh viên.
  2. Mở rộng điều tra dọc (Longitudinal study) theo dõi tỷ lệ việc làm và mức độ thích ứng kỹ năng của sinh viên tốt nghiệp sau 3–5 năm.
  3. Nghiên cứu cơ chế đối tác công tư (PPP) trong huy động nguồn vốn ngoài ngân sách đầu tư cơ sở hạ tầng giáo dục đại học thông minh.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Chính sách công, Quản lý công, Quản lý giáo dục tại các viện nghiên cứu và trường đại học lớn. Dự kiến cung cấp khung tham chiếu cho hàng chục công trình nghiên cứu tiếp nối về tự chủ đại học.
• Tác động chính sách: Đóng góp cơ sở khoa học trực tiếp cho Bộ Giáo dục và Đào tạo, Ban Tuyên giáo Trung ương, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội trong việc rà soát, sửa đổi Luật Giáo dục đại học và xây dựng Chiến lược phát triển giáo dục đại học Việt Nam giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn 2045.
• Tác động xã hội: Thúc đẩy tính minh bạch, công bằng trong tiếp cận GDĐH, bảo vệ quyền lợi của người học thông qua chuẩn hóa hệ thống kiểm định chất lượng và minh bạch hóa cơ chế tài chính đại học.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Sở hữu khung lý thuyết mẫu mực về phân tích chính sách công chuyên ngành GDĐH và nguồn tài liệu tham khảo thứ cấp tin cậy.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ GD&ĐT, Bộ Nội vụ, Bộ Tài chính): Nhận diện chính xác các "điểm nghẽn" thể chế để ban hành văn bản quy phạm pháp luật đồng bộ.
• Lãnh đạo các trường đại học: Ứng dụng giải pháp quản trị nội bộ, chuẩn hóa quy trình ĐBCL bên trong để vượt qua các kỳ kiểm định chất lượng độc lập.
• Xã hội và người học: Được bảo đảm quyền tiếp cận nền giáo dục đại học chất lượng cao với chi phí đào tạo được giám sát chặt chẽ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã bản địa hóa thành công Lý thuyết Chu trình chính sách công vào hệ thống GDĐH Việt Nam – một nền giáo dục đại học đang trong quá trình chuyển đổi thể chế sâu sắc. Công trình làm rõ cơ chế tương tác đa tầng giữa đường lối lãnh đạo chính trị của Đảng, sự thể chế hóa bằng pháp luật của Nhà nước và tính tự trị học thuật của các cơ sở giáo dục, lấp đầy khoảng trống mà các lý thuyết quản trị phương Tây thuần túy chưa giải thích thỏa đáng.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì? Khác với nghiên cứu của Đoàn Văn Dũng (2015) hay Bùi Thị Cần (2018) vốn chỉ sử dụng phương pháp định tính thuần túy, luận án triển khai thiết kế phương pháp hỗn hợp chuẩn mực: kết hợp phân tích thứ cấp 117 trường đại học đã kiểm định với khảo sát thực chứng $N=655$ mẫu trên diện rộng (10 trường, 3 miền Bắc - Trung - Nam), xử lý số liệu qua SPSS/Excel để đối sánh chỉ số phát triển đội ngũ và tỷ lệ GV/SV với chuẩn quốc tế.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất trong luận án? Phát hiện về sự phân hóa sâu sắc trong mức độ hài lòng của sinh viên và giảng viên đối với cơ chế tự chủ tài chính: Tự chủ tài chính trong giai đoạn 2012–2022 không đồng nghĩa với gia tăng chất lượng dịch vụ đào tạo tương ứng, mà chủ yếu tạo áp lực tăng nguồn thu học phí để bù đắp chi thường xuyên, trong khi chi phí tái đầu tư cho cơ sở vật chất phòng thí nghiệm và hoạt động NCKH của giảng viên tại nhiều trường vẫn ở mức khiêm tốn.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ cấu trúc phiếu khảo sát dành cho Giảng viên (9 nhóm câu hỏi) và Sinh viên (3 nhóm câu hỏi thang đo Likert), danh mục 10 trường khảo sát, quy trình chọn mẫu phân tầng và phương pháp tổng hợp chỉ số kiểm định từ 117 cơ sở GDĐH đều được tài liệu hóa chi tiết trong phần phụ lục và chương phương pháp, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập khảo sát ở các giai đoạn tiếp theo.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (2025–2035) được vạch ra như thế nào? Tập trung vào 3 hướng mũi nhọn: (1) Đánh giá tác động dài hạn của Luật GDĐH sửa đổi đến chỉ số quốc tế hóa và công bố Scopus/WoS của các đại học Việt Nam; (2) Hoàn thiện mô hình chuyển đổi số và đại học số trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0; (3) Thiết kế cơ chế phân bổ tài chính công dựa trên kết quả đầu ra (Performance-based funding) thay thế cơ chế cấp phát truyền thống.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Chính sách giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay" của tác giả Nguyễn Thị Thương tạo nên bước đột phá học thuật với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Xây dựng khung khái niệm chuẩn xác về chính sách GDĐH và chu trình chính sách GDĐH đặc thù trong bối cảnh thể chế Việt Nam.
2. Phân tích thực chứng quy mô lớn: Đánh giá khách quan thực trạng chính sách giai đoạn 2012–2022 trên 04 trụ cột (quy mô/cơ cấu, chất lượng, quản lý nhà nước, hợp tác quốc tế) với dữ liệu từ 655 phiếu khảo sát và 117 trường đã kiểm định.
3. Nhận diện chính xác các nút thắt: Chỉ rõ xung đột thể chế giữa tự chủ đại học và cơ chế quản lý hành chính tiền kiểm, mâu thuẫn quản trị tại các trường ngoài công lập.
4. Hệ thống giải pháp đột phá 2025–2035: Đề xuất chuyển dịch từ quản lý sang kiến tạo, áp dụng cơ chế phân bổ tài chính công trọn gói theo đầu ra và đẩy mạnh kiểm định độc lập.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu sâu hơn về quản trị đại học số, đối tác công tư trong giáo dục và quốc tế hóa giáo dục đại học tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Những nghiên cứu liên quan đến luận án Trong phạm vi luận án này, nhóm các công trình nghiên cứu lý luận về khoa học chính sách công được coi là khối kiến thức nền móng, nói cách khác đây được xem là nhóm vấn đề nghiên cứu cơ bản. Đã có rất nhiều các học giả nghiên cứu và tiếp cận khoa học chính sách công ở các góc độ khác nhau. Tiêu biểu trong đó có các công trình nghiên cứu sau: - Nhóm các công trình nghiên cứu là các luận án tiến sĩ chính sách công và trong các lĩnh vực khác nhau là nguồn tài liệu học thuật khá phong phú, đa dạng về hệ thống khái niệm chính sách, chính sách công, các đặc điểm của, đánh giá, hoạch định chính sách.

Tiêu biểu có: Luận án tiến sĩ chính sách công của Nguyễn Việt Hà (2022), “Chính sách xuất bản của Việt Nam hiện nay” [46], “Chính sách khen thưởng cho người lao động ở Việt Nam hiện nay” của Phạm Thu Thủy (2023) [85], “Chính sách phát triển bền vững làng nghề từ thực tiễn tỉnh Quảng Nam” [86] của Đặng Thị Đào Trang (2020), “Chính sách phát triển giảng viên chính trị ở Việt Nam hiện nay” [47] của Nguyễn Thị Hoa (2018). Ở những công trình nghiên cứu này, mỗi tác giả có cách tiếp cận khác nhau về lý luận chính sách, theo Nguyễn Việt Hà về hệ thống mục tiêu, giải pháp, công cụ chính sách. Tác giả Nguyễn Thị hoa lại tiếp cận lý thuyết nghiên cứu về hoạch định, đánh giá và các yếu tố cấu thành chính sách. Theo Phạm Thu Thủy tiếp cận nghiên cứu chính sách ở nội dung, đánh giá thực trạng, đề xuất quan điểm, giải pháp hoàn thiện chính sách.

Luận án tiến sỹ chính trị học “Trách nhiệm giải trình của Chính phủ trong hoạch định và thực hiện chính sách công ở Việt Nam” (2018) của Bùi Thị Cần đã làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về trách nhiệm giải trình của chính phủ trong hoạch định, thực hiện chính sách công. Thông qua khảo sát thực trạng, phân tích, đánh giá để đề xuất quan điểm định hướng, giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao trách nhiệm giải trình của Chính phủ trong hoạch định, thực hiện hính sách công ở Việt Nam [18]. 10 án tiến sĩ 2024 Luận án tiến sỹ chính trị học “Tác động của nhóm lợi ích kinh tế đến quá trình hoạch định chính sách công ở Việt Nam” (2017) của Trần Mai Hùng, nghiên cứu hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về tác động (tích cực và tiêu cực) của nhóm lợi ích kinh tế đến quá trình hoạch định chính sách công. Làm rõ cơ sở kinh tế, chính trị - xã hội, pháp lý; đặc điểm, nội dung, hình thức, cơ chế và hậu quả những tác động của nhóm lợi ích kinh tế đến quá trình hoạch định chính sách công ở Việt Nam.

Chỉ ra thực trạng, nguyên nhân và những vấn đề đặt ra khi nhóm lợi ích kinh tế tác động đến quá trình hoạch định chính sách công ở Việt Nam; Đề xuất quan điểm và giải pháp nhằm xây dựng, hoàn thiện cơ chế tác động của nhóm lợi ích kinh tế đến hoạch định chính sách công ở Việt Nam [57]. - Nhóm các công trình nghiên cứu dưới dạng sách, sách chuyên khảo, tiêu biểu như: “Đại cương về Chính sách công” tác giả Nguyễn Hữu Hải - Lê Văn Hòa (2013) [55]; Đại cương về chính sách công” của tác giả Ngô Hoài Sơn (2016) và “Tổng quan về chính sách công” (2017) của tác giả Đỗ Phú Hải, các tác giả đã đưa ra cái nhìn tổng quát về khung lý thuyết Chính sách công như phân tích khái niệm; bản chất; vai trò của chính sách; hoạch định chính sách; thực hiện chính sách; đánh giá chính sách.“Khoa học chính sách công” (2008) của Học viện Báo chí và Tuyên truyền đề cập đến khái niệm và các đặc trưng của chính sách công; khái niệm và vị trí của giai đoạn thực hiện; điều kiện và các yếu tố ảnh hưởng; hình thức và phương pháp; công tác tổ chức thực hiện chính sách công; đánh giá và hoàn thiện chính sách công [59]. Trong cuốn sách “Những vấn đề cơ bản về chính sách công và chu trình chính sách” (2001) của tác giả Lê Chi Mai và “Giáo trình hoạt định và phân tích chính sách công” (2010) của tác giả Nguyễn Hữu Hải đã nghiên cứu với các cách tiếp cận khác nhau về chính sách công, chu trình chính sách. “Giám sát và đánh giá chính sách công” (2016) của tác giả Lê Văn Hòa gồm 8 chương đã nêu lên những vấn đề cơ bản về giám sát và đánh giá chính sách công; những vấn đề cơ bản về đánh giá tác động; đo lường kết quả thực hiện chính sách; tổ chức đánh giá tác động chính sách.

“Chính sách công của Hoa Kỳ: Giai đoạn 1935- 2001” của Lê Vinh Danh (2001), tác giả trình bày kết quả nghiên cứu của mình 11 án tiến sĩ 2024 về chính sách công của nước Mỹ giai đoạn 1935 - 2001, cụ thể là thực tiễn chính sách công của Hoa Kỳ trong việc thực hiện và điều chỉnh chính sách; vấn đề quản lý việc thực hiện chính sách; những công nghệ chính trong việc thực hiện và quản lý chính sách; vấn đề quản trị nhân sự chính quyền trong việc thực hiện chính sách [31]. “Chính sách và kế hoạch trong Quản lý giáo dục” của tác giả Đặng Bá Lãm và Phạm Thành Nghị đã đưa ra hệ thống khái niệm về chính sách, chiến lược, kế hoạch và mối quan hệ giữa chúng. Đồng thời tác giả đề cập đến quy trình xây dựng, lập kế hoạch và mô tả sự phức tạp và đa dạng của phạm trù chính sách [62]. - Nhóm các công trình nghiên cứu dưới dạng bài viết khoa học, tiêu biểu có: Bài viết “Đảng cộng sản Việt Nam - Chủ thể chính sách công ở nước ta hiện nay” (2018) của tác giả Hồ Việt Hạnh, thông qua khảo sát thực trạng phong cách lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam, xem Đảng cộng sản Việt Nam là một chủ thể Chính sách công.

Giải thích về sự tham gia của Đảng cộng sản Việt nam trong hoạch định chính sách, nhằm nâng cao hiệu quả quản lý quốc gia. Trong bài viết “Bàn về khái niệm chính sách công” (2017) tác giả Hồ Việt Hạnh đã tập trung làm rõ khái niệm chính sách công dựa trên cách tiếp cận quyền lực và so sánh với chính sách tư [49]. “Cơ sở lý luận để xác định vấn đề chính sách công” (2016) của tác giả Văn Tất Thu, trong bài viết tác giả đã lý giải về quan niệm chính sách công đồng thời đưa ra một số vấn đề cần được giải quyết thông qua công cụ chính sách công ở Việt Nam hiện nay [84]. “Đánh giá chính sách công ở Việt Nam: vấn đề lý luận và thực tiễn” (2014) của Tác giả Đỗ Phú Hải đã đề cập đến lý luận và thực tiễn đánh giá chính sách công ở Việt Nam và một số giải pháp cải thiện khâu này ở Việt Nam [53].

Loạt bài viết “Quy trình chính sách công: Một số vấn đề lý luận” (2016) của tác giả Võ Khánh Vinh đã bước đầu luận giải chính sách công với tư cách là một khoa học, bao gồm làm sáng tỏ những vấn đề: thế giới chính sách công trong quan hệ hiện thực và quan hệ nghiên cứu, hiểu biết chính sách công và khoa học chính sách công, sự hình thành và phát triển khoa học chính sách công, nghề chính sách công, cơ cấu của khoa học chính sách công. Đồng thời tác giả đưa ra một số vấn đề lý luận cơ bản về quy trình chính sách công bao gồm: 12 án tiến sĩ 2024 những cách tiếp cận giải thích quy trình chính sách, phân loại và các cấu thành cơ bản của các quy trình, chủ thể của quy trình chính sách công [101]. Như vậy, qua kết quả rà soát các công trình nghiên cứu trên cho thấy mỗi công trình khoa học đều có cách tiếp cận khác nhau do đặc thù khác nhau về từng vấn đề nghiên cứu nhưng đều bám vào lý luận chung về khoa học chính sách công. Các công trình nghiên cứu này là cơ sở, nền tảng khoa học quan trọng để tác giả tiếp cận nghiên cứu, luận giải vấn đề, đưa ra khung lý thuyết của chính sách GDĐH.

Đề tài luận án của nghiên cứu sinh sẽ tiếp cận nghiên cứu chính sách GDĐH thông qua nội dung chính sách, sử dụng những kết quả chính sách đã đạt được trong giai đoạn từ 2012 - 2022 để phân tích, đánh giá hiệu quả thực hiện chính sách, đề xuất hoàn thiện chính sách. Nghiên cứu về chính sách GDĐH 1. Các công trình nghiên cứu trong nước Vấn đề giáo dục nói chung và GDĐH nói riêng ở Việt Nam từ xưa cho tới nay đã có nhiều công trình nghiên cứu như các luận văn, luận án, các đề tài NCKH, sách chuyên khảo, đề án. Dưới các khía cạnh và mức độ nghiên cứu khác nhau về 4 vấn đề nổi bật của GDĐH hiện nay là về quy mô, cơ cấu; về chất lượng; về hoạt động quản lý nhà nước và hoạt động hợp tác quốc tế.

Có thể liệt kê các công trình tiêu biểu có liên quan đến luận án như: Công trình nghiên cứu “Đổi mới giáo dục đại học Việt Nam” của tác giả Bành Tiến Long (2005) tác giả đã khái quát cụ thể yêu cầu của việc đổi mới GDĐH Việt Nam trên cơ sở phân tích những hạn chế, bất cập còn tồn tại trong GDĐH, tập trung vào công tác đào tạo, hợp tác quốc tế, nghiên cứu khoa học dưới góc độ của một nhà khoa học và quản lý giáo dục. Tác giả đưa ra nhiều vấn đề cần đổi mới GDĐH ở Việt Nam, cụ thể: 1- xây dựng và phát triển đội ngũ GV có trình độ chuyên môn cao, phong cách giảng dạy tiên tiên, hiện đại, có đạo đức, lương tâm nghề nghiệp; 2- Đổi mới cơ chế tài chính giáo dục đại học nhằm đa dạng hóa nguồn lực và hiệu quả đầu tư; 3- Đổi mới cơ chế quản lý theo hướng dịch vụ hóa tránh mâu thuẩn lợi ích và quản lý chồng chéo [64]. “Về khuôn mặt mới của giáo dục đại học Việt Nam” của Phạm Phụ (2005) bao gồm những bài báo, kiến nghị, tham luận, phản biện, trả lời phỏng 13 án tiến sĩ 2024 vấn của báo chí, các bài viết của tác giả cho các hội nghị, hội thảo được tập hợp lại. Nội dung các bài viết bao gồm rất nhiều các vấn đề trong giáo dục đại học, từ cơ cấu hệ thống, tổ chức quản lý, chương trình đào tạo, phương pháp giảng dạy, quy mô và chất lượng, tuyển sinh đại học.cho đến kinh tế - tài chính đại học, cơ chế thị trường, công bằng xã hội trong GDĐH [71].