CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ QUẢN LÝ RỦI RO DANH MỤC CHO VAY 1. Danh mục cho vay 1. Khái niệm về danh mục cho vay Theo luật các tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12 “cho vay là hình thức cấp tín dụng, theo đó bên cho vay giao hoặc cam kết giao cho khách hàng một khoản tiền để sử dụng vào mục đích xác định, trong một thời gian nhất định theo thỏa thuận với nguyên tắc có hoàn trả cả gốc và lãi”. Danh mục cho vay là tập hợp các loại cho vay theo các tiêu chí khác nhau, tỷ lệ nhất định và nhằm mục đích quản trị của ngân hàng.
Đa dạng hóa danh mục cho vay nhằm giảm thiểu rủi ro và tối đa hóa lợi nhuận. Danh mục cho vay giúp các nhà quản trị định hướng hoạt động cấp tín dụng, đảm bảo tính lành mạnh, mức độ chuyên môn hóa, tính đa dạng của tài sản cho vay. Ngân hàng xây dựng danh mục cho vay theo một số chỉ tiêu như sau: Danh mục cho vay theo thời hạn Danh mục cho vay theo thời gian bao gồm cho vay ngắn hạn, trung hạn và dài hạn, thể hiện mối quan hệ giữa thời hạn sử dụng vốn và thời hạn của nguồn vốn thông qua tỷ trọng của từng khoản mục trong danh mục cho vay, nhằm hạn chế rủi ro thanh khoản, rủi ro lãi suất và đảm bảo tuân thủ quy định của luật pháp. Danh mục cho vay theo ngành kinh tế Danh mục cho vay theo ngành kinh tế bao gồm cho vay ngành công nghiệp, cho vay ngành nông nghiệp, cho vay ngành xây dựng, cho vay ngành giao thông vận tải và cho vay tiêu dùng … Danh mục cho vay theo ngành kinh tế định hướng ngành nào cần tập trung và ngành nào cần hạn chế cho vay thông qua tỷ trọng cho vay của từng ngành trong danh mục.
Danh mục cho vay theo ngành kinh tế càng đa dạng thì càng hạn chế được rủi ro. Tuy nhiên, nếu ngân hàng chuyên môn hóa một lĩnh vực kinh tế để chiếm lĩnh thị trường thì biện pháp đa dạng hóa không cần thiết. Danh mục cho vay theo khu vực địa lý Danh mục cho vay theo khu vực địa lý bao gồm khu vực miền Bắc, miền Trung và miền Nam để định hướng thị trường mục tiêu phù hợp với cơ sở vật chất, mạng lưới 6 hoạt động, đội ngũ nhân viên. Ngân hàng đánh giá hiệu quả đầu tư của từng khu vực, từ đó đưa ra những điều chỉnh thích hợp, đảm bảo mục tiêu đã hoạch định.
Danh mục cho vay theo đối tượng khách hàng Danh mục cho vay theo đối tượng khách hàng gồm Doanh nghiệp sở hữu Nhà nước, công ty TNHH & cổ phần, công ty 100% vốn nước ngoài, công ty liên doanh, hợp tác xã và cá nhân để đảm bảo sự an toàn cho toàn bộ danh mục cho vay. Dựa vào đặc điểm về cơ cấu tổ chức, năng lực chịu trách nhiệm trước pháp luật để định hướng cho cho vay, phân chia hợp lý tỷ trọng các khoản mục cho vay theo đối tượng khách hàng. Danh mục cho vay theo loại tiền tệ Danh mục cho vay theo loại tiền tệ bao gồm cho vay nội tệ và cho vay ngoại tệ để định hướng thị trường mục tiêu trong nước hoặc ngoài nước, giúp ngân hàng đánh giá rủi ro tỷ giá do biến động của đồng ngoại tệ so với nội tệ. Danh mục cho vay theo lĩnh vực đầu tư Danh mục cho vay theo lĩnh vực đầu tư bao gồm cho vay sản xuất và cho vay phi sản xuất để định hướng lĩnh vực đầu tư phù hợp với phát triển của nền kinh tế, tuân thủ quy định của luật pháp.
Sản xuất thì bao gồm ngành nông nghiệp, công nghiệp, thương mại. Phi sản xuất bao gồm cho vay kinh doanh chứng khoán, kinh doanh địa ốc, cho vay tiêu dùng. Ngoài các tiêu chí trên, ngân hàng xây dựng danh mục cho vay theo tính chất đảm bảo của khoản nợ (cho vay có bảo đảm bằng cầm cố, thế chấp, bảo lãnh. ; cho vay không có bảo đảm), hoặc theo tính chất sở hữu (cho vay doanh nghiệp sở hữu nhà nước; công ty cổ phần; doanh nghiệp liên doanh; tư nhân cá thể.
Rủi ro danh mục cho vay Ngân hàng kinh doanh trong lĩnh vực có độ nhạy cảm cao, nên rủi ro rất đa dạng. Rủi ro của hoạt động cho vay là rủi ro chủ yếu vì cho vay chiếm một tỷ trọng lớn trong danh mục tài sản, bao gồm rủi ro giao dịch cho vay và rủi ro danh mục cho vay. Rủi ro giao dịch liên quan đến sự hoàn trả của từng giao dịch cho vay bao gồm rủi ro lựa chọn, rủi ro đảm bao, rủi ro nghiệp vụ. Rủi ro danh mục là rủi ro gắn liền với một danh mục cho vay bao gồm rủi ro nội tại và rủi ro tập trung.
Rủi ro danh mục cho vay phụ thuộc vào rủi ro của từng khoản vay độc lập và sự tương quan giữa các khoản vay trên danh 7 mục. Mức độ tương quan giữa các khoản vay càng cao thì rủi ro tập trung càng lớn (Bùi Diệu Anh, 2012). Rủi ro nội tại Rủi ro nội tại rất đa dạng, phụ thuộc vào đối tượng cho vay như đặc điểm của chủ thể vay vốn, ngành kinh tế, hình thức, phương thức cấp tín dụng, nên các biện pháp của ngân hàng chỉ có thể hạn chế rủi ro nội tại. Chẳng hạn cho vay ngành nông nghiệp thì có rủi ro thiên tai, cho vay ngành công nghiệp thì có rủi ro sản xuất thừa, thị trường tiêu thụ bị thu hẹp, hàng hóa bán không được.
Thẩm định kỹ lưỡng, quyết định cho vay đối với những đối tượng có độ rủi ro nội tại thấp giúp ngân hàng tăng mức độ an toàn cho danh mục cho vay. Rủi ro tập trung Rủi ro tập trung là sự thiếu đa dạng trong danh mục cho vay, không phân tán rủi ro trong kinh doanh, gây tổn thất lớn đến nguồn vốn của ngân hàng. Rủi ro tập trung trên danh mục cho vay là loại rủi ro cơ bản nhất của ngân hàng vì cho vay chiếm một tỷ trọng lớn trong tài sản. Xây dựng danh mục cho vay phải đa dạng hóa thông qua tỷ trọng của các khoản vay để giảm rủi ro tập trung, giới hạn cho vay an toàn so với mức vốn tự có, tổng dư nợ, tổn thất nếu rủi ro xảy ra nằm trong khả năng chịu đựng của ngân hàng.
Đa dạng hóa danh mục cho vay phải thỏa mãn được hai điều kiện sau: - Danh mục bao gồm những khoản vay có giá trị tương đối nhỏ, hạn chế tổn thất khi rủi ro xảy ra và không ảnh hưởng quá lớn đến giá trị danh mục. - Những khoản vay phải có tính độc lập, ít phụ thuộc với nhau. Khả năng vỡ nợ của một khoản vay không ảnh hưởng tới khả năng vỡ nợ của các khoản vay còn lại trong danh mục.1: Cơ cấu các loại rủi ro trong hoạt động cho vay Rủi ro trong hoạt động cho vay Rủi ro giao dịch cho vay Rủi ro danh mục cho vay Rủi ro Rủi ro Rủi ro Rủi ro Rủi ro lựa chọn đảm bảo nghiệp vụ nội tại tâp trung Nguồn: Hồ Diệu (2002), Quản trị ngân hàng. Quản lý danh mục cho vay 1.1 Khái niệm Quản lý danh mục cho vay bao gồm thiết kế danh mục cho vay, xây dựng các chính sách, tổ chức thực hiện, tái xét và điều chỉnh danh mục cho vay nhằm đạt các mục tiêu đã hoạch định của ngân hàng.
Đối tượng quản lý cho vay là các khoản cho vay và mục tiêu là lợi nhuận và rủi ro của từng khoản vay cá biệt. Trong khi đó, đối tượng của quản lý danh mục cho vay là cơ cấu và tỷ trọng của các loại cho vay trong danh mục. Quản lý danh mục cho vay phải kiểm soát rủi ro tập trung nhằm giảm thiểu tổn thất, từ đó tối đa hóa lợi nhuận ở góc độ toàn danh mục (Bùi Diệu Anh, 2012). Quản lý danh mục cho vay là xây dựng một danh mục cho vay tối ưu, tối đa hóa lợi nhuận và tối thiểu rủi ro tập trung (tổn thất).
Ngân hàng tiết giảm các chi phí liên quan đến giám sát, xử lý nợ xấu, từ đó gia tăng lợi nhuận cho ngân hàng. Ngân hàng có đủ sức mạnh nội tại để chống lại những tác động bên ngoài ngân hàng, tiếp cận với các chuẩn mực, thông lệ quốc tế, tạo nền tảng để hội nhập và khẳng định vị thế của mình trên thị trường kinh doanh tiền tệ trong và ngoài nước.2 Mục tiêu của quản lý danh mục cho vay Thực hiện mục tiêu của hoạt động cho vay và hoạt động kinh doanh ngân hàng. 9 Mục tiêu quản trị danh mục cho vay là ối đa hóa lợi nhuận và tối thiểu hóa rủi ro/tổn thất, kiểm soát nó trong mức độ chấp nhận được của ngân hàng. Vì vậy quản trị danh mục cho vay tốt sẽ tạo điều kiện để ngân hàng giảm dự phòng rủi ro, song song với tiết kiệm nguồn lực do có thể hoạt động với mức vốn thấp hơn.
Ngoài ra, quản trị danh mục cho vay tốt giúp ngân hàng giảm chi phí (giám sát, xử lý nợ xấu), từ đó gia tăng lợi nhuận. Ngược lại, quản trị danh mục cho vay không hiệu quả, tiềm ẩn rủi ro tập trung, tổn thất xảy ra có thể vượt sức chịu đựng của ngân hàng, dẫn đến phá sản. Nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng chống đỡ các cú “Shock” từ bên ngoài. Danh mục cho vay có kế hoạch và giám sát có thể chống lại những tác động từ phía môi trường bên ngoài.
Ngoài ra, quản trị danh mục cho vay giúp ngân hàng trong nước tiệm cận với các chuẩn mực, thông lệ quốc tế, từ đó tham gia hội nhập và khẳng định vị thế của mình trên thị trường kinh doanh tiền tệ trong và ngoài nước. Phương pháp quản lý danh mục cho vay Có hai phương pháp quản lý danh mục cho vay bao gồm phương pháp quản lý danh mục thụ động và phương pháp quản lý danh mục chủ động (Bùi Diệu Anh, 2012). Phương pháp quản lý danh mục cho vay thụ động Phương pháp quản lý danh mục cho vay thụ động là định hướng cho vay một vài loại tài sản nào đó, không cơ cấu hóa tỷ trọng của các loại tài sản cho vay, không xây dựng các hạn mức cho từng ngành, từng khu vực, từng dòng sản phẩm. làm cơ sở giám sát thực hiện danh mục cho vay.